Heorhij FILIPCZUK, akademik NAPN Ukrainy. Zdjęcie ze źródeł otwartych. W ubiegłym tygodniu walcząca (!) Ukraina przeprowadziła na szczeblu ogólnokrajowym liczne wydarzenia, w szczególności konferencje, z okazji Dnia Języka Ojczystego. Co roku świat już od ponad dwudziestu lat obchodzi w różnym formacie ten Dzień Języka Ojczystego, potwierdzając nieprzemijającą wartość tego fenomenu bytu ludzkości dla narodów, ludów i państw. Decyzja o obchodzeniu (począwszy od 21 lutego 2000 roku) na szczeblu międzynarodowym właśnie takiego wydarzenia została podjęta przez XXX sesję UNESCO. Choć powodem tego stało się wydarzenie, które miało miejsce ponad 70 lat temu. Wtedy, 21 lutego 1952 roku, w dalekim kraju Bangladesz odbył się protest w obronie języka bengalskiego, który został brutalnie stłumiony, a kilku studentów uniwersytetu w Dhace zostało zabitych przez pakistańską policję. Obecnie dla ponad 170-milionowego kraju, który wywalczył swoją niepodległość dopiero w 1971 roku, wydarzenia związane z walką o język bengalski są historycznie znaczące. Przecież obrona języka ojczystego kojarzy im się nie inaczej, jak z obroną swojej wolności, tożsamości, niepodległości, państwowości. To ten jaskrawy przykład, kiedy język ojczysty staje się najwyższym symbolem wiary, duchowej i politycznej suwerenności, narodowym skarbem. I to, że wielomilionowy kraj, niedawno pozbywszy się zależności kolonialnej, na szczeblu ONZ postawił pytanie o uczczenie tego tragicznego i jednocześnie zwycięskiego dnia walki o język ojczysty na poziomie planetarnym, jest dość znaczącym etycznym i politycznym przykładem. Przecież problem języka jest uniwersalny, ponieważ zawsze zachowywał największe znaczenie i wrażliwość dla wszystkich bez wyjątku wspólnot, państw, reżimów politycznych i epok historycznych.
Tłumaczenie maszynowe
Słowem i Czynem Taras Szewczenko i inni Wielcy Ukraińcy? Czyż nie służą oni i dziś prawdziwym drogowskazem? Czyż prorok Taras, jako „narodowy Mojżesz”, nie przestrzegał wszystkich żyjących i przyszłe pokolenia Ukraińców przed największym zagrożeniem dla naszego istnienia i przetrwania, stwierdzając: „I moje miłe mogiły / Moskal rozrywa”; że „moskal to nie najgorsza sztuka: / dobrze umie grzać ręce”; „Bo Moskale – obcy ludzie”; że „Ukraino! Ukraino! / Oto twoje dzieci / Moskiewskim chwastem… / Zagłuszone!”. Wtedy moskiewskie imperium „niewolników i panów” usłyszało to ze strachem. Jeszcze bardziej poruszające to Słowo prawdy, siły i wiary przyjął naród ukraiński. I „Rozkujcie się, braćmi się stańcie…”, „Porwijcie kajdany”, „Stanąć za prawdą!”, „Swoją Ukrainę miłujcie” stały się prawdziwym narodowym sztandarem walki o wolność. Ten wieczny bój Ukraińców o prawdę i wolność był najcięższą, a zarazem najsławniejszą drogą naszej historii. A wszyscy ci, którzy nie chcieli widzieć (①„prawnuki podłe!”), jak we wszystkich czasach „Kaci znęcają się nad nami, / A nasza prawda pijana śpi” – ci na zawsze odejdą za widnokrąg pamięci narodowej z jednym piętnem-nazwą – „…Niewolnicy, podnóżki, błoto Moskwy”. Dlatego, gdy dziś, nawet w okresie przeklętej wojny, rozlegają się jak złośliwe wybuchy bomb od moskala skrzeczące głosy „bzowolubów” o „niemoderności” Szewczenki, powiem jedno: Kobzarz jest wieczny w nowoczesnym widzeniu naszej nieugiętej przez nikogo Wiary i narodowej Idei. Wyprzedza on obecny czas, stojąc na przedniej linii frontu z naszymi Wojownikami, a jego ideały walki o Ukrainę, o prawdę i sprawiedliwość żyją wśród Narodu, idąc na spotkanie nowym pokoleniom Ukraińców, które póki świat pod słońcem będą pamiętać ojcowski testament Szewczenki: „…Módlcie się za nią do Boga”.
Tłumaczenie maszynowe
Język uchodził za najsilniejszą broń zarówno w rękach tych, którzy bronili i strzegli swojego narodowego „ja”, jak i tych, którzy niszczyli narody, przepuszczając je przez „tygiel” asymilacji, denacjonalizacji, dekorenizacji, okupacji. Jak nikt inny to wydarzenie i ten problem odczuwają Ukraińcy i Ukraina. Lingwicyd, lingwistyczne ludobójstwo, etnocyd przez stulecia towarzyszyły im na drodze do wolności, suwerenności duchowej i politycznej. Bo ci, którzy usiłowali upokorzyć i zniszczyć Ukraińców jako naród, a są to przede wszystkim Moskale i ich totalitarne (we wszystkich czasach) państwowotwórstwo, przyswoili sobie jedną dzikuńską „zasadę”: zniszczyć naród oznacza zniszczyć jego ojczysty język. Dlatego, proklamując 24 sierpnia 1991 roku Niepodległość, Ukraina otrzymała w „spadku” także ponad 480 historycznych aktów, cyrkularzy i dekretów „naszych” ciemiężycieli dotyczących zabijania ukraińskiego słowa. A kiedy dziś, w te tragiczne czasy wojny moskala przeciwko Ukrainie, pytamy siebie, co ochroniło i ochrania Naród Ukraiński przed „wynarodowieniem”, jego Państwowość przed rozkładem, Tożsamość przed rozpłynięciem się wśród innych, to istnieje tylko jedna (bezalternatywna) odpowiedź: Ojczysty Język Ukraiński; Kultura Narodowa; Pamięć Historyczna; Tradycja i Wiara. Węgielne kamienie, filary tworzące naród Państwa Ukraińskiego. Wojna a wartości. Rok pełnoskalowej agresji Moskali za zniszczenie ukraińskości we wszystkich jej wymiarach: Tożsamości, Światopoglądu, Suwerenności, Państwowości. One jako zjawiska materialne i idealne stały się dla nas symbolami niezłomności w walce o naszą narodową Wolność. Jednocześnie ich natura duchowego, moralno-etycznego, egzystencjalnego, narodotwórczego, państwowego znaczenia stworzyła rdzeń jedności, soborowości Ukraińców na macierzyźnie i poza jej granicami, zrodziła tę siłę ludowej mocy i zwycięstwa, która zawarta jest w przykazaniach Pisma Świętego: „Nie gaście Ducha!”. Walcząc z rasistowskimi najeźdźcami, niezwyciężony Naród Ukraiński, tracąc codziennie w tej walce swych najlepszych synów i córki, mimo wszystko kroczy pobożną procesją krzyżową swego wszechzwycięskiego państwowego i narodowego Bytu. Wiecznego! Bo żyje według sprawiedliwego Bożego prawa: „Ukraina była, jest i będzie!”, wierząc i utrwalając proroczy Szewczenkowski Wyraz: „Powstanie Ukraina. / I rozproszy mrok niewoli, / Świat prawdy zajaśnieje…”. I choć według wyników „Światowego badania wartości” zawsze podlegać będą zmianom pod wpływem geopolitycznych, kulturowych, materialnych, cywilizacyjnych warunków życia, to jednak musimy przyznać, że aksjologia wychowania i tworzenia Narodu Ukraińskiego będzie zawierać pamiętne i nieprzemijające najwyższe zasady, dzięki którym On się afirmuje i zwycięża. Wypracowane wartości przez stulecia i tysiąclecia dzięki zwycięstwom i pracy, duchowi i uczuciom etycznym, normom postępowania i tradycjom narodu, jego Oświeciciele, Wojownicy, Państwowcy stały się tymi ogólnonarodowymi cnotami, które strzegą i żywią świat ukraiński. Z nimi jest nie tylko nasza przeszłość, ale też surowa teraźniejszość, a zwłaszcza przyszłość. Czy nie o takich znakach-amuletach przez całą drogę życiotwórczą przypominał nam
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
stali”. Ich rzeczy osobiste i wspomnienia bliskich, zaprezentowane na wystawie, przypominają, że nie są to abstrakcyjni bohaterowie na piedestałach, jak za czasów radzieckich, to czyiś synowie i córki, każdy z nich ma osobistą historię. Tak, w jednej z gablot można zobaczyć rękawice bokserskie i nagrody sportowe jednego z poległych bohaterów, w innej – flagę „Azowa” i buty wojskowe poległego żołnierza o pseudonimie „Wektor”, odznaczenia bojowe Witalija Krasowskiego. Wśród eksponatów – smartfon trafiony raszystowską kulą, tablet z wiadomościami obrońców do swoich bliskich… Według różnych szacunków, podczas walk na terenie metalurgicznego giganta zginęło ponad 200 ukraińskich żołnierzy, prawie 2,5 tysiąca trafiło do niewoli – kilkudziesięciu z nich zginęło podczas zamachu w owianej złą sławą kolonii w okupowanej Ołeniwce, niektórych wymieniono, a większość bohaterów – wciąż pozostaje w niewoli… Jedna z sal wystawy jest całkowicie wypełniona fotografiami poległych obrońców. poległych jest bardzo wielu, to wspólny obraz”. Wystawę organicznie dopełniają fotografie bojownika pułku „Azow” Dmytra Kozackiego – „Oresta”. Atrakcją licznego i przejmującego wydarzenia w muzeum stał się występ artysty ludowego Ukrainy Tarasa Kompaniczenki, lidera zespołu „Choreja Kozacka”, żołnierza 112. samodzielnej brygady obrony terytorialnej. Wystawa potrwa do końca roku z możliwością przedłużenia. A ile jeszcze przeleje się ukraińskiej krwi na polach bitew z zaprzysięgłym sąsiadem – nie wie nikt… Fotografie ze strony na Facebooku Narodowego Muzeum Historii Ukrainy niewiarygodnych wysiłków na rzecz naszego zwycięstwa nad wrogiem. Wraz z wojownikami-rycerzami Ukrainki bronią naszego kraju w szeregach Sił Zbrojnych Ukrainy, pomagają w strukturach wolontariackich, ratują gospodarkę Ukrainy i trzymają na swoich barkach ukraińskie rodziny. Łesia Ukrainka w swojej twórczości aktywnie walczyła przeciwko moskiewskiemu zniewoleniu rodzinnej Ukrainy, demaskując zbrodniczą imperialną istotę Moskowii, którą nazywała „wielkim więzieniem”. Genialna poetka zawsze miała jasne stanowisko w sprawie relacji między Ukrainą a Moskowią – „między nami nigdy nie może być nic wspólnego!”. Wybitna pisarka dobrze rozumiała, że moskale ze swojej istoty są dzikimi imperialistami-najeźdźcami, którzy zawsze będą śmiertelnym zagrożeniem dla wolnomyślnej europejskiej Ukrainy. Dlatego ustanowienie święta „Dzień Ukrainki” w dniu urodzin Łesi Ukrainki, która całe swoje życie walczyła o wyzwolenie rodzinnego narodu z moskiewskiej niewoli, będzie właśnie godną odpowiedzią raszystowskim najeźdźcom, którzy znów przyszli na naszą ziemię zniewolić ukraiński naród”. Łesia Ukrainka żyła w azjatyckim imperium, w którym jej rodzinny kraj i naród były na wszelkie sposoby poniżane. Imperium wolało nazywać podległych Ukraińców Małorosjanami. Przyjmując pseudonim Ukrainka, Łesia rzuciła imperium wyzwanie. Rozważania pisarki brzmią tak mocno, jakby były wypowiedziane dzisiaj: „I powiedzą kiedyś ludzie: skoro ten naród przeżył i takie czasy i nie zginął, to jest silny”. zwycięzcy – Torka, obrońcy „Azowstali”. Właśnie teraz na polu bitwy Siły Zbrojne Ukrainy wywalczają prawo ukraińskiego narodu do własnego życia, do własnej kultury, do własnego języka. Nie traćcie ducha. Ukraina z pewnością zwycięży.
Tłumaczenie maszynowe
Ihor Zoc, dziennikarz Nieprzypadkowo właśnie 24 lutego w Narodowym Muzeum Historii Ukrainy otwarto wystawę „Azowstal: nowe sensy”. W odległości jednego roku od dnia pełnoskalowej rosyjskiej inwazji na Ukrainę wyczyn obrońców Mariupola jawi się jako jedna z najbardziej tragicznych i jednocześnie najbardziej heroicznych kart wojny Ukraińców o Niepodległość. Jak wiadomo, terytorium kombinatu metalurgicznego „Azowstal” przekształciło się w twierdzę, której ukraińscy obrońcy z pułku „Azow” i innych pododdziałów mężnie bronili, przebywając w całkowitym okrążeniu. Ponad dwa miesiące Ukraina kibicowała każdemu z naszych bojowników, zachwycała się siłą ludzkiego ducha w dążeniu do wytrwania ponad granicami możliwości. Tak przedsiębiorstwo z dawnymi tradycjami produkcyjnymi nabrało w świadomości społecznej nowego sensu. „Teraz to miejsce kojarzy się z heroicznymi historiami, które pokazujemy. Ponieważ radzieckie sensy odeszły w przeszłość, historyczna część ekspozycji jest przytłumiona – znajduje się na drugim planie, nie jest aktualna” – zaznacza kurator wystawy, kierownik działu historii niepodległej Ukrainy Narodowego Muzeum Anton Bohdałow. „Nazwa „Azowstal” stała się metaforą wytrwałości i niezłomności ukraińskich wojowników, narodu, a ogólnie państwa” – podkreśla dyrektor muzeum Fedir Androszczuk. Nowe sensy przemawiają przez historie dwunastu obrońców i obrończyń „Azow- „Na tych fotografiach – 183 życia, 183 niespełnione marzenia. Spójrzcie im w oczy, poczytajcie ich biografie. To zmotywowani chłopcy i dziewczęta, którzy oddali swoje życie, abyśmy my żyli. Celem naszego, mojego życia – uczcić ich pamięć… Ich krwią napisany jest kronika Mariupola, Ukrainy, „Azowstali” – powiedziała na otwarciu wystawy Wira Łytwynenko, matka poległego bojownika „Azowa” Władysława Łytwynenki. Pani Wira – przewodnicząca organizacji społecznej rodzin poległych obrońców Ukrainy „Serce na zewnątrz”, która wiele zrobiła dla realizacji tego pamiętnego wydarzenia. O minionych i obecnych sensach „Azowstali” skłania do refleksji mural w centrum wystawy – ludzka twarz między rurami metalurgicznego giganta. Artysta z Równego Andrij Szostak skomentował tę pracę tak: „Namalowałem mural w tydzień. Tam są dwie postacie: obraz „Azowstali” i obraz człowieka w trudnej sytuacji, w której obrońcy znaleźli się na „Azowstali”. Wojna popchnęła do aktywnego oczyszczenia całego informacyjno-kulturowego ukraińskiego środowiska od kolonialnego obcego dziedzictwa, narzuconego nam siłą podczas okupacji najpierw przez moskiewskie, a później przez radzieckie imperium. Przemianowywane są toponimy nazwane na cześć najeźdźców, burzone są postawione im pomniki i znaki pamięci. Nadszedł czas, aby pozbyć się całkowicie także narzuconych nam przez moskiewskich okupantów tak zwanych „komunistycznych świąt”. Jednym z takich jest do dziś świętowanie 8 marca moskiewsko-komunistycznego „Międzynarodowego dnia kobiet”. Niedawno grupa deputowanych ludowych wniosła do Rady Najwyższej Ukrainy projekt ustawy, w którym proponuje się anulować świętowanie „8 marca” – tej moskiewskiej ideologicznej „skriepy”, która narzuca fałszywe stereotypy rzeczywistości. Zamiast niego proponuje się zapoczątkować 25 lutego świętowanie Dnia ukraińskiej kobiety. Jednogłośnie popieramy święto 25 lutego pod rdzennie ukraińską nazwą. Mamy jedynie uwagę dotyczącą doprecyzowania nazwy, właściwie, ukraińskiego święta. Naszym zdaniem lepsza byłaby nazwa „Dzień Ukrainki”, uniwersalna dla wszystkich grup wiekowych „pań” i „panienek”... Przecież to właśnie Łesia Ukrainka, jako symbol niepokonanego wolnego Ukraińskiego Człowieka, zasługuje na to, aby jej dzień urodzin stał się ogólnoukraińskim świętem na cześć wszystkich Ukrainek. Przecież to właśnie one – niepokonane, miłujące wolność Ukrainki dzisiaj, podczas rosyjsko-ukraińskiej wojny, dokładają
Tłumaczenie maszynowe
Georgij ŁUKJANCZUK
25 lutego, z okazji 202. rocznicy urodzin Łesi Ukrainki, przedstawiciele społeczności m. Kijowa uczcili jej miejsce spoczynku na Cmentarzu Bajkowym, a także zorganizowali uroczystości przy pomniku genialnej poetki w Kijowie, na bulwarze Łesi Ukrainki. W imieniu zgromadzenia społeczności, które świętowało 202. rocznicę urodzin Łesi Ukrainki i w którym wzięli udział aktywiści Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. T. H. Szewczenki, pracownicy i czytelnicy Biblioteki im. Łesi Ukrainki, Organizacji Społecznej „Ukraińska Alternatywa Patriotyczna”, przyjęto apel do Rady Najwyższej Ukrainy. W nim m.in. czytamy: „Dokładnie rok temu – w przeddzień Dnia urodzin wielkiej ukraińskiej poetki Łesi Ukrainki rozpoczęła się i dziś trwa pełnoskalowa inwazja wojskowa rosjan na Ukrainę. Rosyjsko-ukraińska
Tłumaczenie maszynowe
Jewhen BUKET
Laureatem został amerykański dziennikarz Majk Tompson i jego opowieść komiksowa „Ukraińska stal” o obronie Mariupola. Coroczna nagroda im. Leonida Perfeckiego, współzałożycielem której jest Kijowskie Obwodowe Zrzeszenie Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. Tarasa Szewczenki, tradycyjnie wręczana jest w Dniu Ukraińskiego Komiksu – 23 lutego. Właśnie tego dnia w 1901 roku we wsi Ładyżynka pod Umaniem urodził się sotnik Armii UNR, malarz batalista, grafik i autor pierwszych ukraińskich komiksów, w których przedstawiono walkę UPA podczas II wojny światowej, Leonid Perfecki. W zeszłym roku wręczenie nagrody odbyło się w Kijowie. Już następnego ranka rozpoczęła się pełnoskalowa wojna. Ukraińscy artyści – malarze, scenarzyści, koloryści – przemienili się w ukraińskich żołnierzy.
„Dziś nie ma potrzeby rysować superbohaterów – istnieją oni w rzeczywistości, na linii frontu – mówi jeden z inicjatorów nagrody, założyciel klubu RAINHOUSE, wolontariusz i żołnierz 3 Samodzielnej Brygady Szturmowej Oleksij Rejns. – Wyczyn Ukraińców, którzy bronią własnego państwa przed przeważającymi siłami rosyjskiego agresora, inspiruje świat. Laureat nagrody „Komiks Roku – 2022” to dzieło amerykańskiego dziennikarza Majka Tompsona. W jego osobie kolegium redakcyjne nagrody im. Leonida Perfeckiego postanowiło podziękować każdemu artyście wolnego, demokratycznego świata, który nie stoi z boku wojny w Ukrainie i wspiera nasz bohaterski naród swoją twórczością. Sztuka nie może pozostawać poza polityką w chwilach, gdy w dosłownym sensie trwa walka dobra ze złem, gdy na naszych oczach tworzy się historia”.
W komiksie-opowieści „Ukraińska stal” opowiedziana jest historia azowca o pseudonimie Tork, który bronił Mariupola i „Azowstali”. Postać Torka jest artystycznym obrazem każdego obrońcy Ukrainy, dzielnego rycerza światła, który ratuje cywilów i broni całego cywilizowanego świata przed raszystami. Wojna trwa. Większość członków kolegium redakcyjnego nagrody Perfeckiego od lutego 2022 roku służy w szeregach Sił Zbrojnych Ukrainy. Niestety, przewodniczący kolegium, jeden z inicjatorów nagrody, Mykoła Krawczenko (pseudonim Kruk), zginął w marcu podczas obrony Kijowa. W walce o Ukrainę Kruk oddał to, co najcenniejsze – swoje życie… Laureat postanowił przekazać część pieniężną nagrody na pomoc rannym ukraińskim żołnierzom – służbie patronackiej „Anioły Azowa”. Właśnie ta służba zajmowała się rehabilitacją bohatera komiksu-prze-
Tłumaczenie maszynowe
W Międzynarodowym Dniu Języka Ojczystego odbył się okrągły stół (w trybie konferencji online) „Decydująca rola języka ukraińskiego w budowaniu państwowości ukraińskiej”, zorganizowany przez Ogólnoukraińskie Towarzystwo „Proświta” im. Tarasa Szewczenki wspólnie z naukowcami Instytutu Edukacji Pedagogicznej i Edukacji Dorosłych im. Iwana Ziaziuna Narodowej Akademii Nauk Pedagogicznych Ukrainy, w którym wzięło udział 110 działaczy „Proświty” oraz edukatorów z różnych regionów Ukrainy. Centralnym problemem dyskusji było: powstanie i funkcjonowanie języka państwowego (urzędowego) na terytorium kraju od czasów Rusi Kijowskiej do dnia dzisiejszego. Na konkretnych przykładach i faktach uczestnicy konferencji ukazali proces powstania i konstytuowania statusu języka państwowego na terytorium Ukrainy oraz innych tworów państwowych w czasach powstawania państw narodowych. Szczególną uwagę poświęcono tysiącletniej historii używania języka ojczystego w sferach życia kulturalnego, społecznego i państwowego od Państwa Kijowskiego oraz problemom językowym dnia dzisiejszego. Przecież po najeździe tatarsko-mongolskim przeważająca większość ziem ukraińskich znalazła się w składzie innych związków i tworów. Lecz mimo to, nawet w IV – pierwszej połowie VI w. na ziemiach Galicji i Wołynia, pod władzą Polski, język ukraiński zachował status bliski państwowemu. Języka ukraińskiego używali niekiedy w kontaktach z polskimi królami chanowie tatarscy oraz kancelarie władców Mołdawii. I w ten sposób język ukraiński pełnił funkcje języka międzynarodowego. W związku z tym, że zgodnie z unią lubelską Litwy z Polską (1569 r.) wszystkie ziemie ukraińskie weszły w skład Królestwa Polskiego, strona polska naruszała prawa języka ukraińskiego w oficjalnych sferach urzędowych. Narzucano język polski i łaciński, wypierając język ukraiński. To samo robiono w imperiach Austro-Węgierskim, a potem Moskiewskim; warto tylko wspomnieć cyrkularz wałujewski (1863 r.) oraz emski (1876 r.) i inne rozporządzenia, którymi zakazywano funkcjonowania języka ukraińskiego w instytucjach oświatowych, drukarstwie i sferze kulturalnej. Dopiero w styczniu 1919 r. ustawą Dyrektoriatu Ukraińskiej Republiki Ludowej język ukraiński został ogłoszony państwowym z zapewnieniem praw mniejszości narodowych. Taką samą ustawę przyjęła (15.02.1919 r.) Zachodnioukraińska Republika Ludowa, a na Zakarpaciu 15.03.1939 r. utrwaliła ją Konstytucja Ukrainy Karpackiej. Status języka ukraińskiego, bliski państwowemu, gwarantowały postanowienia Wszechukraińskiego Centralnego Komitetu Wykonawczego oraz Rady Komisarzy Ludowych Ukraińskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej. Jednak aż do października 1989 r. postanowienie to nie było wykonywane, co spowodowało ograniczone użycie języka ukraińskiego jako państwowego, zawęziło jego funkcjonowanie na większej części terytorium Ukrainy i hamowało naturalny rozwój jego systemu, co prowadziło do denarodowienia narodu ukraińskiego. I dopiero w lutym 1989 r. kwestię konieczności nadania językowi statusu państwowego rozpoczęły Towarzystwo Języka Ukraińskiego im. T. H. Szewczenki i „Proświta” oraz jej przywódcy Dmytro Pawłyczko i Pawło Mowczan. A 28 października 1989 r. Rada Najwyższa Ukraińskiej SRR przyjęła ustawę „O językach w Ukraińskiej SRR”, dzięki której językiem państwowym stał się ukraiński. Państwo gwarantowało jego wszechstronny rozwój i funkcjonowanie we wszystkich sferach życia. Uczestnicy okrągłego stołu zaznaczyli, że bez języka nie ma narodu, język to kod narodu, który jednoczy Ukraińców. W warunkach totalnej agresji Rosji przeciwko Ukrainie i narodowi ukraińskiemu raszyści próbują zlikwidować język ukraiński oraz państwo ukraińskie, co spotyka się z zdecydowanym oporem narodu ukraińskiego. Uczestnicy okrągłego stołu w dyskusjach stwierdzili, że w nowych warunkach język ukraiński stanie się językiem komunikacji międzynarodowej w wolnej, demokratycznej Europie. Wołodymyr SEMYSTIAHA
Tłumaczenie maszynowe
W przeddzień Międzynarodowego Dnia Języka Ojczystego w Sumskim Obwodowym Towarzystwie „Proświta” im. Tarasa Szewczenki odbyła się prezentacja trylogii poetyckiej „ARANI” Ludmyły Romen – członkini Narodowego Związku Pisarzy Ukrainy, działaczki Proświty. Spotkanie z utalentowaną osobą to zawsze radość, odkrywanie czegoś nowego, morze emocji i wrażeń, święto duszy... A w czasie wojny to także możliwość bycia wśród ludzi i porozmawiania. Tym razem szłam na spotkanie do świetlicy sumskiej „Proświty” ze szczególnym drżeniem – bardzo ciekawy, nieprzeciętny, niezwykle utalentowany gość nas odwiedził. Ludmyła Romen jest dobrze znana nie tylko na Sumszczyźnie, ale i na terenach Ukrainy. Członkini Międzynarodowej Akademii Oryginalnych Idei, trzech Narodowych Związków Ukrainy, autorka 17 tomików poetyckich, projektantka i redaktorka swoich wydań, kompozytorka, piosenkarka, mistrzyni sztuki ludowej, działaczka społeczna, mentorka twórczej młodzieży – wszystkich jej postaci nie sposób wymienić. Odczuwam wielką satysfakcję z tego, że pani Ludmyła jest naszą współczesną, niezwykle silną duchem, godną naszego podziwu i zdumienia. A do tego – piękna i szlachetna pani. Przedstawił Ludmyłę Romen przewodniczący obwodowego towarzystwa „Proświta” Ołeksij Szewczenko. Ile pięknych słów o niej powiedział, ile dobrych uczynków i osiągnięć wymienił! Dowiedzieliśmy się też o tym, jak pani Ludmyła woziła z Kijowa (była kurierem) pierwsze numery gazety Ruchu, którą potem rozdawano przy pomniku T. H. Szewczenki w Sumach; o tym, że przez 14 lat z rzędu prowadziła obwodowy dziecięcy konkurs literacki „Dziwo kalinowe” imienia Dmytra Biłousa, założony przez Ogólnoukraińskie Towarzystwo „Proświta”, i wydała 8 zbiorów konkursowych, w których swoje utwory zobaczyło ponad 800 utalentowanych dzieci. Jest organizatorką wielu okrągłych stołów, uroczystości ku czci wybitnych ludzi, spotkań z czytelnikami, uczniami szkół miasta i rejonów obwodu. Jako kompozytorka ułożyła muzykę do 30 wierszy Ołeksandra Olesia i zadedykowała mu zbiór „Skrzypce Słońca”, który ukazał się drukiem na 140-lecie poety. Utalentowana i wielostronna, pani Ludmyła do spraw podchodzi z wysoką odpowiedzialnością. Do słowa wstępnego dołączyła żona znanego pisarza, świętej pamięci Jurija Caryka, Hałyna Caryk. Mówiła z głębi serca, szczerze, jej emocje udzieliły się i nam... Prezentowała trylogię „ARANI”, dzieliła się swoimi wrażeniami, zauroczeniem twórczością Ludmyły Wałentyniwny. „Gdyby nie napisała nic więcej poza zbiorem „Miasto mojego losu” o Sumach, to i za to bylibyśmy wdzięczni, bo tak opiewać każdy zakątek rodzinnego miasta mogła tylko ona. Jest tu miłość do rzeczki, skwerów, parków, brzegów Psełu, gdzie przechadzał się Ołeksandr Ołeś... Książka jest cenna wstawkami-karbami między wierszami, gdzie podane są ciekawe strony z historii, kultury regionu, pobytu wybitnych ludzi itp.”. Zadedykowała autorka swój wycierpiany przez 12 lat zbiór-trylogię „ARANI” swojej drogiej rodzinie, synom... Bo nie ma w życiu dla człowieka nic cenniejszego niż rodzina! „My wszyscy wyszliśmy z Rodu, dlatego w naszym języku są słowa przyRODa, naROD, wRODa, poRODa, które w swoim rdzeniu mają człon – boską istotę ROD”. Rozumiem teraz, że moje słowa są bezsilne, by przekazać wszystko, co usłyszeliśmy, przeżyliśmy... Brzmiały piękne wiersze. Głos wypełniał świetlicę i wzlatywał w górę, unosząc, jakby na skrzydłach, wszystkich obecnych. Na dzień pamięci Ołeny Telihy wybrzmiała pieśń do jej słów „Pieśń wieczorna”. A na Międzynarodowy Dzień Języka Ojczystego z ust poetki usłyszeliśmy piękne wersy cyklu rondeli „Jabłoniowa mowa”... Obecni podziwiali dywaniki, serwetki, utkane przez panią Ludmyłę na ręcznym krośnie tkackim. Ma ona także piękne mistyczne wycinanki. Wieczór wypoczynku „Dla tych, co po...”, poświęcony Międzynarodowemu Dniu Języka Ojczystego. Wystąpił członek rady obwodowej „Proświty”, profesor Przykarpackiego Uniwersytetu Narodowego im. W. Stefanyka Mykoła Lesiuk, który opowiedział o problemach języka ukraińskiego w teraźniejszości. „Ołena Teliha – przykład do naśladowania dla następnych pokoleń”. Taki był temat wystąpienia kierownika sekcji literackiej Centrum Patriotycznego Wychowania Młodzieży Uczniowskiej im. S. Bandery Nadiji Hryciw. Przewodniczący obwodowej „Proświty” Stepan Wołkowecki opowiedział o pierwszym przewodniczącym Ogólnoukraińskiego Zjednoczenia „Proświta”, naszym ziomku Dmytro Pawłyczce, z którym pracował w Radzie Najwyższej, o jego działalności społecznej i kulturalnej. Kierownik artystyczny OND „Proświta” Orest Turok wykonał pieśń „Dwa kolory”, którą zaśpiewała cała sala. Jeszcze kilka pieśni do słów poety wykonał żeński zespół wokalny „Kwiaty romenu”. O roli i zadaniach „Proświty” na najbliższy czas mówiła przewodnicząca iwanofrankiwskiej miejskiej „Proświty” Marija Hucuł. Na zakończenie członkini OO „Żeńska Hromada” Wasylyna Tkaczuk, której syn zaczynał od Majdanu, jako ochotnik poszedł do ATO, a obecnie jest na wojnie rosyjsko-ukraińskiej, z przejęciem przeczytała wiersz o Ukrainie, a sala podchwyciła „Oj w ługu czerwona kalina...”. Przed nami otworzył się zdumiewający świat kobiety – matki, która urodziła trzech synów, przeżyła zdradę i tragedie, była przykuta do łóżka, ale nie złamała się, a wyszła zwyciężczynią w pojedynku z losem... Romenlety – nowy gatunek w światowej poezji – zmodyfikowany przez nią gatunek trioletu. Właśnie w tym gatunku napisane są zbiory trylogii, które zostały zaprezentowane. Czujesz, że pani Ludmyła przyszła na ten świat, aby uczynić go piękniejszym, czystszym, lepszym... „Słowo – mój bóg!”. Ta teza przewijała się przez całe spotkanie. Jak poetka operuje słowem, jak widzi je na wskroś – tylko się dziwiliśmy... Na zakończenie wybrzmiała pieśń-modlitwa ze słowami, które płyną z głębi serca: Błogosławieni bądźcie przez Boga, ludzie! Niech dzieci wam pod słoneczkiem rosną, Szczęśliwy los niech zawsze wam będzie! Modlę się za was z miłością, modlę się... Były kwiaty, słowa wdzięczności i zachwytu, dedykacje na książkach... Zdziwił wszystkich chłopiec, który ze łzami w oczach powiedział, jak poruszyła go śmierć syna poetki i wersy z jej książki „Za sinią – sin... Requiem”... Niech nasza wdzięczność dla Ludmyły Romen wraca do niej bożą łaską i błogosławieństwem na długie i dobre lata! Hanna PETRENKO
Tłumaczenie maszynowe
Mychajłyna BODNAR, organizatorka i prowadząca wydarzenie, Iwano-Frankiwsk. Ostatnia niedziela zimy w „Proświcie” była wypełniona różnymi wydarzeniami. Na pierwszą godzinę spieszyli młodzi rodzice z dziećmi do „Rodzicielskiego salonu”, gdzie tradycyjnie czekała na nich Lubomyra Kałuska. Rozmawiano o dobroci, gdyż jest to nieprzemijające piękno ludzkiej duszy, które upiększa ziemski świat. Dobry człowiek pomoże bliźniemu, bez dobroci trudno żyć. I aby wszystkim żyło się dobrze, w pokoju i zgodzie, trzeba czynić dobre uczynki. W drugiej połowie zajęć zorganizowano dyskotekę dla dzieci, na której wraz z dziećmi bawili się także rodzice. Po tym wydarzeniu w Muzeum Czci Szewczenki zorganizowano godzinę proświatową, poświęconą rocznicy urodzin wybitnej Łesi Ukrainki. Członek Zarządu obwodowej „Proświty” Wasyl Żurakiwski opowiedział o pracy Łesi w „Proświcie”. Wszak w Kijowie została wybrana na zastępcę przewodniczącego. Rozsyłała listy do ukraińskich pisarzy, uczonych, działaczy społecznych z prośbą o przesyłanie książek do biblioteki i wzięcie udziału w pisaniu książek popularnonaukowych w celu rozpowszechniania wśród ludności. Kijowska „Proświta” prowadziła różne działania, choć pod czujnym okiem władz i kontroli. To właśnie „Proświta” zwróciła się do rządu z prośbą o zezwolenie na założenie w Kijowie szkoły ludowej z ukraińskim językiem nauczania. Na twórczości Łesi Ukrainki skupiła się członkini Rady obwodowej „Proświty” Lubomyra Kałuska. Uzupełnili ją uczniowie liceum nr 1 (przewodnicząca komórki proświatowej Wira Wasylyszyn), solistka Centrum Kultury i Sztuki Iwanofrankiwskiej Wspólnoty Terytorialnej Łesia Melnyk oraz chór Związku Ukrainek „Berehynia”, którzy wykonali utwory do słów Łesi Ukrainki. Tymczasem, zgodnie z planem nadszedł
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
przygotowuje ciasto na wareniki. I wiecie, czym wałkuje ciasto? Tak, skorupą podłużnej głowicy bojowej granatu z ręcznego granatnika (oczywiście już rozbrojonej). A ileż było przypadków wielkiego bohaterstwa naszych obrońców! Oto niektóre z nich. Po długiej, zażartej walce z Moskalami pytają jednego z nich: – Kiedy było wam najstraszniej, gdy zobaczyliście nacierających orków? – Nie, wtedy, gdy skończyła mi się amunicja, a ja w huku bitwy tego nie zauważyłem. A orki nacierają dalej. Co robić? Uciekać? Ale to hańba dla wojownika. Rozglądam się – niedaleko towarzysz broni, czołgam się do niego. A ten miał aż kilka pełnych zapasowych magazynków. Och, daliśmy wtedy orkom popalić! Nasz rój położył ich ze setkę. Zamienił wściekłych raszystów w „dobrych rasijan”, którzy już nigdy nie pójdą na nas wojną. Jeszcze jedno świadectwo naszej niezłomności. W okupowanym przez raszystów Tokmaku w obwodzie zaporoskim Ukrainiec Maksym Machrynow, który miał 38 lat, korygował uderzenia Sił Zbrojnych Ukrainy w obiekty wojskowe miasta. Wykryli go okupanci i przyszli aresztować. Aby nie wpaść w ręce wrogów, bohater wysadził granatem siebie i okupantów, którzy wtargnęli do mieszkania. W wolnym Tokmaku powinna być ulica jego imienia, a w podręcznikach dla uczniów – opowieść o jego bohaterskim poświęceniu w imię Ukrainy. I takich przykładów jest wiele. Chwała bohaterom! Oto jakie jest nasze wojsko, oto jaka jest nasza motywacja: bronimy swoich rodzin, dzieci, swojej wsi, miasta, rodzinnego kraju. Wreszcie – całej Ukrainy. To nie my napadliśmy – przyszła nas zniewolić złowroga raszystowska horda i trzeba ją zniszczyć, całą, do ostatniego okupanta. Na początku stycznia minęło 100 lat od urodzin sotnika UPA „Krywonosa” – Myrosława Symczycza, Bohatera Ukrainy, który mieszkał w Kołomyi, gdzie niedawno zmarł... Jego sotnia swego czasu w górach Karpatach w pobliżu Kosmacza, w 1944 roku rozgromiła w pył pułk karnej ekspedycji NKWD, niszcząc do 500 okupantów, w tym kilku wyższych oficerów, a nawet generała. Żytomierscy proświcianie życzą naszym obecnym żołnierzom uczenia się kunsztu bojowego i oddania Ukrainie od weterana antymoskiewskiej walki, który walczył i zmarł jako prawdziwy Bohater niepodległej Ukrainy. Płonie, pali się technika wroga, Rodzima Ukraina zwycięży! – śpiewa się w jednej ze współczesnych bohaterskich pieśni. Wierzymy w ukraińskie zwycięstwo, wierzymy, że zginie rasza – imperium zła i przemocy, kłamstwa, wiarołomstwa, oszustwa, państwo-terrorysta. Na to kierujmy nasze nadzieje i naszą pracę. Każdy na swoim miejscu, każdy w miarę sił i możliwości. Chwała Ukrainie! Chwała bohaterskiemu Ukraińskiemu Wojsku! czuk, Lubow Jarowa. Solowy numer „Czorna rilla izorana” wykonał kierownik ludowego zespołu folklorystyczno-etnograficznego „Pszenyczne perewesło” Wołodymyr Sobolewski. Podniośle zebrani witali patriotycznie nastawionych uczniów liceum fizyczno-technicznego, których zorganizowała opiekunka Oksana Sawczuk. W wydarzeniu wzięli udział i wystąpili zastępca przewodniczącego miasta i terytorialnej wspólnoty Witalij Fedoriw oraz dyrektor muzeum, artysta Roman Bonczuk, którzy nagrodzili Mychajłynę Bodnar odznaką „Duma Iwanofrankiwskiej terytorialnej wspólnoty” i dyplomem. M. KOWALCZUK
Tłumaczenie maszynowe
To dziki antyfenomen, kiedy marząc o bogatszym życiu w wolnym, pięknym państwie, skierowanym ku wielkiemu, wolnemu Światu, ludzie uparcie przez dziesięciolecia dokonywali wyboru odwrotnego: na rzecz przedstawicieli starej, zbankrutowanej władzy komunistycznej, czyli na rzecz biedy, bezprawia i światowej izolacji. Swiatosław WASYLCZUK Dlaczego dokonywano wyboru na złość samym sobie? Niestety, dała o sobie znać kilkusetletnia niewolnicza psychologia ukraińskości, która, aby przetrwać, upadlała się do wyboru tego niewolnictwa. Mentalność naszego ludu była tak zaśmiecona rosyjskimi imperialnymi ideologemami, że bez „starszego brata” nasze życie społeczne w ogóle nie było wyobrażalne. I nadal straszyły w naszych wsiach i miastach markery moskiewskiego imperializmu: pomniki Lenina (obowiązkowo w każdej miejscowości) oraz główne ulice imienia tego bolszewickiego potwora, antychrysta, gangstera oraz jego bliskich i dalszych popleczników w dziele wyniszczania narodów imperium, a przede wszystkim – narodu ukraińskiego. A klan komunistyczny, który zachował się przy władzy od góry do dołu dzięki wysiłkom prezydenta-komunisty Krawczuka, poczuwszy bezkarność, otwarcie grabił narodowe dobro, przywłaszczał wspólny majątek państwowy (ogromna afera prezydenta Kuczmy – bonizacja), kiedy przedstawiciele władzy i bliscy jej kryminaliści, aferzyści, praktycznie przywłaszczyli ogromną infrastrukturę przemysłową kraju, okradając cały naród. Lud nasz ubożał coraz bardziej. A władza chytrze podsunęła mu „ratunkowe” hasło: „Dziękujemy Ruchowi za ruinę!”. Aha, oto kto, okazuje się, jest winny! Nie złodziej, nie grabieżca, a ten, kto wskazał na nich. – Precz! Gońcie ich! I pogonili… A potem: – Oj, jak ciężko się żyje, jakie wysokie czynsze, jakie marne pensje, emerytury… I jako wynik – dzika wściekłość: gdybym miał automat, sam bym tę Radę Najwyższą wykosił… Oni tam przecież tylko o sobie dbają, naród jest im obojętny. Pytanie do takich: ale przecież to wy zagłosowaliście na nich w wyborach. Zapytajcie wreszcie samych siebie – jak długo będziecie, przepraszam, głupcami? Jednak wskazać na siebie zawsze najtrudniej… Oto i wegetujemy, państwo marnujemy, hańbimy. „Ruch”, „Proświta” – przyszłość narodu, nie mogły zbytnio wpłynąć
Członkowie Proświty z obwodu iwanofrankiwskiego w tym pamiętnym dniu przeprowadzili w Muzeum Bohaterów Niebiańskiej Sotni Czytania Majdanowe. Alarmujący, burzliwy, niepokojący, barykadowy – takim zapamiętaliśmy głos Rewolucji Godności, takim ukazał się on na stronach poetów i tych, którzy po raz pierwszy w ogólnopaństwowe procesy społeczno-polityczne i gospodarcze. – Gdyby tak w 1991 roku zagłosowali na Czornowiła, a nie na Krawczuka, wtedy wszystko poszłoby nową drogą – nie raz do dziś słyszę od znajomych ludzi starszego pokolenia. Odpowiadam: – My, ruchowcy, tak właśnie mówiliśmy jeszcze w 1991 roku, ale kto chciał nas słuchać? Powiedzcie bez krętactw, uczciwie – na kogo wtedy zagłosowaliście? Człowiek wzdycha: – Na Krawczuka. Było jakoś strasznie głosować na niedawnego więźnia. A Krawczuk – reprezentacyjny, wychowany, powściągliwy. Rozumiem teraz, że to było niewłaściwe, że to syndrom sowiecczyzny, faktycznie – niewolniczej mentalności. – Oto wam i odpowiedź, bo tak myślała większość. A tymczasem Czesi wybrali sobie na prezydenta więźnia politycznego Václava Havla, Polacy – prześladowanego przez władze dysydenta Lecha Wałęsę. A nasz „mądry naród” znów posłusznie poszedł za kłamliwą propagandą partyjnych kacyków i wybrał na prezydenta… sekretarza KC KPU Łeonida Krawczuka. Który oddał naszą broń jądrową (trzeci światowy potencjał) oraz setki rakietowych zestawów artyleryjskich „braciszkom rodzonym” – Moskalom, a obecnie szantażują oni Ukrainę tą bronią jądrową i ostrzeliwują z tych zestawów artyleryjskich, w szczególności rakietami Ch-22, którymi uderzyli w Dniepr… Oto co oznacza określenie „duchowa okupacja”. Rozmyślając nad tym naszym ukraińskim antyfenomenem, kiedy ludzie nie chcą przyjmować swojej przyszłości, która już dawno utwierdziła się na cywilizacyjnym Zachodzie, mimo woli na myśl przyszła znana biblijna przypowieść o tym, jak judejski prorok Mojżesz, który wyprowadził Izraelitów z egipskiej niewoli, wodził ich czterdzieści lat po piaskach pustyni Synaj, dopóki nie przywiódł do ziemi obiecanej, do Izraela. Spojrzysz na mapę tych biblijnych ziem, dziwisz się: całkiem niewielki Synaj, gdzie tam błądzić cztery dziesiątki lat? A okazuje się, że mądrość biblijnej przypowieści tkwi w tym, iż Mojżesz jako prorok wiedział: z niewolnikami i niewolniczą psychologią nowoczesnego sprawiedliwego państwa nie stworzysz. Do ziemi obiecanej musi przyjść wolny naród, który nie akceptuje niewolnictwa i despotyzmu. Naród gotowy bić się o swoją wolę, swoją ziemię, swoje państwo z każdym, kto sięgnie po jego wolność i kraj. Więc Mojżesz czekał, dopóki nie wymrą wszyscy, którzy urodzili się w niewoli, mieli niewolniczą psychologię ulegania władcom, dziękowania nadzorcom za mocny bicz i okruchy na przeżycie z pańskiej garści. Ziemię obiecaną mają zająć ludzie wolni od imperialnego blichtru, pozbawieni niewolniczego syndromu. Oto tacy obywatele mają tworzyć nowe państwo, nowy światopogląd, nowe relacje między sobą, plemionami oraz sąsiadami – narodami. U podstaw – dobro każdego człowieka i całego narodu, sprawiedliwość, odpowiedzialna władza. Tak właśnie powstało starożytne państwo Izrael. Kwitło, walczyło o swoją wolność, traciło ją, ale przez stulecia niosło w swoich ludziach wiarę w łaskę Pańską i odnowienie państwowego majestatu. Co też stało się w czasach nowożytnych, w 1947 roku. Do dziś Izrael twardo stoi na swojej ziemi obiecanej, gotowy w każdej chwili odeprzeć wrogi atak, faktycznie w permanentnej wieloletniej wojnie ze światem arabskim. My, Ukraińcy, błądzimy po swoim ukraińskim Synaju również czwarty dziesiątek lat. Symboliczne! I dopiero teraz, kiedy u władzy nie ma komuchów, którzy przez wszystkie te lata byli sługami nowożytnych moskiewskich faraonów, sługami diabła, kiedy zestarzeli się i przeszli na emeryturę spadkobiercy – komsomolcy oraz przestarzały elektorat – dopiero teraz na arenę polityczną, gospodarczą, naukową, społeczną wyszli młodzi obywatele, którzy poszli do szkoły już w niepodległym Państwie Ukraińskim albo urodzili się po jego ogłoszeniu. Rówieśnicy państwa mają już po 31 lat, a ci, którzy poszli do szkoły 5-10 lat wcześniej – po 40-50. Nie są oni porażeni niszczycielską imperialną propagandą złowrogiego „ruskiego miru”, który wywyższa wszystko moskiewskie, czyli obce i złe, a odwrotnie – gani, poniża, depcze swoje, rodzime i znane. Brak u nich kompleksu niższości. Nasi młodzi rodacy postrzegają niepodległe Państwo Ukraińskie jako obiektywną daność, dokonaną i skończoną istotę, jak dzień i noc, jak słońce i księżyc, jak oczywistą i zrozumiałą dla wszystkich obiektywność, która nie podlega wątpliwości. Właśnie ta najmłodsza i najbardziej aktywna część społeczeństwa, uformowana w wolnym niepodległym państwie, która przyjęła za swoje osobiste symbole tego państwa: niebiesko-żółtą flagę, herb Tryzub, hymn narodowy „Jeszcze nie umarła Ukrainy ani chwała, ani wola” – za swoją uznała heroiczną walkę poprzednich pokoleń Ukraińców o swoją wolność i niepodległość. I przyjęła do serca takie heroiczne imiona, symbole narodu, jak Stepan Bandera, Roman Szuchewycz, Symon Petlura, Iwan Mazepa, Petro Doroszenko, Iwan Wyhowski, Bohdan Chmielnicki, Petro Sahajdaczny, Taras Szewczenko, Iwan Franko, Łesia Ukrainka, Iwan Ohijenko, Wasyl Stus, Łewko Łukjanenko, Wiaczesław Czornowił i im podobni. Ci młodzi współcześni bez wahania tysiącami powstali przeciwko kolejnej wielkiej nieprawdzie i złu władzy pod wodzą moskiewskiego agenta, sprzedajnego prezydenta Bandiukowycza (czyt. Janukowycza) i utworzyli stutysięczny Majdan Godności w Kijowie, a z czasem – we wszystkich dużych miastach Ukrainy. Młodzież stała się siłą napędową tych majdanów, Rewolucji Godności, która, pomimo pierwszych wielkich strat (Niebiańska Sotnia, ponad stu zabitych) i przelanej w imię Wolności krwi, zwyciężyła pro-moskiewską władzę regionalów, którzy przygotowywali oficjalne oddanie Ukrainy raszystowskiemu kacapstanowi. Ta młodzież na tym samym Majdanie w Kijowie sformowała do pół setki batalionów bojowych dla obrony Ukrainy przed moskiewską agresją na Wschodzie Ukrainy, bo już wkrótce Moskwa zagarnęła Krym bez ani jednego strzału, bez oporu naszego wojska. Nieudolne ówczesne tymczasowe kierownictwo Ukrainy (po ucieczce Janukowycza do Rosji) w osobach Turczynowa, Jaceniuka, Tymoszenko oraz ich doradców przestraszyło się wydać rozkaz brygadzie piechoty morskiej (600 żołnierzy), specnazowi, który stacjonował w Sewastopolu, by wybić moskiewskich dywersantów jeszcze na etapie, gdy zajęli budynek Krymskiej Rady Obwodowej, a moskiewski dyktator putler oświadczył całemu światu, że ich wojska na Krymie nie ma, „ich tam niet”. Wystarczyło wykurzyć ich z zablokowanych pomieszczeń, postawić w gotowość nasze wojsko (a było go tam do 13 tys.), i na tym moskiewska próba aneksji Krymu by się zakończyła. Ale… mamy to, co mamy. Oglądam codziennie wiadomości telewizyjne z antymoskiewskiego frontu. Zachwycam się bojowymi umiejętnościami, pomysłowością, heroizmem, optymizmem naszych dzielnych i zmotywowanych żołnierzy. Biją się jak lwy, jak swego czasu żołnierze UPA: do samej śmierci, do zwycięstwa. Jakoś pokazują na froncie: żołnierz piecze naleśniki dla towarzyszy broni na… saperce, kładzie cztery naleśniczki na posypaną mąką metalową blachę – i do pieca. Jego przyjaciele z dumą mówią korespondentowi wojennemu: – O, on u nas taki świetny kucharz, że i w dłoniach zupę ugotuje. Inny żołnierz, też na froncie,
przeczytał wiersze ze swojej książki „Rewolucja godności”, wykonał niektóre z nich, do których skomponowano muzykę. Kierowniczka działu pracy kulturalno-oświatowej obwodowej „Proświty”, prowadząca i organizatorka wydarzenia Mychajłyna Bodnar przeczytała wiersze ze swojej książki „A setkę już powitały niebiosa”. Nie bez wzruszenia czytała wiersze tematyczne Wasylyna Tkaczuk, której syn był na Majdanie, w ATO, a obecnie – na Wielkiej wojnie. W Muzeum Bohaterów Niebiańskiej Sotni zebrało się wielu patriotów, aby oddać hołd poległym, którzy bronili Ukrainy na Majdanie w ciężkiej walce, i przeczytali o tych wydarzeniach swoje wiersze. Są to aktywne uczestniczki uroczystości Kateryna Bojczuk, Hałyna Melny
Tłumaczenie maszynowe
Dzień Niebiańskiej Setki – pamiętny dzień, obchodzony w Ukrainie 20 lutego dla uczczenia wyczynu uczestników Rewolucji Godności, którzy oddali życie, broniąc ideałów demokracji, wywalczając prawa i wolności człowieka, europejską przyszłość Ukrainy. Tego dnia 2014 roku na ulicy Instytutskiej w Kijowie jednostki sił specjalnych reżimu Janukowycza rozstrzelały protestujących. Łącznie w ciągu tego dnia zginęło do stu ofiar, które nazwano „Niebiańską Setką”. Rada Najwyższa przyjęła uchwałę „O potępieniu stosowania przemocy, która doprowadziła do śmierci pokojowych obywateli Ukrainy”, a szereg przedstawicieli władzy ogłosiło przejście na stronę narodu. Dzień 20 lutego stał się przełomowym momentem w przebiegu wydarzeń Rewolucji Godności.
sięgnął po pióro, by opisać wydarzenia, które mają nas wzmacniać w odwadze, sprawiedliwości, nieugiętości, w europejskim wyborze i europejskich wartościach. Nie mógł pominąć „Niebiańskiej Setki” poeta, prosvityanin, dziennikarz Nestor Martynec. On
Tłumaczenie maszynowe
Galowe Państwowe Archiwum Ukraińskiego Instytutu Pamięci Narodowej (ГДА УІНП), czyli Archiwum Pamięci Narodowej, zostało utworzone w czerwcu 2019 roku na podstawie ustawy Ukrainy „O dostępie do archiwów organów represyjnych komunistycznego reżimu totalitarnego 1917–1991 lat”. Głównym zadaniem instytucji jest zapewnienie swobodnego dostępu do tych informacji oraz skupienie około 4 mln spraw i danych historycznych z okresu sowieckiego z archiwów organów siłowych, które wciąż je przechowują: Służby Bezpieczeństwa Ukrainy, Służby Wywiadu Zagranicznego, Ministerstwa Obrony, Ministerstwa Spraw Wewnętrznych, Policji Narodowej, Gwardii Narodowej, Państwowej Służby Pogranicza, organów prokuratury i sądów. O tym, jak archiwum pracuje w czasie pełnowymiarowej wojny, rozmawiamy z jego dyrektorem Ihorem Kulykiem.
Jewhen BUKET Zdjęcia Tetiany HOŁOWATIUK
– Jak pełnowymiarowa inwazja Rosji wpłynęła na pracę Archiwum? – 24 lutego 2022 roku każdy człowiek musiał podjąć jakąś decyzję. Nawet jeśli do tej pory mógł się on jakoś zabezpieczyć przed wydarzeniami, które działy się od 2014 roku. Więc także my jako archiwum potrzebowaliśmy pewnego czasu, żeby zrozumieć, jak pracować w nowych realiach, w czym możemy być pomocni. Rozumieliśmy, że historia to coś ważnego, a dla nas jeszcze i ciekawego. Jak interesująco pokazać nieuchronność wojny? I jak po zwycięstwie pokazać tę wojnę tak, żeby nic podobnego nie powtórzyło się w przyszłości? Postanowiliśmy przeprowadzić paralele historyczne z XX wiekiem, chociaż oczywiście takie paralele można by, przy odpowiednim podejściu, prowadzić głębiej – z XIX, XVIII wiekiem, okresem kozaczyzny, ale ponieważ naszym zadaniem jest przechowywanie dokumentów organów represyjnych komunistycznego reżimu, wybór był oczywisty. Postanowiliśmy przygotować materiał poglądowy, wozić go po Ukrainie i świecie i pokazywać ludziom, że niekarane zło rośnie, że jeszcze do końca nie uświadomiliśmy sobie, czym jest komunizm. Ktoś wciąż próbuje udowodnić, że w komunizmie było coś dobrego. Dlatego, aby rozwiać wszelkie wątpliwości co do tego, że komunizm to nie mniejsze zło dla minionego stulecia niż nazizm, i nakreślić wyraźne paralele z teraźniejszością, zrobiliśmy wystawę fotograficzno-dokumentalną „komunizm = raszyzm”. To 8 stendów, 13 historii o Ukraińcach XX i XXI wieku, którzy ucierpieli od sowieckiej i rosyjskiej władzy. Historie zostały wybrane nieprzypadkowo – przeprowadzają paralelę między zbrodniami komunizmu a raszyzmu. Na każdym stendzie znajduje się jeden bohater, który stał się ofiarą komunizmu, a drugi – ofiarą 2022 roku. Ci ludzie są ze sobą powiązani zawodem lub rodzajem działalności. Na ośmiu stendach można zobaczyć dokumenty archiwalne o represjonowanych w XX wieku Ukraińcach, a także świadectwa o współczesnych zbrodniach armii rosyjskiej. Świadomie nie umieściliśmy na stendach wojskowych, których zadaniem jest obrona państwa, wybraliśmy natomiast cywilów. Bo przed działaniami Rosji nie może być zabezpieczony nikt, w tym cywile. Tak jak w XX wieku, tak i teraz, w XXI, toczy się wojna na całkowite fizyczne zniszczenie Ukraińców. Ukraińcy znów znajdują się na „rozstrzelnych” listach, przechodzą przez obozy filtracyjne, przymusowe deportacje, masowe egzekucje, doświadczają tortur i grabieży. Oba reżimy – komunistyczny i raszystowski – niszczą wszystko, co ukraińskie: ludzi, kulturę, język, historię. Ludobójstwo wobec Ukraińców trwa. Do rocznicy rozpoczęcia pełnowymiarowej wojny zaplanowaliśmy pokazanie tej wystawy w kilku miastach Niemiec. W tym celu, dzięki partnerom, stendy wykonano w języku niemieckim, aby z informacjami mogło zapoznać się jak najwięcej miejscowych mieszkańców. Dążymy do rozbicia iluzji, że Rosja XXI wieku to taki sam kraj europejski jak wszystkie inne, który żyje według tych samych demokratycznych zasad. W rzeczywistości jest to zupełnie inny kraj – z inną historią, innymi wartościami, opierającymi się na tak zwanym „prawie siły”. Oprócz niemieckiego wystawa jest przetłumaczona na język angielski, łotewski, litewski i estoński. Na końcowym etapie jest tłumaczenie na szwedzki. Szukamy ludzi i instytucji, które pomogą przetłumaczyć wystawę na języki innych krajów europejskich i otworzyć ją w ich stolicach. – Pomagacie ludziom szukać represjonowanych krewnych. Co skłania potomków do poznawania prawdy o przodkach? – Często, aby dotrzeć do ludzi, trzeba, żeby poczuli cały horror totalitaryzmu na własnej skórze. To znaczy, żeby mogli przeprowadzić wyraźne paralele z sobą, swoimi bliskimi i najbliższymi. Poszukiwanie informacji o represjonowanych to właśnie ta rzecz, która może pomóc człowiekowi poznać i zrozumieć historyczną prawdę. Od 2014 roku u nas znacznie wzrosła liczba zapytań od ludzi związanych z obwodami donieckim i ługańskim. Chcą oni zrozumieć związek między stalinowskimi represjami, kiedy ich krewnych wywożono nie wiadomo dokąd, a ich przymusowym przesiedleniem w wyniku rosyjskiej agresji. U wielu Ukraińców z czasowo okupowanych terytoriów był smutny wybór – albo wyjechać na terytorium kontrolowane przez Rząd Ukrainy, albo, jak w latach 30., zniknąć nie wiadomo dokąd. Obecnie jesteśmy chyba jedyną instytucją, która konsultuje i pomaga w poszukiwaniu represjonowanych krewnych. Dzięki naszym inicjatywom Ukraińcy dowiadują się, współczują i wyciągają wnioski, które pozwalają dostrzec źródło i skutki rosyjskiej wojny hybrydowej. W 2022 roku liczba zapytań nie zmniejszyła się, przeciwnie, ludzi interesuje bardziej konkretna informacja. – Archiwum Pamięci Narodowej to praktyka europejska. Na ile ukraińskie władze uświadamiają sobie wagę pełnowartościowego uruchomienia pracy tej instytucji? Przecież w czasie wojny archiwa mogą stracić tysiące bezcennych dokumentów, jak choćby w Czernihowie… – Praktyka europejska polega na tym, że oprócz ustawodawstwa dotyczącego dostępu do dokumentów organów represyjnych komunistycznego totalitarnego reżimu musi istnieć instytucja cywilna, która te dokumenty przechowuje. Taką instytucją cywilną jest właśnie Archiwum Pamięci Narodowej. Z całym szacunkiem, ale zadaniem Służby Bezpieczeństwa Ukrainy, Służby Zewnętrznego Wywiadu, Ministerstwa Obrony Ukrainy i innych struktur siłowych, zwłaszcza obecnie, nie powinno być przechowywanie ani badanie dokumentów powstałych w dziś nieistniejącym państwie. 25 lutego wojska rosyjskie ostrzelały budynek SBU w Czernihowie. Podczas pożaru, który powstał w wyniku trafienia, utracono tysiące dokumentów sowieckich służb specjalnych. Ale wrogowie uderzali nie w archiwum, lecz w budynek Służby Bezpieczeństwa Ukrainy. Gdyby ukraińskie ustawodawstwo dekomunizacyjne w części dotyczącej archiwów zostało wykonane w porę i w pełnym zakresie, te dokumenty nie zostałyby zniszczone. Ustawa Ukrainy, przyjęta w 2015 roku, przewidywała, że wszystkie dokumenty ze wszystkich archiwów miały zostać przekazane do Archiwum Pamięci Narodowej w ciągu dwóch lat. Ale wszystko utknęło w sprawie pomieszczenia, którego poszukiwanie zajęło kilka lat. Przecież mamy największą w Europie ilość takich dokumentów – ponad 100 kilometrów bieżących (!). Nawet gdyby je po prostu usypać jak cegły, byłyby to dokładnie dwie klatki klasycznego sowieckiego dziewięciopiętrowego bloku. Kiedy w 2019 roku budynek przy ulicy Puchiwskiej 7 w Kijowie wreszcie znaleziono, Archiwum zarejestrowano jako osobę prawną. Szybko opracowaliśmy dokumentację projektową. Przy wystarczającym i terminowym finansowaniu mielibyśmy już za dwa lata 17 tys. m² całkowitej powierzchni użytkowej z odpowiednio wyposażonymi stanowiskami pracy dla archiwistów, czytelnią wyposażoną w komputery, magazynami archiwalnymi z regałami i pudłami do przechowywania dokumentów. Oczekując na rekonstrukcję budynku, nasz zespół przeprowadził na jego terenie setki wycieczek zapoznawczych. Rezonans społeczny i przekonanie dużej części Ukraińców o wadze utworzenia Archiwum Pamięci Narodowej istotnie wpłynęły na decyzję Rządu. Ale pierwsze środki przeznaczone na rekonstrukcję zostały przekierowane na walkę z koronawirusem.
Budżet na 2022 rok przewidywał przeznaczenie na rekonstrukcję 100 milionów hrywien, lecz na przeszkodzie stanęło rozpętanie przez Rosję pełnowymiarowej wojny…
– Poza wystawą „komunizm = raszyzm”, jakie są wasze główne osiągnięcia w tym roku i jakie plany po Zwycięstwie?
– Dopóki trwa wojna, lobbowanie budowy nie ma sensu, ale mamy plany odbudowy Ukrainy. I mam nadzieję, że rekonstrukcja naszego budynku rozpocznie się zaraz po Zwycięstwie. Archiwum na razie nie przechowuje dokumentów organów represyjnych z lat 1917–1991, ale jego zespół inicjuje i realizuje aktualne projekty. Wśród nich: stworzenie wygodnego algorytmu dostępu do informacji o represjonowanych, z jednego punktu dostępu na zasobie Archiwum, stworzenie poradnika odpowiadającego interesom szerokiego kręgu osób zainteresowanych poszukiwaniem informacji o represjonowanych krewnych na Ukrainie, w krajach bałtyckich i w Mołdawii, stworzenie edukacyjnych filmików o szczegółach poszukiwania represjonowanych krewnych w archiwach zagranicznych instytucji (Litwa, Łotwa, Estonia, Mołdawia), w których historycznie skupiona jest znaczna liczba spraw sowieckich służb specjalnych dotyczących Ukraińców. Tak więc instytucja stopniowo staje się ośrodkiem, wokół którego kształtuje się kultura pamięci narodowej.
– Jak wyobrażacie sobie Zwycięstwo Ukrainy?
– Chciałbym, aby w Ukrainie zwycięstwa następowały jedno po drugim. To Zwycięstwo, które otrzymamy na froncie, które przyniosą nam Siły Zbrojne Ukrainy, jest najbardziej upragnione, najbardziej wyobrażalne i najbardziej oczywiste. Wkrótce będzie można je zobaczyć własnymi oczami i poczuć. Ale najważniejsze, by na tym nie poprzestać, aby nie było to ostatnie zwycięstwo Ukrainy. Musimy bowiem dokończyć swój marsz do Europy. Na razie dano nam „carte blanche”, ale „pracę domową” – walkę z korupcją, niezależną gałąź sądownictwa itd. – trzeba będzie wykonać, by stać się pełnoprawnymi członkami europejskiej wspólnoty. Dla mnie Zwycięstwem będzie to, gdy ci, którzy podejmują decyzje, zrozumieją, że kultura, archiwa, pamięć narodowa są podstawą dumy z Ukrainy i przyszłości naszego państwa. Wierzę, że największe Zwycięstwo w Wielkiej wojnie da impuls do innych zwycięstw, które w sumie przewyższą osiągnięcia z ponad 30 lat Niepodległości. Naszym zadaniem jest „wykuwać” zwycięstwa każdego dnia w każdej dziedzinie, w której każdy z nas się znajduje.
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
terów wysłać ten numer na front. W fazie przygotowań znajduje się książka „Na stronach „Łastiwki” minionych lat”, w której zostaną zebrane najlepsze utwory, publikowane w czasopiśmie w ciągu trzydziestoletniego okresu twórczego życia. W warunkach wojny rosyjsko-ukraińskiej proświcianie przeorientowali swoją pracę na pomoc frontowi. Wielu z nich zostało wolontariuszami, zbierają środki na samochody, wysyłają na front najpotrzebniejsze rzeczy: odzież, kamizelki kuloodporne, żywność, leki, plotą siatki dla żołnierzy. W gazecie „Bukowyna” stale przygotowujemy stronę pod rubryką „Proświtańskie horyzonty”. Znaczącą pracę prowadzą także zjednoczenia rejonowe. Najaktywniejsze to Zastawnińskie, gdzie przewodniczącą jest Switłana Masłowska, oraz Wyżnyckie (przewodniczący Dmytro Nykyforiak). Wspólnie z kanałem telewizyjnym TVA oraz obwodową biblioteką naukową im. M. Iwasiuka zapoczątkowaliśmy projekt „Życie z posmakiem wojny”. W tych audycjach poruszamy najaktualniejsze problemy proświtańskie. Naszym największym pragnieniem jest widzieć Ukrainę wolnym, silnym, kwitnącym państwem. A także – aby Ukraina stała się prawdziwie ukraińską. O to dzisiaj trwają krwawe walki z nienawistną rosyjską ordą. Jesteśmy dumni z tego, że w tej świętej walce wraz z ukraińskim wojskiem zwycięstwo przybliżają także proświcianie – ludzie, dla których praca dla Ukrainy jest powołaniem serca i duszy. żyje osobno od rodziców, wynajmuje mieszkanie w Kijowie. Pracuje na dwóch etatach, a w wolnym od pracy czasie prowadzi wycieczki w Kijowskim Muzeum Ciemności. Okazuje się, że takie istnieje. A jej „zwycięski” esej nosi tytuł „Niewidomi czasem prowadzą za sobą widzących”. Jan Riabinin z Mariupola. Bohater jego eseju „Tata-chmurka” Ihor Krasnobryż o pseudonimie „Kozacki” – również stamtąd. Na fotografii do tego materiału Ihor jest sfotografowany ze swoją dwuletnią córeczką Mają. W mundurze wojskowym z hełmem. Dali mu przepustkę do domu tylko na dobę. Nie powstrzymam się, by nie przytoczyć krótkiego fragmentu z tego eseju: „W rozmowie z żoną Ihor patrzył na nią jakoś wyjątkowo. Prośba była jedna: sfotografować go z córką, na pamiątkę. To było ostatnie zdjęcie. Na wieczną pamięć… 15 marca skończył 27 lat, a 16 marca dosięgła go kula. Teraz mała Maja na pytanie o tatę zawsze odpowiada: „Mój tata-chmurka…” Tragiczna, ale jasna i poruszająca historia. A teraz o przykrym. Majdanowej historii ze stworzenia martyrologium poległych bohaterów nikt z ukraińskich mediów, poza „Słowem Proświty” i „Detektor-Media”, więcej nie zauważył. Nie wzbudziła ona zainteresowania ani u telewizyjnych twórców „Jedynych wiadomości”, ani w innych centralnych czy lokalnych wydaniach drukowanych i sieciowych Ukrainy. A szkoda! Przecież uwagi szerokiego ogółu godni są zarówno młodzi „rycerze prawdziwego słowa”, jak i ci, którym poświęcają oni swoje pierwsze dziennikarskie dokonania – liczni bohaterowie, których historie czyjeś nieobojętne ręce codziennie składają do własnoręcznie zrobionej skrzynki na Majdanie.
Tłumaczenie maszynowe
Marija PEŁECH, sekretarz odpowiedzialna Czerniowieckiego oddziału Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. Tarasa Szewczenki. Odpowiedzi należy szukać w tych procesach politycznych, które zachodziły przez wiele lat w naszym społeczeństwie. Stosunek ukraińskich władz do ważnych składowych państwowości nie był korzystny dla społeczeństwa, jednak społeczeństwo na te decyzje i działania reagowało bez należytego społecznego potępienia i oporu. Myślę, że mam prawo tak uważać, ponieważ już ponad dwadzieścia lat mam zaszczyt przebywać w składzie kierowniczym Czerniowieckiego obwodowego oddziału Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. Tarasa Szewczenki. 155-letnia historia tej proświciańskiej organizacji świadczy: zawsze broniła ona wartości narodowo-państwowych. Bez przesady, ludzi, którzy poświęcili się walce o państwo ukraińskie, łączy prawdziwa ukraińskość, patriotyzm, dążenie do utwierdzenia ukraińskiej Ukrainy. Ci ludzie oddali „Proświcie” swój talent, światło duszy, zapał swojego serca, bo właśnie misja proświciańska stała się ich powołaniem i losem. Głównym celem „Proświty” było i jest utwierdzenie państwowości na zasadach ukraińskiej idei narodowej. Troska o rozwój kultury narodowej, utwierdzenie języka ojczystego, odrodzenie pamięci historycznej, formowanie świadomości narodowej, wychowanie u młodzieży najlepszych cech narodu ukraińskiego – to główne kierunki działalności obwodowej komórki proświciańskiej. Proświcianie regionu prowadzą wielką pracę na rzecz zachowania wartości narodowych, rozwoju i funkcjonowania języka ukraińskiego jako państwowego, tworzenia jednolitej ukraińskiej cerkwi, szerzenia prawdziwej wiedzy o historii Ukrainy, źródłach kultury ludowej. Szczególnie bolesny problem językowy często poruszaliśmy przed władzami, które nie chciały widzieć, że przez długi czas Ukraińcy żyją faktycznie w zrusyfikowanym państwie, gdzie te kwestie nigdy nie były rozwiązywane fundamentalnie. Jak później się przekonaliśmy, właśnie to stało się jedną z głównych przyczyn narodzin ruchów separatystycznych, kolaboracji, zdrady. Przypomnijmy: rosyjskojęzyczny wschód i Krym nie wykazywały szczególnego pragnienia uczenia się języka ukraińskiego. A władza przez dziesiątki lat Niepodległości nie zdobyła się na wprowadzenie języka państwowego w przedszkolach i szkołach tych regionów. Zamiast tego stale dyskutowano kwestię drugiego języka państwowego, języka regionalnego, którym, oczywiście, miał być rosyjski. Jednocześnie na tych terytoriach brakowało szkół z ukraińskim językiem nauczania, a same placówki oświatowe nie były zaopatrzone w podręczniki, programy z języka i literatury ukraińskiej. Historii Ukrainy nie wykładano tam wcale. Czy nie dlatego wielu mieszkańców tych regionów, nie stawszy się świadomymi Ukraińcami, marzyło o studiach na uczelniach „bratniej” Rosji? I czy nie dlatego dzisiaj, kiedy najlepsi synowie i córki naszego państwa bronią wolności Ukrainy, mamy taką liczbę sprzedawczyków i kolaborantów, którzy płaszczą się przed wrogiem?.. Jak proroczo dzisiaj zabrzmiały słowa znanego prawnika, profesora W. Wasylenki, który kilka lat temu ostrzegał: „Dzisiaj wojnę przeciwko językowi ukraińskiemu prowadzi władza putinowskiej Rosji w trybie operacji specjalnej z zaangażowaniem wielu przedstawicieli krajowego politykierstwa oraz stworzonej na Ukrainie „piątej kolumny”, która działa pod przykrywką licznych finansowych i sterowanych z zewnątrz partii, organizacji społecznych i ruchów… Głównym narzędziem zbudowanej przez wrogów strategii humanitarnej jest kontynuacja wojny przeciwko językowi ukraińskiemu, która trwa kilka stuleci i wzmocniła się wyraźnie teraz, aby osiągnąć główny cel: niszczenie narodowej tożsamości ukraińskiej”. Minęło zaledwie kilka lat, a rosyjska wojna przeciwko językowi ukraińskiemu przekształciła się w realną wojnę rosyjskiego faszyzmu przeciwko naszemu państwu, a „za płotem” już nie ukrywają, że mają na celu zniszczenie Ukrainy jako państwa, a Ukraińców – jako narodu. W tym niełatwym dla naszego państwa czasie wszyscy musimy zjednoczyć się wokół idei ukraińskości. I jest to dzisiaj jednym z ważnych zadań „Proświty”. Pozostajemy organizacją, która, przebywając w samym wirze życia społecznego, niesie ludziom słowo prawdy i wiary w nasze zwycięstwo nad wrogiem. Efektywną formą pracy okazały się okrągłe stoły i konferencje, które proświcianie prowadzą razem z wykładowcami uczelni, nauczycielami szkół, omawiając aktualne problemy współczesności. Najostrzejsze pytania, wymagające interwencji władz lokalnych i centralnych, znajdują swój wyraz w apelach, które stale przygotowujemy, nadając im rozgłos i publiczny charakter w środkach masowego przekazu. Pod egidą naszej proświciańskiej komórki już od 30 lat wychodzi dziecięce czasopismo literacko-oświatowe „Ukraińska (od niedawna – Bukowińska) jaskółka”. Kolejny numer na 2022 rok w całości poświęcony jest tematyce wojennej. Planujemy poprzez wolontariat… Mykoła TYMOWSZYK, doktor nauk filologicznych, profesor, dziennikarz. 177-letnia młodość, której skrzydła-marzenia już przypaliła wojna. Tak się stało, że na wydziałach dziennikarstwa stołecznych uczelni wyraźnie przybyło studentów z Ługańszczyzny, Doniecczyzny i przyległych do tych stron obwodów. Powiedzmy, w KNUKiS, gdzie w ostatnich latach wykładam główne zawodowe dyscypliny dziennikarskie, takich zbierało się w każdej grupie akademickiej po 60-70 procent. Osobna 17-letnia młodość, której skrzydła-marzenia już przypaliła realna wojna. I oni pierwszymi zaczęli głośno pytać: dlaczego dziennikarstwo w Wielkiej Ukrainie nie mówi o tym całej prawdy? Tak dla studentów pierwszego roku narodziło się moje ćwiczenie twórcze „Wojna rosyjsko-ukraińska oczami osiemnastolatków”. Całych sześć kolumn niespodziewanie silnych pod względem szczerości i treści wyznań-refleksji, ze zdjęciami autorów, wydzielił na ten aktualny projekt ogólnoukraiński tygodnik „Słowo Proświty”. I ten wybór wywołał u czytelników przypływ emocji i takich samych odzewów. Przedstawiając we wstępie te teksty, przepuszczone przez już zahartowane pierwszymi życiowymi próbami młode dusze, zauważyłem wtedy: „W tych tekstach – inny Donbas i inni jego mieszkańcy po obu stronach tymczasowej linii rozgraniczenia”. Obecnie, kiedy putinowska Rosja rozpętała ludobójczą wojnę przeciwko Ukrainie, rozmyślamy nad tym, dlaczego raszystowskie wojsko odważyło się naruszyć granice suwerennego państwa ukraińskiego.
Tłumaczenie maszynowe
Początek tekstu może być niepełny — porównaj ze stroną oryginału
go rozgraniczenia. Tutaj – przeciwieństwo tego, o czym oficjalnie się donosi. Czytasz tych młodych ludzi i mimowolnie zadajesz sobie pytanie: dlaczego o takich sprawach i w takim tonie mało piszą u nas profesjonalni dziennikarze, dlaczego fałszują politycy, dlaczego unikają prawdy o Donbasie i jego okolicach mężowie stanu?”. Z czasem studenci aktywnie pisali eseje również na inne tematy: „Gwiazdy w kałużach”, „Twarz ze zdjęcia na ścianie”, „Moja chata z kraja?”, „O łabędziej wierności i ludzkiej podłości” itp. A platformą do publikacji stało się „Słowo Proświty”, z którym uniwersytet zawarł umowę o stałej współpracy twórczej. Wybór najlepszych publikacji, które – jestem przekonany – nie umkną przyszłym badaczom historii współczesnego dziennikarstwa, zaczął prezentować „Ukraiński Przestrzeń Informacyjna” – bodaj jedyne czasopismo naukowo-praktyczne na Ukrainie poświęcone dziennikarstwu. Jak narodził się ruch „Rycerze prawdziwego słowa”? Do takiego kroku skłoniła nowa inicjatywa stołecznego Majdanu – magnetycznego, sakralnego dla wszystkich Ukraińców miejsca. Przecież tutaj każdy centymetr bruku przesiąknięty jest duchem, siłą, wiarą, zapałem, obsesją nikogo i nigdy nieujarzmionego Narodu. Od zeszłego lata na jednym z marmurowych parapetów Majdanu, bliżej Głównego Urzędu Pocztowego, pojawiła się dziwna, ręcznie wykonana i owinięta wodoodporną folią rzecz – „Książka w pudełku”. Tutaj inicjatorzy wzywają do wkładania dowolnie zapisanych kartek papieru. O czym i o kim? Wezwania są następujące: podzielcie się historią utraconych bliskich osób; połóżcie pod pudełkiem ten tekst; zaznaczcie na oddzielnej chorągiewce imię bohatera. Takich chorągiewek wokół tego pudełka są już tysiące i tyle samo – zapisanych kartek papieru, które regularnie są do niego wkładane i codziennie zabierane. Do realizacji tej inicjatywy tworzenia martyrologium poległych bohaterów wojny rosyjsko-ukraińskiej jako jedni z pierwszych dołączyli moi wychowankowie – studenci dziennikarstwa KNUKiM. Tym razem – poprzez ćwiczenie twórcze „Opowiedz historię poległego Bohatera”. Zbiór ich esejów w „Słowie Proświty” (numer z 13 października 2022 roku) nosił tytuł „Bohaterowie nie umierają, jeśli się o nich pamięta”. I stał się mały cud. Właśnie ten zbiór materiałów trafił za granicę i przyciągnął uwagę jednej nieobojętnej Ukrainki we Włoszech, Tetiany Iwaniw (Hawryłenko), której korzenie wywodzą się z obwodu czerkaskiego. To ona pokazała opublikowane teksty studenckie pewnemu włoskiemu dziennikarzowi… Tak na obczyźnie zrodził się pomysł wsparcia twórczych wysiłków młodych, utalentowanych i patriotycznych studentów dziennikarstwa. Niedawno z Włoch nadeszły pierwsze dwa jednorazowe stypendia. I niech będą one niewielkie (po 50 euro), ale są dość wymowne. Najważniejszy w tej sprawie jest dobry początek. Dalej, mam nadzieję, będzie. Pierwsze „Rycerze prawdziwego pióra”. Miałem zaszczyt wybrać spośród zacnego grona młodej piszącej braci dwa pierwsze miejsca. Zatem pierwszymi stypendystami ruchu „Rycerze prawdziwego dziennikarstwa” zostali studentka czwartego roku Tania Antonenko oraz pierwszoroczniak Jan Riabinin. Krótko o tych laureatach. Tania Antonenko jest niewidoma. Ale siły, optymizmu i ducha w tej dziewczynie jest tyle, że sama samodzielnie idzie przez życie i innych prowadzi za sobą. A pisze tak, że aż ciarki przechodzą po skórze. Już drugi rok, jak młoda dziewczyna z podkijowskiej wsi
Tłumaczenie maszynowe
Jarosława RIZNYKOWA Tak się złożyło, że owo nieszczęście, które uważa się za “wielkiego lidera”, wybrało do rozpoczęcia szeroko zakrojonej wojny przeciwko naszemu Państwu 24 lutego 2022 roku – dzień, w którym utalentowany poeta, prozaik, pedagog, działacz społeczny, więzień sumienia, znany uczony językoznawca, specjalista z zakresu językoznawstwa porównawczego i historycznego Ołeksa Riznykiw (przy okazji – mój tata) miał obchodzić swój 85. jubileusz. Obecnie ma 86 lat! Ma za sobą niezwykłe życie, pełne skomplikowanych wydarzeń i zwrotów, naznaczone nie tylko szeregiem osiągnięć twórczych, ale i oświetlone udziałem w walce przeciwko totalitarnemu reżimowi, żarliwą miłością do Ukrainy, konsekwentnym bronieniem prawa narodu ukraińskiego do własnej kultury, własnego języka, który “był spisany, przeznaczony na złom”. Za swoje poglądy pisarz był dwukrotnie więziony, odbył dwa wyroki w radzieckich obozach koncentracyjnych. W strasznej atmosferze izolatki, do której trafił po pierwszym aresztowaniu pod zarzutem antyradzieckiej agitacji pod koniec września 1959 roku, w wyniku bolesnego wewnętrznego dialogu aresztant Riznykiw przeżył swoiste katharsis. On, pochodzący z Donbasu, miotał się po celi i karcił się za to, że tak późno zrozumiał, iż jest Ukraińcem! “Dlaczego piszę do domu listy po rosyjsku, skoro całe życie mówimy w domu po ukraińsku? Dlaczego podpisuję się “wasz syn Aleksiej”? Przecież powinienem być Ołeksa! Ile razy mówił mi drugi sąsiad Mykoła Winhranowski: “Pisz swoim językiem! Dlaczego się bawisz?”. Drugie narodzenie się dokonało! Pierwszym, komu opowiedział o swoim odrodzeniu, był współwięzień Wołodia Barsukiwski, kiedy 1 stycznia 1960 roku umieszczono ich w jednej celi odeskiego więzienia. Tutaj we dwóch podjęli decyzję o przejściu całkowicie na język ukraiński. Później O. Riznykiw pisał: “Wcale nie myślałem – zresztą nie mogłem myśleć w tamtym czasie – na jakie niebezpieczeństwo narażam siebie i swoich bliskich, a z drugiej strony – nie wiedziałem, że to są pierwsze kroki na drogę zbawienną. I wcale nie myślałem – zresztą nie mogłem myśleć w tamtym czasie – że Język wybierze mnie swoim sługą, swoim adeptem, swoim kapłanem. Nie wiedziałem jeszcze wtedy – że Język wyciągnie do mnie rękę i uratuje mnie od zwątpienia, od trzęsawiska, w które wtedy się pogrążałem. Bo Język – to wszechprzenikająca duchowa substancja, w której istnieje materia i sam człowiek”. Otrzymawszy półtora roku więzienia, tata siedział w obozie ŻH-385/11, wieś Jawas w Mordowii. Przyjaźnił się z Serhijem Babyczem, z poetą Saszką Hryhorenkiem, z Wasylem Procukiem, widywał się z kardynałem Ukraińskiego Kościoła Greckokatolickiego Josypem Slipyjem, który odsiedział 18 lat w radzieckich obozach. Komunikował się z niezłomnymi ukraińskimi powstańcami, skazanymi na 25 lat, którzy dobrotliwie śmiali się z tak drobnego wyroku jego uwięzienia i uczyli go niezłomności ducha. A Język już nie puszczał i prowadził. I w tych strasznych warunkach znajdował możliwość zajmowania się jogą, uczenia się języka polskiego, litewskiego, ciągłego pisania wierszy – i już żadnego po rosyjsku. Jednym z najradośniejszych wydarzeń stało się zezwolenie na zakup w 1960 roku przez “Książka – pocztą” unikalnych czterech tomów “Słownika Hrinczenki”. W warunkach chruszczowowskiej “odwilży” O. I. Biłeckiemu, I. K. Biłodidowi, L. A. Bułachowskiemu, W. S. Iljinowi, M. T. Rylskiemu udało się przepchnąć wznowienie “Słownika” metodą fotomechaniczną. “Braliśmy je drżącymi rękami, niektórzy z więźniów politycznych całowali je, przyciskali do piersi, do serca” – opowiadał tata. Po zwolnieniu – zaoczne studia na wydziale filologicznym uniwersytetu (1962), gdzie uformował się jako badacz z własną wizją problemów językoznawczych. Znajomość ze Światosławem Karawanskim, Niną Strokatą, Hałyną Mohyłnycką, ze wspaniałymi wykładowcami filologii Mykołą Pawlukiem, Wasylem Faszczenką, braćmi Danyłkami, Andrijem Nezwidskim i innymi utalentowanymi i wybitnymi ludźmi. Twórcze studio literackie – Wołodymyr Jaworiwski, Anatolij Kolisnyczenko, Ołeksa Szerenhowyj, Mykoła Suchowecki. Wspaniałe kółko języka polskiego, gdzie był starostą. Praca w gazetach, ciągłe tworzenie wierszy i badania językowe. Wróżono mu piękną karierę naukową – w recenzji M. Pawluka do pracy dyplomowej studenta O. Riznykiwa “Składnia języka ukraińskiego” z 1968 roku znajduje się wymowne zdanie: “Autor pracy samodzielnie opracował zasady budowy słownika, praktycznie opracował istniejące poglądy na pojęcie “skład” i miejsce jego w fonetycznej budowie języka... jak nam się wydaje, pierwsze tego rodzaju badanie w ogóle w naszym językoznawstwie”. Wróżono mu szeroką drogę pisarską – w 1969 roku w wydawnictwie “Majak” miała wyjść książka wierszy “Wybucha wiosna”. Ale jej wydanie wciąż wstrzymywano, aż 11 października 1971 roku poetę aresztowano ponownie. Jego współwięźniarką zostaje sławna Nina Strokata-Karawanska. 19 maja 1972 roku sąd wymierzył jej 4 lata, a jemu – 5 i pół. Czyli prawie cztery razy więcej niż za rosyjskojęzyczną antyradziecką ulotkę! Wśród zarzutów – “nosi wąsy”, “śpiewa ukraińskie pieśni”, “kolęduje”, “nie z tymi się zadaje”, “pisze i opowiada niewłaściwe wiersze”, “czyta samizdat”. Jak gorzko zauważył później tata – “po prostu jestem winny już tym, że jestem Ukraińcem, i ta wina jest twoja od urodzenia!”... Skazanego skierowano do obozu WS-389/36 wieś Kuczino w obwodzie permskim. Ale znów Język wspierał, pomagał i dodawał sił. Kontynuuje swoje studia językoznawcze, nie wiedząc, że zostaną one opublikowane dopiero... po ponad 20 latach. Ojciec opowiadał: “Po pracy rozkładałem na łóżku słowniki, swoje zeszyty i zaczynałem pracować – wybierałem słowa jednordzenne, wypisywałem, układałem swój słownik... Łóżka w baraku były piętrowe, spałem na drugim poziomie. Pode mną – Łewko Łukjanenko, niedaleko charkowianin Anatolij Zdorowyj, kandydat nauk technicznych, ale bardzo interesował się naszym językiem, dalej – Ołeś Serhijenko, syn słynnej Oksany Meszko, a jeszcze Jewhen Swerstjuk, Wołodia Marmus, Dmytro Hrynkiw, Wasyl Dolisznyj, a między nimi – dziesiątki pojmanych żołnierzy UPA z Zachodniej Ukrainy – tak że miałem z kim się naradzać. Pracowałem na stojąco! Na stojąco, żeby nie siedzieć! Jeszcze żartowaliśmy, że kiedy stoję, to wydaje się, że nie “siedzę”. A ponieważ w O. Riznykiwie szczęśliwie połączyło się naukowe myślenie konceptualne z darem fenomenalnego lingwisty i nie mniej fenomenalnego poety, to zaczyna opracowywać formy sonetowe, przy czym świadomie rezygnując z czterech czy pięciu rymów, charakterystycznych dla klasycznego sonetu, a bazując zaledwie na dwóch: Na moim gralu dwie struny, Bo resztę wiatrem pozrywało. I oto w rękach trzymam kikut. Porzucić? Boże broń!.. “W celi mam dwa drewniane łóżka, chodzić mogę tylko w tył i w przód. Tak i śledztwo widziało w moim życiu tylko czarne i białe...”, – tak wyjaśnił swoje niestandardowe podejście w przedmowie do książki sonetów pod tytułem “Dwustrunny grał”, która ujrzała światło dzienne dopiero w 2002 roku. Tam, za kratami, rodziły się wiersze, pełne duchowego bólu – “Wygasanie głosu”, “Rozpacz” albo: Rozpędziłem się, by głową w ściankę, Lecz w porę przypomniałem, że zabroniono pukać Pośród wróblej nocy... Ale właśnie tam narodziły się też wiersze-przeczucia o zupełnie innej tonacji: Już świta, córeczko, świta... Upadł na serce słowiczy śpiew... Albo: Ockniemy się, jak trup z niebytu. Świadomość przejaśnia się powoli..., Czy:
Nowa religia żagle podnosi. Choć żaglowca samego jeszcze nie ma – Lecz morze jest, pomyślny wiatr wieje! Tamże, za kratami, energia intelektu i ducha Ołeksy Riznykiwa wyrosła programowymi optymistycznymi wierszami – „Wieloskrzydłość” oraz „Ozon”. I stał się prawdziwy cud: te oraz jeszcze pięć wierszy zostały opublikowane w 1977 roku w Monachium w książce „Poezja zza kolczastych drutów”. Je, jak i dziesiątki poezji innych więźniów, w pamięci wywiózł młodzieniec z Dniepropietrowszczyzny, więzień polityczny Arie Wudka, Żyd z narodowości. Przybliżając rozpad ZSRR, O. Riznykiw wraz z innymi braćmi-więźniami sumienia brał aktywny udział w organizacji Ludowego Ruchu Ukrainy, Towarzystwa Języka Ukraińskiego, później „Proświty”. Wiosną 1990 roku wychodzi wreszcie długo oczekiwana pierwsza książka poezji „Ozon”. Jesienią bierze udział w Światowym forum poezji „Złoty Głos” w Kijowie, a w grudniu zostaje przyjęty do Związku Pisarzy Ukrainy. W 1997 roku O. Riznykiw wszedł do kierownictwa Ogólnoukraińskiego „Memoriału” im. W. Stusa, przez pewien czas był przewodniczącym Odeskiej organizacji obwodowej „Proświta”. Owocnie pracuje – jedna po drugiej zaczynają pojawiać się książki „Cierniowy ogień” (1993), „Sam na sam z Bogiem” (1998), „Z ludzi” (2000), „Jadło 33-go: słownik wielkiego głodu” (2003), „Okupacja” oraz „Śmiech na haku” (2005), epicki poemat „Iłejko z boga Turejko” (2012), „Promień z Odessy” (2000), „Majunella” (2018) oraz ponad setki publikacji w prasie. Mnie zaś najbardziej zachwyca jego dorobek filologiczny – to dziesiątki artykułów, unikatowe „Składownia języka ukraińskiego” (1999, 2003); „Dziedzictwo tysiącleci” (2000), która doczekała się już sześciu uzupełnionych wydań; „Jednorymki. Słownik homonimów” (2001). On dosłownie czaruje nad ukraińskim Słowem: Oczarowany czarami czar-oczu czarownych, oczarowany padam do czarujących nóg. O czarownico, czarująca czarowaniem czarów, twoje czaro czarowniejsze od czarowniejszych bogiń. Twoje czaro czarowne czarodziejsko czaruje, oczaruj, czarodziejko, oczarowaną chwilę. Oczaruj rozczarowanych czarem czarów czarownych, rozczaruj oczarowanych czarownictwem czarów. Z czarownej czary my twoje czary pijemy. Duszę czarami czarujemy… Nie pijemy – czarujemy!” Czy sonet nr 125, pisany na Permszczyźnie: „ZaWIDuje, proWADzi czy WEdzie tylko ten, kto WIDuje, a ŚWIAT nie wie. Kto WIDzi wszystko, to ten i WIDę ma, w nieWIDane od WIDomego idzie. On, jak WIDun, wszystkim poWIDamia, rozgłaSZA, opoWIDa o tym, jaka ich WIDozmiana czeka w dniu nowym, który już ŚWIta. Bo WIDa – ŚWIAT, ŚWItanie, ŚWIatło, Dzień i uŚWIadomienie – ŚWIatopogląd rozWIDnia, i odpoWIDnio, w nieWIDź idzie WIDz, niech ŚWIadek tylko sumienie spowiada, a ŚWIatoWID wszechWID nie zawiedzie… Kto WIDzi wszystko, to ten i WIDę ma”. Albo jego znane „jednorymki”: Synowi już nie do kosy: wypłynął czółen zza kosy, w nim rudych dwie kosy. Ojciec się gniewa: „Koś! W czółna oczy nie koś!” itd. Do tej pory kontynuuje pracę nad niepowtarzalnym „Słownikiem rdzeni języka ukraińskiego”, w którym zebrano ponad 6000 rdzeniowych podstaw, na bazie których przez wiele tysiącleci tworzył się język ukraiński. Kapitalna książka „Słowogrona Ducha” (2015) stała się początkiem upublicznienia tego słownika. Wkrótce przedstawi książkę „Rozu- Językowa przestrzeń Ukrainy-Rusi (pierwsza pięćdziesiątka krzewogron)”, która jest już w drukarni. Również w najbliższym czasie zostanie zaprezentowany „Biobibliograficzny indeks”, przygotowany przez wspaniały zespół Odeskiej Narodowej Biblioteki Naukowej. Obecnie pan Ołeksa kieruje Odeskim oddziałem Ogólnoukraińskiego towarzystwa więźniów politycznych i represjonowanych oraz jest redaktorem naczelnym Ogólnoukraińskiego czasopisma „ZONA”. W swoje 86 lat kontynuuje aktywną pracę z młodzieżą, jest konsultantem literackim organizacji obwodowej NSPU. Siedmioro z jego wychowanków studia literackiego „Hart” zostało członkami Narodowego Związku Pisarzy Ukrainy! Z rosy i wody, tato!
Tłumaczenie maszynowe
Dmytro PAWŁYCZKO
Bocianiątka* Z dalekiego kraju Bociany leciały, Lecz u jednego bocianiątka Skrzydełka osłabły.
Wysuszyła siłę Obczyzna przeklęta, Weźcie mnie, bocianiątka, Na swoje skrzydlęta!
Noc nakryła oczy Mnie młodemu, Nieście mnie, bocianiątka, Martwego do domu! 1964
* Ten wiersz stał się pieśnią z muzyką Ołeksandra Biłasza
Doliną mgła płynie* Doliną mgła płynie, Nie słychać plusku fal jej. Przylgnąłem bratu do ramienia Kraj lasu jaworowego.
Zmogły mnie wiatry, Osłabły korzenie moje. Zostały dwa, a może, trzy Listeczki jaworowe.
Wokoło smutno i goło, I słychać oddechy zimy. Spowiło się moje czoło Myślami jaworowymi.
Od chłodu nie czuję nóg, Kończy się życie moje, I nalatuje cicho śnieg Na serce jaworowe.
A brat mój mówi: „Nie smuć się, Nie upadniemy nigdy my! Podpalim niebiosa kiedyś Ogniami jaworowymi!” 1965
* Ten wiersz stał się pieśnią z muzyką Ołeksandra Biłasza
*** Ścianą czarną idzie burza, Jak strzały armatnie, grzmot grzmi. W wąwozach wiatr wyje-skowyczy, Świerki gną się, jak cienka łoza.
Ktoś niebiosa nożami przecina – Zamykają się na niebie rany w mig. Słyszę: u mnie na policzku drży Kropla deszczowa, niby łza.
„Uciekaj!” – krzyczą z koliby pasterze, A ja stać będę na dworze, We dwoje z grzmotem niebo wstrząśniemy.
Wdycham ja w piersi płomień błyskawic, — Żeby przed wrogiem nie upaść twarzą w ziemię, Żeby oddychać w jego twarz ogniem! 1957
Spojrzenie w nieskończoność Dusza moja wyławia oczami To, czego zwykłym spojrzeniem nie pojmiesz. Gdzieś tam, niby w nieba za drzwiami, – Przestrzenie bez początku i bez granic.
Tam leci wszystko czarne, wszystko czerwone, Wszystko białe, wszystko krwawo-złote, Wszystkich kolorów i barw ziemskich miliony, Jak miraż, który sam siebie przędzie.
Lecą przesiąknięte błyskawicami chmury, Jak wnętrzności zwierzęce, gadów wstręt; Ty myślisz – to w kosmosie pożary, Obca planeta wybuchła i płonie.
Dokądże ten ruch? I kto, z jakiej urny Ten popiół wysypuje? Przyjrzyj się! Tobie zdaje się – to lecą Saturny, W otchłań spada skalista wyż.
Aż nie! To ludzkości spalone, rozbite Życie leci we własnych kolorach; To naszych marzeń ślepe meteoryty Zabitych nas niosą nikczemny proch.
Duszo moja! Bezmiary w oczy Tak długo nie patrz, odpocznij! My lecimy, bogowie, zgasłe świece, Podwaliny zrujnowanych świątyń. 19.01.2016
Oni Oni – bracia. Dwie głowy wężowe Na ich państwowym herbie; Jedna śmieje się, druga Ukrainie Rwie flagi złocisto-błękitne.
Oni – bracia. Zdejmują z nas kajdany Sąsiadów naszych, a swoje dają, Ciężkie okowy, niby wieczne lody, Które przy biegunie nie rozmarzają.
Oni – bracia. Biorą w objęcia od razu, I zaciskają srogo, jak obcy. Całując, przekazują zarazę Nienawiści do ludzkiej duszy.
Oni – bracia. Ich marzenie – słabszych bić, Przyuczać do skomlenia oraz płaczu, Nikogo więcej, tylko ich kochać, Postrzegać ludzkość, niby szarańczę.
Oni – bracia. Tysiącletnie dzwony, Ukradzione z kijowskich cerkwi, Dudnią im dotąd... Nini zaś ich kolumny Idą po naszą życiodajną krew.
Oni – bracia. Biją „Gradami” znienacka, Swoich ścinają i ścinają nas, A wtem pomoc humanitarną Wiozą na pokryty trupami Donbas.
Oni – bracia i wrogowie. To straszne, Bo Kain kocha martwego braciszka. Wieki nam trzeba bić się niezmordowanie, Kiedy niezradne oddech i ręka.
Oni – bracia i wrogowie. Jednak Dzięki im za to, że my żywi, Że Ukraina nie klęczy, nie płacze I czuje w sobie siły frontowe.
I poznaje z wrogiego gromu I fatum swoje, i znaczenie swoje – Stać na straży swojego domu I ludzkości, która wszystko przetrzyma. 23.08.2014
List do matki Dzięki, mamo, ja nie zabity, Leżę pod kulami w boju, Nietykalny, spowity W modlitwę i miłość twoją.
Niebo w gwiazdach nade mną, mamo, Obok gra Donu nurt, A z tyłu – Ukraina, mamo, W sadach, jak ścieżka twoja.
Modl się, lecz nie ródź z rozpaczy, Bo ja zszedłem z twoich kolan, Żeby wyrosnąć i wziąć w ręce Wolności i prawdy karabin.
Niebo w gwiazdach nade mną, mamo, Obok gra Donu nurt, A z tyłu – Ukraina, mamo, W sadach, jak ścieżka twoja.
Modl się, nie płacz, a jak zginę W krwi moskiewskiej ordy, Swoją chustę w trumnę Mi na oczy połóż.
Niebo w gwiazdach nade mną, mamo, Obok gra Donu nurt, A z tyłu – Ukraina, mamo, W sadach, jak ścieżka twoja. 10.04.2015
Nasza flaga Chłopcy, odpocznijcie po boju, Spójrzcie w dalekie niebiosa – Ukraińska flaga nad Moskwą Lśni, niby Pana jasność!
W Moskwie nikt nie spojrzy w górę: Żyć chcesz, to patrz w dół; A nasza flaga płynie ponad gwiazdy, Przez ciemność, niby światła włócznia.
Kreml przygasł, schował się najniżej, Zgasł Moskwy fałszywy zodiak. W niebie – niebiesko-żółte płótno, Jak wolności światowej znak.
Ukraina – męczennica-matka – Skropiła flagę naszą łzami. Będzie ona płonąć i nie spłonąć, Niby słońce na granicy ciemności.
Na granicy i tam, gdzie pod ziemią Legowisko imperium gnije I planetę trupiością swoją Niszczy, niby mienie swoje.
Chłopcy, przygotujcie szybkostrzelne, Bo skrzypi nowy wrogi szał! Znajcie: kontynenty was ujrzały, Ludzkość pomodliła się za was! Kijów, 25.08.2014
Człowiek
„Człowiek – bestia, która zdolna jest się uśmiechać!” Rzymskie przysłowie
Stałem się człowiekiem w szesnaście lat, Uwięziony w miasteczku Jabłonowie. Z okna widziałem, jak zlatuje kwiat, Który biały będąc, zaczerwienił się od krwi.
Kartawcew torturował mnie w więzieniu, Jak koń, rżał, śmiał się z mojego krzyku; Przyboczni stali, jak niemi, Patrzyli milcząco na człowieka dzikiego.
Nikt nie uśmiechnął się, przeciwnie, W oczach obecnych ja zobaczyłem łzy; A to byli żołnierze, młodzieńcy, Ich spojrzenia zwijały się, jak mimozy.
I do celi wnieśli oni mnie, I ja pomyślałem, że wiecznie nieść będę Na moim ciele pobicie straszne, A w głowie – wielką mądrość Rzymu.
Ja przyznawałem się, mówiłem nie wszystko, Patrzyłem w wściekłe oczy kadiebisty; Ja wiedziałem, mnie nieprawda nie uratuje, I nie wybawi prawdomówność czysta.
Minęło. Ja po torturach Już nie pytałem, co to jest człowiek, Czy Bóg on, czy szatańska otchłań, On – we mnie tak samo nie jest jednolity.
W moich notatnikach ja znalazłem papier, Gdzie zachował się bardzo dziwny zapis: „Człowiek niszczy sam siebie, jak bestia, Ale przy tym zdolny jest się uśmiechać!” 2006
Walcz i żyj! Słychać żałobne dzwony z Chatynia. Co tam, bracia? Pożar? Wojna? Nie, to od bólu i hańby w trumnie Janka Kupała obudził się dzisiaj I zaszlochał, jak trąba trwożna: „Biada! Moskiewszczyzna wraca znowu! Cała Białoruś, niby Chatyń: Spalają duszę, historię, mowę, Maminą pieśń, zorzę świtową, — Wszystko obracają w popiół i pleśń. Rodzinnej flagi białe obrusy Spalone w niewolniczej, podłej krwi; Zgińcież na wieki, jak Awarowie czy Prusowie, Półmoskale i półbiałorusini, Co sprzedali się nienasyconej Moskwie!” Płacze Kupała. Zhańbia bydło. Lecz Kalinowski nie płacze. Jemu Z szablą spać w mogile znudziło się — Woła on bić dwugłowe straszydło, W proch niszczyć trzystuletnie więzienie. Wstańcie, Maksymy, Janki, Jakuby, Ryhory, Niły, Piatrusie, Wasyle, Wstańcie, bracia moi, miłośnicy wolności, Przeciw nowej chatyńskiej zgubie, Wstańcie, Anteje, na rodzinnej ziemi! Słychać żelazo w białoruskim dzwonie, Z martwych wstają niezwyciężone pułki, Grają sztandary biało-czerwone, Nie oddadzą Moskalowi „Pogoni” Sławni szuszkiewicze i pozniaki. O Białorusini, bici troską, Rwani mankurtami, psami Moskwy, Bądźże sobą, a nie niewolnicą, Nie zostawiaj nas w zapale boju, Tyż nieśmiertelna – walcz i żyj! 1996
Idzie z Moskwy na Ukrainę powódź Idzie z Moskwy na Ukrainę powódź, Burza, krwią nizała z wnętrza... Opony i dętki — moc gumowa Nas broniła kraj Dniepru.
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
Nie zabije mnie to podłe bredzenie, To wiarołomstwo podłe i łukowate. Nie będę przeklinać, a przeciwnie Będę chwalić piekielny głos Judasza, Który obudził mnie i na wieki wieków Złożył mój ból w piersi mojego narodu. I także: Umiera naracja, a wy, Półdziałacze, półpoeci, Cicho żyjecie, jak kmiecie Komunistycznej pańszczyzny. Sprzedajni, niczym te kurwy, Bezlicy, niczym taborety, Lękliwi, jak dusza drżączki, Pilnujecie swoich chlewów. Pilnujcie i strzeżcie się Ruchu, Swoje sumionko kochajcie Obrzydliwie, niczym pijaną dziwkę! Lecz żyć wy mnie nie uczcie, Bo wasza pełzająca żądza Nie jest dla zmartwychwstającego ducha! Ostatni wiersz – to moje ulubione wersy, adresowane do zdrajców w najważniejszych dla Ukrainy dniach 1991 roku. Dawni mędrcy, w naukach których szukałeś lekarstw na ratunek i umiejętności do życia, wierzyli, że Mąż po śmierci trafia na tak zwane wyspy szczęśliwości, gdzie będzie mógł odpocząć po przejściu życiowej drogi, która była obciążona zaciętą walką o najwyższe ideały prawdy, sumienia i wszystkie możliwe poziomy wolności. Wierzę, że Ty tam znajdziesz sobie miejsce! Wieczna Pamięć wielkiemu Dmytrowi Pawłyczce we wszystkich skalach i aspektach! Z pokłonami i wdzięcznością, że Ty dałeś mi fundament i ja wyrosłem na Człowieka, choć mogłem zgnić pod wpływem socjum. Plebsy nie są stworzone po to, żeby myśleć, a żeby po prostu żyć. Bardzo często dla nich adaptacja – to moralny upadek, a umiejętność życia – bycie podłym wilkiem w owczej skórze… Na wielki żal, takich jest większość. W “Dialogach” Seneka opowiada o tym, ilu niegodnych i tępych ludzi kąpie się w luksusie, który dała im fortuna przez szarlataństwo, i uważają się za ludzi szlachetnego charakteru, a w rzeczywistości, oni po prostu boją się usłyszeć prawdę w oczy od przypadkowego przechodnia. Twoje orle wychowanie podniosło mnie wyżej, niż lot tępej, cynicznej, podłej i wiecznie głodnej zysku wrony! Kiedy nadejdą czołgi i transportery, I uderzy po sztandarach karabin maszynowy, – Ci umrą, a ci schowają się w jaskinie. Lecz na majdanie zostanie poeta. On będzie sam pod kulami stać Bez strachu i żalu, jak Prometeusz, I krew spłynie… Niewolników urodzi matka, Lecz on zamieni znów ich w ludzi. On znów zamieni w Ducha żałosne próchnienie, Znów przypomni kim jesteśmy, skąd. I znów na placach zakrzyczą kamienie, I zabójcy ruszą znów spod murów Kremla. Znów będzie bój! Będą podstępne swary, Znów honor ukryty będzie na jawie, I znowu nas przeklinać będą janczarzy, Na kolanach witając Moskwę. I znów roztopią się ludzkich dusz zmarzliny, I znów imperium wyszczerzy wściekliznę, I będzie tak trwać dopóty, Dopóki prawda nie przyjdzie do nas. W stuleciach będzie tak! I żadna zmiana Nie stanie się w biegu epok, Dopóki nie zmartwychwstanie Ukraina, Bo on tak chce – nasz nieśmiertelny Bóg.* Twój wnuk i uczeń Danyło 29 stycznia 2023 roku _______________ *Wiersz “Proroctwo” wydrukowano w gazecie “Literaturna Ukrajina” 9 marca 1991 r.
Tłumaczenie maszynowe
Ratowały nas koła maszyn, A teraz na nas motory jadą, Rozcinają naszą ziemię ostrza – Rdzawej imperium potęga. Więc teraz potrzebne nam okopy – Widoczna i straszna linia frontu, Wspomnienia o sławnych Konotopach, W bój błogosławiące słowa. Berkuty strzelają w nasze czoła, I moskiewska wściekła soldatnia. Krew płynie gorąca, młoda, naga W Kijowie, przy moim koniu. Nas do więzienia nowego z więzienia starego Janukowycz goni po cichu. Nam teraz potrzeba tylko broni, Spokoju i zimnego umysłu! Koncza-Ozerna, 2014 Wojna Wojna narodu naszego z Moskwą Trwa i trwać będzie dopóki Nie zginie duch moskiewskiego faszyzmu, Nie umrą jego przywódcy i prorocy. Moskwa imperium być pragnie, Więc nie trzeba jej Donbasu i Krymu. Jej podawajcie Kijów i Karpaty, Całą Ukrainę, przez Boga stworzoną. O tym nie myślą wszyscy nasi głupcy, I wszystkie braterstwa i pokoju kukuryki, Co do prezydentury rwą się jak wściekli, Na chwilę bohaterowie, a chachły na wieki! Lecz nie mów, że u nas nie ma narodu, Bo któż to padł na Kijowskim Majdanie, Kogo zabijali tam obcy żołnierze, Kaci z moskiewskiej Tmutarakania? Kogo kazał strzelać Janukowycz, Powiedz mi, moja Niebiańska Sotnio! Ja nazwiska twoje codziennie czytam, Niczym na niebiosach pismo żałobne. Wojna narodu naszego z Moskwą – To dola nasza, wojowników Europy, Jak my padniemy, padnie Paryż i Wiedeń, I Rzym rozpostrze się Moskwie pod stopy. I, może, aż na kamieniach ruiny, Na pogorzeliskach prawdy i wolności Pan Bóg podniesie sztandar Ukrainy, I wyjdzie sam na podniebne schody, I mówi nam: “Nie padajcie z rozpaczy, Bo wy – ziemia, ale nie bezgłowa, – Rozpięta, wzięta przez wroga na męki, Ależ nie zabita dotąd wasza mowa!” 2016 *** Pobłogosław, mój Boże, Ukrainę, Złącz w jedno wszystkie kijowskie cerkwie, Zamarłą naszą mowę ożyw, Kozacką sławę podnieś z popiołów. Ja śmierć swoją modlitwą spotkam, Ukłonię się Tobie spod kamienia i trawy, Ale nie daj, by służalcy Moskwy Znów obrócili kraj mój w ruinę! Nie dopuść na książęcy tron chachła, Zgaś w sercach patriotyczne swary I zaświeć przyszłości światła! Ale jak my godni tylko kary – Nie męcz Sybirami, poślij pożary I niezdolnych niewolników spal do cna! 2004 Odszedł do lepszego świata Dmytro Pawłyczko. Dla tych, którzy nie wiedzieli, to – mój Dziadek i Wychowawca. Wierzę, że Ciebie tam, na górze, powitają z honorami liczni zapalczywi i znani Mężowie. Wierzę, że dla Seneki i Lucyliusza, Platona i Sokratesa będzie wielkim zaszczytem przyjąć Ciebie w swoje szeregi bojowników o prawdę i sprawiedliwość. Przeczytaj im swój poemat “Nauczyciel”, za który chciano Ciebie wysunąć do Nagrody Nobla. Dawnym i wielkim mędrcom będzie bardzo miło, że Ty ich tam wspominasz. Machiavelli i Arystoteles z zachwytem przeczytają Twoje dwa tomy “Ukraińskiej idei narodowej”, która jest błyskotliwym dodatkiem i kontynuacją nieśmiertelnych idei w legendarnych traktatach “Książę” oraz “Polityka”. Objmą Ciebie Szewczenko z Franką, z którymi miałeś tajemną i nieodkrytą duchową więź przez całe życie. Najwięksi poeci ludzkości, tacy jak Szekspir, Baudelaire i wielu innych, podziękują Tobie za pracę nad przekładami ich utworów, dzięki którym mogą dotknąć strun duszy ukraińskiego czytelnika. Jestem pewien, dla nich będzie zaszczytem zaprosić Ciebie do ich klubu literackiego, którego uczestnicy wzywają do powstania i walki przeciwko złu i piekłu na ziemi. I, oczywiście, zobaczysz swoją córkę Sołomiję, która pomagała Tobie z przekładami i Ty ją nazywałeś swoją nauczycielką. Wierzę, że ona Ciebie zapozna z Simone de Beauvoir. Ze łzami w oczach Ciebie powitają Hesse i Camus, bo oni tak często żalili się, że im brakuje ludzi, którzy stali się Ludźmi. Jung i Nietzsche z wdzięcznością będą czytać Twoją lirykę intymną, która otwiera tajemne zakątki subtelności psychologii seksualności i miłości. Bez wątpienia, znajdą odpowiedzi, których nie zdołali posiąść za życia: Chcesz być, jak zakonnica, Lecz czynić wszystko na przekór: Całować główkę gwoździka, Co wchodzi czule w ciało. Chcesz być, jak władczyni, Lecz pod ironiczny śmiech Obracać w trociny Wiernych poddanych swoich. Chcesz bawić się ze mną, Niczym kotka z myszką. Chcesz spać z szatanem Dmytro Pawłyczko z wnukiem Danyłem. Stopczatiw, 2014 r. I modlić się skrycie. Chcesz… Ja tak samo chcę Mieć tylko ciebie jedną – Jak czarownicę, zjawę, Zakonnicę i księżniczkę. Marzę, że pewnego dnia w moim życiu pojawi się człowiek, czyj rozwój i zainteresowania pozwolą godnie wykorzystywać Twoje wersy fenomenalnej liryki intymnej w celu odkrycia nowych aspektów procesów i przeżyć jednostki w miłości i seksualności, które są najtrudniejszą i najważniejszą materią dla badania ludzkiego bytu. Twój uczeń Wasyl Stus wiernie czeka z karteczką, którą trzymał przy sercu w więzieniu, gdzie było napisane jego Credo, którego autorem byłeś Ty: Nie bój się niczego, póki ja z tobą. Idź i prawdę ludziom mów! Nie czekaj nigdy na stosowną porę – Twoje milczenie może stać się hańbą! Wierzę, że także inni wielcy bojownicy o wolność, prawdę i godność, którzy byli Twoimi przyjaciółmi, Ciebie tam powitają: Thatcher, Bush senior, Havel, Tyczyna, Sosiura, Jan Paweł II, Małyszko, Makuch, Łukjanenko, Sacharow, Biłas, Dudajew, Symczysz, Czornowił, Łubkiwski i wielu, wielu, wielu innych sławnych i prawdziwie dobrych i silnych prawdziwych ludzi, z którymi miałeś duchowe więzi za życia. Zaśpiewasz z nimi swoje pieśni w towarzystwie genialnego Iwasiuka, którego stracili sowieci, bo bali się zapalczywego męża z rzadkim darem pieśniarskim. Przekaż mu ode mnie, że kiedy spaceruję z przyjaciółmi po Cmentarzu Łyczakowskim we Lwowie, zawsze go odwiedzam i włączam swoją ulubioną pieśń “Nad morzem”, którą razem stworzyliście. Chcę wyróżnić Twojego pierwszego wychowawcę – starszego brata Petra. Jego stracili przez oszczerstwo sąsiada za działalność w OUN/UPA. Przekaż mu, że mazepinka, którą Ty znalazłeś w mogile zbiorowej, kiedy go odkopywałeś, aby pochować ponownie z honorami, jak to przystoi bohaterowi, który oddał życie za prawdę, zachowana jest do dziś, bo Ty o nią dbałeś, jak o źrenicę oka, i była ona z Tobą na wszystkich najważniejszych wiecach i wydarzeniach, bo Ty wierzyłeś, że dusza Petra pomaga Tobie w walce o niepodległą Ukrainę. Ja daję Tobie obietnicę, że teraz ja będę dbał o tę mazepinkę! Każdy raz, kiedy będę trzymał ją w rękach, będę odczuwał zaszczyt, że nosili ją moi krewni. A od błaznów, którzy będą spotykać się po drodze – a jestem pewien, że będzie ich wielu (bo wrona zawsze chce napaść na orła!), proszę Ciebie, broń się następującymi wersami: Ja – pierwsze zdanie świętego dnia Z Aktu proklamacji państwa.
Tłumaczenie maszynowe
5 marca swój dostojny jubileusz obchodzi znany na Ukrainie uczony, pedagog, krytyk literacki, autor licznych książek z zakresu literaturoznawstwa, w przeszłości – absolwent Odeskiego Uniwersytetu Państwowego im. I. I. Miecznikowa, nauczyciel, dyrektor szkoły, pierwszy kierownik obwodowej organizacji Narodowego Związku Pisarzy Ukrainy, a obecnie – wieloletni kierownik katedry, były rektor Uniwersytetu Centralnoukraińskiego w Kropywnyckim, doktor nauk filologicznych, członek Akademii Nauk Szkolnictwa Wyższego Ukrainy Hryhorij Kloczek. „Czy trzeba wystrzelać wszystkie wilki?” – nad tym i innymi ciekawymi pytaniami rozmyśla jubilat w przededniu swoich 80. urodzin. Wasyl Bondar: Druga połowa ludzkiego życia w sposób naturalny składa się z jubileuszy. Każdy ma do nich własny stosunek: wszystko zależy i od charakteru jubilata, i od okoliczności, nawet od wieku… Hryhoriju Dmytrowyczu, za panem nie jeden jubileusz i wydaje mi się, że obecnie zmienił pan do nich stosunek. Dlaczego? Hryhorij Kloczek: W młodości poważnie zajmowałem się sportem. W latach studenckich osiągałem niezłe wyniki w sprincie, wypełniłem nawet normę kandydata na mistrza sportu. Znam to uczucie, kiedy jako pierwszy dotykasz taśmy na mecie. Teraz, kiedy za mną pozostał niemały dystans życiowego maratonu, nie bardzo śpieszysz się do linii mety… Nawet nie chce się myśleć, że jest ona gdzieś przede mną. Więc teraz urodziny i jubileusze nie cieszą… W. B. Jest pan człowiekiem, moim zdaniem, racjonalnym, pedantycznym, punktualnym, odpowiedzialnym, nie boję się powiedzieć – zaprogramowanym… Kto i co uczyniło pana takim? Jak rysowała się panu perspektywa dorosłego życia? I czy jest pan zadowolony z rezultatów swoich młodzieńczych projektów? H. K. Nie wiem, jak z moją racjonalnością, pedantycznością, punktualnością – z boku widać lepiej. Ale co do zaprogramowania, to trafnie pan zauważył. Od lat studenckich zaprogramowałem się na osiągnięcie określonego wyniku naukowego. Na drugim roku napisałem badanie o rytmomelodyce poematu Tarasa Szewczenki „Hajdamacy”. Tę pracę zauważono, wyróżniono. Poczułem, że problemy poetyki, artystyczności dzieła literackiego – to moje. Stopniowo zagłębiałem się w te kwestie. Z czasem cel się skonkretyzował. Przez pewien czas pod wpływem profesora Hryhorija Wjazowskiego zajmowałem się psychologią percepcji artystycznej. I to pomogło mi wypracować nowe podejścia do analizy poetyki dzieła literackiego – zostały one z powodzeniem zastosowane podczas analizy poetyki „Słonecznych klarnetów” Pawła Tyczyny. Uformowały się metodologiczne zasady analizy artystyczności dzieła literackiego poprzez modelowanie wpływu tekstu artystycznego na odbiorcę. Przy tym wykorzystywano instrumentarium psychologii. Tę metodę wypróbowałem na znacznym materiale literackim – wydano kilka monografii. Moje poszukiwania wsparli najbardziej autorytatywni w latach 60.–70. teoretycy literatury – Łeonid Nowyczenko, Roman Hromiak, Mychajło Hirszman. To podejście wyprowadziło mnie na inny problem, na którego rozwiązanie poświęciłem niemało czasu i sił. Postawiony cel – stworzenie teorii dzieła literackiego. Bo przecież istniał paradoks: istnieje taka nauka jak teoria literatury. A dzieło literackie, które jest główną jednostką literatury, nie było teoretycznie przemyślane jako obiekt obdarzony zdolnością tworzenia artystycznych sensów, przekazywania ich czytelnikowi, ładowania go energią artystyczną. Trzeba było rozwiązać wiele kwestii, zanim uformowała się całościowa teoria dzieła literackiego. Traktuję ją jako taką, która nosi nazwę „teoria systemologiczna dzieła literackiego”, ponieważ dzieło było postrzegane, rozumiane, wyjaśniane jako funkcjonujący system. Jej wiarygodność, zdolność metodologiczną sprawdzałem analizą wielu utworów. Przygotowałem dyscyplinę nauczania dla magistrantów, wydałem podręcznik „Synergia dzieła literackiego”. A dalej, po rozwiązaniu tych zadań o charakterze teoretycznym – zwrócenie się ku twórczości Tarasa Szewczenki, ku eseistyce Jewhena Małaniuka… Oto taka celowość… Każde nowe zadanie, które przede mną stawało, wynikało z poprzedniego, kontynuowało je. W. B. A jakie najważniejsze wydarzenia wyróżniłby pan w swoim życiu? Dwa-trzy. H. K. Wydarzeń wybitnych było wiele. Ale nazwę tylko jedno. Na piątym roku studiów na uniwersytecie spotkałem swój los w osobie czarującej studentki trzeciego roku. Trzeba było dołożyć niemało starań, żeby pewnego razu zgodziła się na moją propozycję… Ta studentka trzeciego roku nazywa się Wira Wysznewśka. Mieć taką żonę – to największe w życiu szczęście. Żyłem i pracowałem, czując niezawodne zaplecze. Ona jest pierwszą pomocnicą i doradczynią we wszystkim. Być może właśnie dlatego nigdy i niczego nikomu nie zazdroszczę… W. B. Urodził się pan w Polsce, a dzieciństwo i młodość minęły na południu Ukrainy. Co oznaczają dla pana te miejsca? H. K. Moją rodzinę wraz z kilkudziesięcioma innymi rodzinami etnicznych Ukraińców z Chełmszczyzny zimą 1945 roku wyładowano z niewielkim dobytkiem domowym na stacji Zatyszszia w obwodzie odeskim. Rozlokowano nas we wsi Torosowe w domach niemieckich kolonistów, których wysłano w kazachskie stepy. Pamiętam, że wokół wsi były plantacje winorośli i zadbane sady – Niemcy umieli gospodarować. Żeby opowiedzieć, jak przybysze z Chełmszczyzny przystosowywali się do nowego dla nich radziecko-kołchozowego życia, trzeba by napisać osobne badanie. Swoją drogą, Hryhorij Husejnow nie raz namawiał mnie do napisania wspomnień na ten temat. Tutaj skończyłem szkołę. Tak się złożyło, że po ukończeniu uniwersytetu i rocznej służbie w wojsku wróciłem do Torosowego, przez dwa lata pracowałem jako dyrektor szkoły. W tym czasie zdążyłem zorganizować budowę nowej dwupiętrowej szkoły. Obecnie utrzymuję kontakty z dyrektorem tej szkoły, na jej stronie oglądam zdjęcia, widzę znajome nazwiska… W ogóle nie ma dnia, żebym nie wspominał swojej wsi. W. B. Profesor i akademik, znana postać w ukraińskim literaturoznawstwie – to już dokonany fakt. A jakie w młodości, wczesnej młodości były inne wybory ścieżki zawodowej, wymarzone zamysły, odrzucone próby realizacji siebie jako osobowości? Kto na pana wpływał? H. K. Jakichś wahań w wyborze życiowej drogi nie było. Kto wpłynął na mój wybór? Wiejska biblioteka, którą pamiętam w najdrobniejszych szczegółach. Niewielka czytelnia, gdzie na stołach leżały oprawione roczniki gazet i kilka czasopism, wśród nich, oprócz „Ogonioka” i „Nowego Mira”, były „Witchyzna” i „Dnipro”, dzięki którym poznawałem choć socrealistyczną, to jednak ówczesną literaturę ukraińską. Był i inny pokój – magazyn książek, gdzie znajdowałem inną literaturę, którą przeczytałem-przejrzałem prawie całą. Swoją drogą, ta wiejska biblioteka poważnie rusyfikowała czytelników. Minimum książek w języku ukraińskim… Derusyfikowali mnie Taras Szewczenko, ulubiony poeta mojego ojca, wiejskiego kowala, oraz wielotomowe wydanie Łesi Ukrainki… Wszystko to wyznaczyło drogę na wydział filologiczny Uniwersytetu Odeskiego, dokąd wstąpiłem, trzymając w plecaku berło przyszłego pisarza. Jako aktywny
Hryhorij Kłoczek — dyrektor szkoły średniej we Frunzówce, w 1970 roku uczestnik studia literackiego, często występował w dyskusjach z analizą utworów innych członków studia, pełniąc rolę krytyka literackiego. A do tego – pierwsza praca naukowa, pierwsza publikacja w „Literaturnej Ukrajini”, wysoka ocena mojej pracy dyplomowej przez Wasyla Faszczenkę, rekomendacja na studia doktoranckie – i oto wybieram drogę literaturoznawcy. Tak więc poeta/prozaik ze mnie nie wyszedł… W. B. Pod koniec ubiegłego wieku na uczelniach naszego regionu pracowała kohorta znanych całej Ukrainie literaturoznawców: Mykoła Smoleńczuk, Wasyl Marko, Switłana Barabasz, Wołodymyr Panczenko, Łeonid Kucenko… Przez pewien czas była to nawet jedna katedra, przez was stworzona. Dzisiaj ze wszystkich wymienionych zostaliście tylko wy. Są jeszcze laureaci nagród, z młodszych, ale… Nie doskwiera samotność? H. K. Do wymienionych nazwisk trzeba dodać jeszcze Ołeha Popowa, autora słów kilku przebojów piosenkowych, oraz Ołeksandra Domaranskiego – później wysokiego urzędnika oświatowego. Tak, to był skład katedry, który obecnie nazywają złotym. Katedra osiągała takie sukcesy, że po doświadczenie przyjeżdżali przedstawiciele stołecznych uniwersytetów. Coroczna produkcja naukowa – kilka monografii i ponad setka artykułów. Panowała rzadka dla zespołów naukowo-twórczych atmosfera wzajemnego szacunku. Sukces twórczy kogoś jednego z członków katedry cieszył innych. Stałe prezentacje nowych książek, które kończyły się przyjacielskimi rozmowami przy stole. Sądzę, że taka atmosfera wynikała z tego, że każdemu członkowi katedry przypisana była własna „rodzynka”, która była szanowana przez innych. Wszyscy członkowie katedry byli fanami nauki o literaturze. I wszyscy oni faktycznie reprezentowali ostatnie pokolenie „epoki Gutenberga”, czyli epoki książki, epoki, kiedy literatura piękna kończyła czas prawdziwej „królowej sztuk”. A potem „epoka Gutenberga” dość gwałtownie zaczęła przekształcać się w inną epokę, którą nazywam „epoką Zuckerberga”, założyciela sieci społecznościowej Facebook. To epoka, kiedy książka traci swoje znaczenie, a jej miejsce zajmuje gadżet, Facebook, inne sieci społecznościowe, przystosowane do wpływania na świadomość człowieka, posługujące się wyrafinowanymi technologiami. W ten sposób u młodzieży, która godzinami siedzi, wpatrując się w smartfony, formuje się myślenie klipowe, zespół deficytu uwagi. Niedawno podliczyłem, że przez lata pracy na uniwersytecie pod moim kierownictwem przygotowano i obroniono 4 rozprawy doktorskie i 17 kandydackich. Ale oto już 5 lat nie biorę doktorantów. Dlaczego? Jest niemało mądrych studentów. Ale to studenci nowego pokolenia, oni już częściowo wychowani w warunkach epoki Zuckerberga. Oni już nie są zdolni fanatycznie oddawać się nauce o literaturze, nie widzą w tym potrzeby. W. B. W szewczenkoznawstwie kilkoma książkami powiedzieliście ważne słowo. I do was oto już ponad półtora wieku wielu naukowców i czytelników próbowało rozwikłać czar i potęgę geniuszu Szewczenki. Na czym polega ten fenomen? Jest on wąskonarodowy czy planetarny? H. K. Rozwiązanie czaru i potęgi geniuszu Szewczenki trzeba szukać w naturze jego genialności. Jego intuicja, ściślej, nadintuicja, jest niezwykle przenikliwa. I to nadaje jego utworom proroczość, a zatem zdolność do odnawiania się w czasie – nabywania aktualności w każdej nowej epoce. On pierwszy w literaturze światowej stał się autorem utworu z głęboką treścią antykolonialną („Kaukaz”). Pierwszy scharakteryzował, przy czym zrobił to nie tylko oceniająco, ale i systemowo, wszechstronnie i przy tym bardzo dokładnie, istotę rosyjskiego imperializmu (poemat „Sen” – „U każdego swój los…”). Jewhen Małaniuk, jeden z najgłębszych analityków twórczości Szewczenki, o poezji „Mnie wszystko jedno, czy będę…” wypowiedział się jako o najbardziej proroczej w literaturze światowej. Aby się o tym przekonać, zwróćmy uwagę, jak na nowo odbierane są teraz, w czasie raszystowskiej nawały, początkowe wersy z poezji „Kateryna”: „Kochajcie się, czarnobrewe, ale nie z Moskalami…”. Jeśli chodzi o jego wąskonarodowość czy planetarność, weźmy pod uwagę tezę Franki: im bardziej poeta wyraża istotę swojego narodu, tym bardziej jest on interesujący dla całego świata. A Szewczenko – to poeta głęboko narodowy. Co prawda, Jewhen Małaniuk kilka razy wypowiedział się, że jego poezja jest „hermetycznie zamknięta” dla ludzi innych kultur. Tak, język poezji Szewczenki jest napojony, według słów Iwana Franki, „sokiem pieśni ludowych”. I dlatego jego utwory tak przystępnie i poruszająco wpływają na Ukraińców –
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
oni łatwo dekodują ich obrazowość, bliska jest im ich rytmomelodyka. A jeśli chodzi o jego planetarność, trzeba wziąć pod uwagę fakt, że Taras Szewczenko jest światowym rekordzistą pod względem liczby postawionych pomników (łącznie 1167), z czego 99 w 44 (!) obcych krajach i 1068 (!) na Ukrainie. W. B. Niedawno przeczytałem „Dziennik” francuskich literatów, braci Goncourt (rosyjskojęzyczne wydanie na półtora tysiąca stron) i nie znalazłem nazwiska Szewczenki choćby po przecinku wśród wspomnianych. A dziennik pisany był faktycznie po śmierci naszego proroka (druga połowa XIX w.). Może wyolbrzymiamy planetarność postaci Szewczenki? H. K. Niech pana nie dziwi ten fakt, że bracia Goncourt nie wspominają Tarasa Hryhorowycza. Jeśli nie brać pod uwagę powieści „Marusia” Marka Wowczka, która w przetworzonym tłumaczeniu wydawcy Hetzela dziesiątki razy była wznawiana we Francji i jej utwory stały się klasyką literatury francuskiej dla dzieci, to Francuzi po raz pierwszy mogli usłyszeć o literaturze ukraińskiej i Szewczence z referatu Mychajła Drahomanowa „Literatura ukraińska, zakazana przez rząd rosyjski”, który przedstawił na Kongresie literackim w Paryżu w 1878 roku. Jeśli literatura ukraińska w Imperium Rosyjskim była zakazana, to literatura rosyjska była aktywnie narzucana zachodnioeuropejskiemu czytelnikowi. A w czasach radzieckich była jednym ze środków propagandy „ruskiego miru” – o tym mowa w artykule Małaniuka „Tołstojewski”. W. B. Podziela pan opinię o śmierci literatury rosyjskiej? Tę tezę jeszcze w latach 20. XX wieku wyraził Jewhen Małaniuk, a obecnie tylko leniwy o tym nie pisze. H. K. Powiem krótko: dla mnie, jak i, sądzę, dla milionów Ukraińców, literatura i kultura rosyjska, poza nielicznymi wyjątkami (Anton Czechow, Iwan Bunin), umarła na zawsze. Jest ona z ducha imperialna – o tym przekonująco napisał 100 lat temu Jewhen Małaniuk w cyklu błyskotliwych artykułów o literaturze rosyjskiej. I tym potwierdził swoją niesamowitą zdolność widzenia i odkrywania przed nami istoty rzeczy i zjawisk. W. B. Mam takie wrażenie, że i literatura ukraińska umiera wraz z odejściem Stelmaha, Honczara, Hucały, Muszletyka, Olijnyka, Dracza, Dziuby, Pawłyczki… Jedynie jeszcze Lina trzyma literackie niebo nad nami. Panu, być może, jeszcze ostrzej dopieka to znikanie ukraińskiej duchowej Atlantydy. Literatura straciła swoją charyzmę, wpływ na rozwój świata? H. K. Smutną i niepokojącą myśl pan wyraża, panie Wasylu, ale sprawiedliwą. W jej trafności jeszcze bardziej utwierdzasz się, gdy, powiedzmy, zapoznasz się z książką amerykańskiego autora Williama Deresiewicza „Śmierć artysty”, która ma wymowny podtytuł „Jak twórczy ludzie przetrwają w czasach miliarderów i technologicznych gigantów”. Chodzi o materialne przetrwanie twórczych ludzi. Powiedzmy, wiadomo, jaki jest problem z opłacaniem pracy pisarskiej. Aby wydać książkę, pisarz z reguły musi sam znaleźć środki. O jakichś honorariach nie ma mowy… Ale jest jeszcze inny problem – los literatury pięknej w epoce Zuckerberga. Nowe pokolenia, których psychofizjologia przeszła pewne zmiany (myślenie klipowe itp.), okazały się niezdolne do przyswajania mniej lub bardziej długich tekstów. Stąd – utrata zainteresowania czytaniem i książką. Przypomnę genialną, moim zdaniem, wypowiedź Wasyla Suchomłynskiego, że „poetyckie słowo jest eliksirem dla rozwoju mózgu dziecka”. Wychodzi na to, że młode pokolenia pozbawiane są możliwości rozwijania swojego potencjału umysłowo-intelektualnego. Coraz bardziej odczuwalne staje się zagrożenie przekształcenia narodu w „naród warzyw”, czyli w społeczeństwo pozbawione krytycznego myślenia. Statystyka potwierdza, że tylko 7 procent Ukraińców codziennie czyta książki, podczas gdy 48 procent Holendrów codziennie poświęca pewien czas na czytanie. Ogólnie statystyka świadczy, że w krajach skandynawskich czyta się najwięcej. Czyż nie tym faktem wyjaśnia się to, że pod względem indeksu szczęścia właśnie Skandynawowie przodują na świecie? Świadomością społeczeństwa, które jest „narodem warzyw”, łatwo manipulować. Dlatego mężowie stanu muszą rozumieć ten problem i szukać sposobów jego rozwiązania. Ale oto bieda: wielu mężom stanu opłaca się hodować „naród warzyw”. I wie pan, na czym polega ich korzyść… Rozmyślając nad wszystkimi tymi problemami, przypomina się twierdzenie znanego francuskiego uczonego Claude'a Lévi-Straussa o tym, że „XXI wiek musi być wiekiem nauki filologicznej, albo w ogóle go nie będzie”. Przez długi czas, przyznam, traktowałem tę wypowiedź jako epatującą. A teraz coraz bardziej myślę, że jest w niej ziarno prawdy. W. B. „Tekst pod mikroskopem” – to pana metoda rozpatrywania, analizy dzieła literackiego. Słuchałem w pana wykonaniu wykładu o noweli Hryhora Tiutiunnyka „Trzy kukułki z pokłonem”, czytałem pana wiwisekcję noweli Wasyla Stefanyka „Katrusia”… W świecie naukowym jakoś patentuje się podobne know-how? H. K. Nie, metoda powolnego czytania (nazywana też czytaniem tekstu „pod mikroskopem”) stosowana była jeszcze we francuskich liceach pod koniec XIX wieku. Jest to bardzo efektywny sposób w metodyce edukacji literackiej. Stosuje się go, co prawda, dość rzadko i w akademickim literaturoznawstwie. Biolodzy i chemicy, aby lepiej zrozumieć strukturę badanych obiektów, sięgają po mikroskop, to W. B. W niedalekiej przeszłości dość często i aktywnie ingerował pan w sferę szkolnego nauczania literatury. Ingerował i wpływał. Czy jest pan zadowolony ze współczesnego stanu spraw w tej dziedzinie wychowania narodowego? H. K. Tak, ta sfera jest mi bliska. Mam niemałe doświadczenie nauczyciela-polonisty. Potem, już pracując na uniwersytecie pedagogicznym, przez pewien czas prowadziłem kurs metodyki nauczania literatury. Szczerze mówiąc, współczesny stan edukacji literackiej bardzo mnie niepokoi. Jest on, bez przesady, katastrofalny. Programy ułożone są w taki sposób, że nauka literatury odbywa się „galopem przez Europę”. Powiedzmy, w 11 klasie na 70 lekcjach przeznaczonych na naukę literatury ukraińskiej w ciągu roku szkolnego, trzeba „przejść” ponad 20 pisarzy i ponad 60 utworów, wśród których niemało pełnowymiarowych powieści. Zrozumiałe, że w takich warunkach żadne pogłębione postrzeganie tekstów literackich nie jest możliwe. Zresztą lista utworów włączonych do programu wymaga poważnego fachowego przeglądu. Właśnie dlatego „nauka” literatury odbywa się tak: na lekcji nauczyciel zdąży streścić jakiś rozdział podręcznika, a na następnej lekcji ten sam rozdział uczniowie streszczają nauczycielowi. Wszystko to wychowuje w uczniach niechęć do czytania, obojętność wobec literatury ojczystej. Jakieś dziesięć lat temu na zamówienie Mi- Czerniowce, festiwal „Czerwona Ruta”. Z Mychajłem Iwasjukiem, ojcem Wołodymyra Iwasjuka. 1989 r.
Ministerstwa Oświaty i Nauki opracował koncepcję reformowania edukacji literackiej. Złożył w ministerstwie. Rezultatu żadnego. Potem na zamówienie czasopisma “Dywo słowo” opracował koncepcję reformowania edukacji literackiej w świetle wymagań nowej ukraińskiej szkoły. Wydrukowali. Omówili. Zatwierdzili. Rezultatu żadnego. Opublikował dziesiątki artykułów na ten temat w wiodących mediach. Żadnej reakcji. Dlaczego taka obojętność wobec problemu, od którego zależy rozwój kulturalny przyszłych pokoleń? Odpowiedź na to pytanie znajduję u Jewhena Małaniuka. Jest ona w naszym małorosyjskości, która przez wieki pielęgnowana była w warunkach zależności kolonialnej i która, według Małaniuka, jest “chorobą” – oto ją my bardzo nieumiejętnie, a nawet niechętnie (przykładów bez liku z naszego obecnego życia politycznego) wykorzeniamy ze swojego narodowego organizmu. I czy nie najważniejszym symptomem tej choroby, według słów Małaniuka, jest “brak najbardziej elementarnego instynktu narodowego”: “W normalnej, nie zmałorosyjszczonej psychice każdego syna swojego narodu istnieją swoiste “odruchy warunkowe” instynktu narodowego: czarne – białe, dobre – złe, wierne – niewierne, czyste – nieczyste, Boże – diabelskie. W małorosyjskości te odruchy przygasają i słabną, czasem aż do całkowitego zaniku. W takim stanie sama tylko praca intelektu nie pomaga, bo będzie zawsze s p ó ź n i o n a”. Mamy wielu patriotycznie nastawionych ludzi z “normalną, nie zmałorosyjszczoną psychiką”. Ale ciężar małorosyjskości jest ogromny. Właśnie on, niestety, póki co określa “s p ó ź n i o n o ś ć” narodowego intelektu w rozwiązywaniu żywotnie ważnych dla narodu problemów. I na koniec powiem, moim zdaniem, najważniejsze: umiejętne nauczanie literatury ukraińskiej w szkole według umiejętnie skonstruowanego programu, który byłby skoncentrowany na niespiesznym i głębokim zgłębianiu naszej klasyki, miałoby nie tylko ważne znaczenie narodotwórcze, ale pełniłoby też funkcję profilaktyczną, chroniąc świadomość młodych pokoleń przed skutkami, jakie tworzy epoka Zuckerberga. Chodzi przecież o “eliksir dla rozwoju mózgu”! W. B. Jedna z pańskich książek nosi tytuł “Energia słowa artystycznego”, co daje mi prawo myśleć: autentyczność tekstu literackiego potrafi pan określić po dwóch-trzech strofach poezji, kilku akapitach prozy. Ale w ostatnich dziesięcioleciach pojawiły się teksty, nawet całe książki, nad którymi kruszą się kopie i nijak nie mogą się skruszyć. Bo jedni ludzie te teksty uważają niemal za genialne, inni – za grafomanię. Wolność słowa i druku, media społecznościowe i YouTube stworzyły dla symulakrów komfortowe pola rozmnażania i wynoszenia. Czy to sprzyja rozwojowi literatury, czy dewaluuje wagę i piękno prawdziwego słowa artystycznego? H. K. Uczeni, którzy badali życie jeleni w tundrze, zauważyli, że kiedy myśliwi wystrzelali wszystkie wilki, które napadały na stada jeleni, goniąc za nimi po tundrze, to okazało się, że w stadach zaczęła zwiększać się liczba fizycznie niemrawych jeleni. Przyczyna? Wilki dla jeleni były swoistymi trenerami. Obecnie brakuje krytyki literackiej. Nie ma “wilków” – nie ma tych, którzy by zasadniczo i argumentowanie określali “kto jest kim” w literaturze, byliby bezlitośni wobec pojawienia się grafomaństwa. Nie, my sobie źle wyobrażamy te ciężkie skutki, które zagrażają literaturze przez brak wysokoprofesjonalnej krytyki. W. B. Hryhoriju Dmytrowyczu, znają pana głównie jako naukowca, pedagoga. A także jako mistrza fotografii – widziałem nie raz pańskie wspaniałe fotokrajobrazy. Czy to nie jest pańskie jedyne hobby? H. K. Szczerze mówiąc, nie mam czasu na hobby. Rzadko biorę do ręki aparat fotograficzny. A jeśli, bywa, uda się zrobić ciekawe zdjęcie, to najwyraźniej tłumaczy się to tym, że mam zdolność widzenia piękna w przyrodzie… W. B. Czy może pan sobie pozwolić na czytanie czegoś po prostu tak, nie myśląc, że o przeczytanym trzeba będzie pisać-badać? H. K. Tak. Jeśli wieczorem udaje się znaleźć jakąś godzinę na czytanie, jak pan mówi, “po prostu tak”, to jest to szczęśliwa godzina. Staram się tą godziną kończyć dzień pracy, który z reguły trwa 10-12 godzin. Preferuję wspomnienia, epistolografię. Teraz powoli, z przyjemnością i zainteresowaniem, czytam wspomnienia Hryhorija Kostiuka “Spotkania i pożegnania”. Przedtem spędzałem wolny czas z Dokiją Humeną (“Dar Ewdotei”). W. B. I jeszcze raz o zaprogramowanym życiu: czy były na różnych etapach pańskiego życia niezrealizowane zamysły twórcze? H. K. Nijak nie mogę ukończyć książki-podręcznika “Sztuka nauczyciela-polonisty”, którą zaplanowałem jeszcze w czasach pracy w szkole. Potrzebne są urlopy twórcze. Ale teraz nie są one praktykowane. W. B. O niezrealizowane zamysły pytam jeszcze dlatego, że można je zrealizować. Czym przejmuje się pan dzisiaj? Jakie ma pan plany literaturoznawczo-wydawnicze? H. K. Kończę podręcznik o życiu i twórczości Marko Wowczok. Co by nie mówić, a jest ogólnie uznane, że ona jest drugim po Tarasie Szewczence talentem. Sam Taras Hryhorowycz mówił, że George Sand “do kucharek nie nadaje się Marii Wilińskiej”. Koniecznie trzeba ukończyć książkę “Szewczenkiana Jewhena Małaniuka”. Udało się zebrać z różnych pierwotnych źródeł około dwóch tuzinów esejów o Szewczence. Jest co opracowywać – przypisy, przedmowę. Jest jeszcze jeden punkt planu – szczególnie ważny. Ale o nim mówić nie będę – żeby nie zapeszyć… Życie, dzięki Bogu, trwa dalej… Rozmawiał Wasyl BONDAR, m. Kropywnycki
Tłumaczenie maszynowe
„Szewczenko i Kijów” – temat niby znany, a przy tym dość obszerny, chociaż los nie przeznaczył poecie zbyt wiele czasu właśnie na Kijów. Jednak jego pobyt tutaj pozostawił głęboki ślad w historii miasta, Szewczenko stworzył jego niepowtarzalny obraz w poezji i malarstwie. Kochał Kijów bardziej niż jakiekolwiek inne miasto. Wystarczy powiedzieć, że sama jego nazwa została wspomniana w utworach poetyckich i prozatorskich, w „Dzienniku” 55 razy (po raz pierwszy w poemacie „Kateryna”). Wszystkie bohaterki jego poematów: Oksana („Ślepa”), Jaryna („Niewolnik”), Hanna („Najmitka”), wiedźma („Wiedźma”, „Osika”), Tytariwna (poemat o tym samym tytule), wdowa („Oj, krzyknęły szare gęsi…”) chodziły do Kijowa na pielgrzymkę, a bohaterka powieści „Bliźniacy” Paraska Osypiwna jeździ co roku na święto Zaśnięcia do Ławry Peczerskiej, a nawet przywozi stamtąd biały dnieprowy piasek, żeby posypywać podłogę. Nadija NAUMOWA, Muzeum Centrum Historycznego miasta Kijowa
Można bez przesady powiedzieć, że w Kijowie minęły najlepsze chwile życia poety, a nawet na zesłaniu śnił mu się klasztor Wydubicki, Meżyhirska Spasowa, Studnia Dzwonkowa, o czym zapisał w „Dzienniku”. Obraz miasta, które może zmienić wszystkie myśli i uczucia, nawrócić człowieka na prawą drogę, został przedstawiony w napisanej na zesłaniu poemacie „Warnak”. W powieści pod tym samym tytułem, która zdaje się być kontynuacją poematu, przedstawiono bohatera, z którym autor poznaje się na zesłaniu. Nazywa się Cyryl, jego majestatyczny wygląd przyciąga uwagę, a on, opowiadając nowemu znajomemu i rodakowi o swojej przeszłości, wspomina Kijów i jego okolice, w szczególności pustelnię Kitajewską i pieczary, w których urządził sobie tymczasową zbójnicką siedzibę. Te pieczary widział i bywał w nich sam Szewczenko, a opis tej okolicy został przekazany jego słowami. Wokół złotogłowego Kijowa rozgrywają się wydarzenia w powieści „Spacer z przyjemnością i nie bez morału”. Opis wiosennej powodzi na Dnieprze w tej powieści uderza obrazowością: „Zima z kontraktami i innymi radościami niewidocznie przemknęła przede mną. Przed obliczem marcowego słońca zawstydził się i poczerniał marcowy śnieg. Strumienie wesoło poruszyły się w górach i pobiegły do swojego praojca Dniepru-Białogrodu powiedzieć o zbliżaniu się święta bogini Jary. Z miłością przyjął gaworzące okruszyny stary Białogród i rozpostarł swoją białopłatową szatę aż po same Browary. Riazanowa karczma, jak głowa topielca, pokazywała się z wody. A gigantyczny most, jak morski potwór, rozciągnął się w poprzek Dniepru i pokazuje zdumionemu człowiekowi swój ciemny grzbiet z błyszczącej otchłani”. Ten opis pozostaje zagadką, ponieważ w czasie pobytu poety w mieście słynny most łańcuchowy jeszcze nie został zbudowany, były jedynie przeprawy promowa i nawodnicka (most pontonowy ustawiano już po powodzi). Zbudowany przez francuskiego architekta Charlesa Vignolesa w 1853 r., stał się ozdobą miasta. Ale można przypuszczać, że Szewczenko mógł namalować most przez Dniepr w swojej wyobraźni, wszak słyszał lub czytał o jego budowie, a zobaczył go i przejechał po nim już w 1859 roku. Mamy obecnie około 25 przedstawień krajobrazów Kijowa i jego okolic, dwa znane akwaforty „W Kijowie” oraz „Klasztor Wydubicki” z albumu „Malownicza Ukraina” według rysunków wykonanych w 1843 r. Tak ciekawie jest spojrzeć na nie i od razu rozpoznać te miejsca. Na obu przedstawiono Dniepr, z którym u Szewczenki łączyły się Kijów i Ukraina. Samo słowo „Dniepr” na stronach utworów Szewczenki spotyka się 88 razy. A jeszcze wspaniałe akwarele, żywe, wypełnione sztafażowymi obrazami ludzi: mieszkańcy miasta, pielgrzymi, ludzie handlujący. Ich artysta przedstawił na tle znanych zabytków: soborów Michajłowskiego i Sofijskiego, cerkwi Wszystkich Świętych, zbudowanej przez hetmana Iwana Mazepę przy bramie ekonomicznej Ławry Pieczerskiej; kościoła św. Aleksandra. Na ostatnim krajobrazie tak pięknie oddano niepowtarzalny krajobraz, wszak z góry, z wału, na którym został wzniesiony kościół, widać budynek uniwersytetu i strażacką wieżę na wale, którego część zachowała się do naszych czasów. Temat dzieł malarskich Szewczenki, wykonanych w Kijowie, jest szeroko zbadany, zostały one skomentowane w wydaniu akademickim. Ale jest jeszcze niemało niewyjaśnionych pytań. W 1845 r. Taras Szewczenko, ukończywszy Petersburską Akademię Sztuk Pięknych, przyjechał do Kijowa i zaczął pracować jako artysta w Tymczasowej komisji do spraw rozbioru starodawnych aktów, utworzonej przy uniwersytecie św. Włodzimierza. Generał-gubernator kijowski, podolski i wołyński D. G. Bibikow nie tyle zachwycał się historią i zabytkami, co opiekował się Komisją Archeograficzną. Była to próba wprowadzenia historii kronikarskiego Kijowa w rosyjski nurt, chociaż sama Ukraina jako samodzielna i odrębna jednostka etniczna mało go interesowała, o historii jej narodu nie miał żadnego pojęcia, ale pragnął przypisać sobie zasługi z badania kraju, którym rządzić został postawiony w 1837 roku. Artysta Szewczenko musiał wyjeżdżać w różne miejscowości i nie tylko utrwalić zabytek na miejscu, ale i zapisać związane z nim podania, legendy, wzorce twórczości ludowej. U rządzących powstał zamysł wydania albumu litografii, poświęconego Kijowowi. Wiemy o tym zamiarze i o tym, że Szewczenko razem z artystą M. Sażynem malował widoki Kijowa, ze wspomnień przyjaciela Szewczenki O. Afanasjewa-Czuzbynskiego. Oni we trzech osiedlili się na Kozim Błocie, w domu urzędnika I. Żytnyckiego. Oto co pisze on w swoich wspomnieniach: „Szewczenko zamierzył zdjąć wszystkie godne uwagi widoki Kijowa, wnętrza świątyń i interesujące okolice. Sażyn wziął na siebie niektóre części, i obaj artyści przepadali od rana, jeśli nie przeszkadzała pogoda”. Z tego widać, że inicjatywa należała jednak do Szewczenki. Oni tak ściśle współpracowali, że badacze twórczości Szewczenki mieli niemało kłopotu z rysunkami, podpisanymi przez Sażyna po aresztowaniu poety, może nawet w dobrych zamiarach. Pierwszym na tej drodze był Jakiw Zatenacki, który przywrócił akwarelom „Mogiła Askolda” i „Cerkiew Wszystkich Świętych” autorstwo Szewczenki. Później do tego tematu podszedł znany naukowiec Wołodymyr Jaciuk, dzięki spostrzegawczości i przekonującej argumentacji którego liczba widoków Kijowa zwiększyła się o cztery jednostki. W albumie „Święty Kijów nasz wielki”, który towarzyszy obszernemu artykułowi kompilatora, trzy rysunki podano pod dwoma nazwiskami: Szewczenko, Sażyn. Oczywiście, że w XIX w. nie tylko Szewczenko i Sażyn malowali Kijów, ale w akwarelach tych dwóch artystów jest coś takiego, co na poziomie nie tylko obrazów, ale i emocji, oddaje niepowtarzalną atmosferę miasta z jego majestatycznymi zabytkami przeszłości, które sąsiadują z pobielonymi drewnianymi domkami w ogrodach, rybackimi chatami, malowniczymi okolicami, spontanicznymi bazarkami. Uderza u tych artystów umiejętność przybliżenia widza do obrazu, jakby wprowadzenia go w krajobraz, który podawany jest na poziomie ludzkich oczu. A jeszcze na akwarelach dobrze widać niepowtarzalny krajobraz miasta, położonego na dnieprowskich urwiskach, jeszcze nie zabudowanych i nie porośniętych drzewami, który urzekł wszystkich swoim pięknem. Miasto święte, przytulne i ludzkie, miasto, które pozostawia w sercu czułe wspomnienia, i wreszcie centrum wszechsłowiańskie (to mieli na myśli cyrylo-metodczycy!). Nie na darmo Szewczenko przedstawił jego obraz takim, który może przewrócić duszę, przywrócić człowiekowi wiarę w życie. Patrzę Jak na niebie wisi Święty Kijów nasz wielki, Świętym cudem świecą Świątynie Boże, jakby Z samym Bogiem rozmawiały. Patrzę ja i sam mdleję Cicho zadzwonili w Kijowie, Jak na niebie… W już wspomnianej powieści „Bliźniacy”, która po prostu emanuje kijowskimi krajobrazami i wspomnieniami, jest taki przejmująco liryczny fragment, który cytuje się we wszystkich przewodnikach: „Daleko, bardzo daleko od mojej miłej, mojej pięknej, mojej biednej ojczyzny lubię czasami, patrząc na szeroki bezludny step, przenieść się myślą na brzeg siwego Dniepru, ale najczęściej pielęgnuję moją starczą wyobraźnię widokami złotogłowego, ogrodami powitego i topolami uwieńczonego Kijowa…”. Ten cytat ma wymowne zakończenie: „I
Fotoportret T. Szewczenki, zrobiony przez I. Hudowskiego, 1859 r.
po jasnym i nieskalanym zachwycie, wywołanym kontemplacją piękna twej nieprzemijającej, spadnie na moje osierocone serce tęsknota. I przenoszę się w wieki dawno minione i widzę go, siwowłosego, dostojnego, łagodnego starca z pisaną wielką księgą w rękach, nauczającego zdumionych dzikusów swoich oraz krwiożerczych i chciwych czcicieli Odyna. Jakże piękny byłeś w tej szacie łagodności i umiłowania mądrości, święty mój i niezapomniany starcze”. Imię tego starca to Andrzej, ten apostoł Andrzej Pierwszy Powołany, który poruszony pięknem brzegów Dniepru, postawił krzyż na wysokim wzgórzu nad rzeką i przepowiedział jej chrześcijańską przyszłość. Z tego fragmentu dowiadujemy się, że Szewczenko wierzył w podanie przekazane przez kronikarza Nestora i dość negatywnie odnosił się do pogan. Symboliczne jest to, że w tej powieści mowa jest o dzwonnicy ławrskiej i ganku drukarni oraz o panoramie Starego Kijowa z Ogrodu Carskiego. Po prostu nie chce się wierzyć, że Szewczenko nie malował cerkwi św. Andrzeja. Warto przyjrzeć się rysunkowi, który przechowywany jest w Narodowym Muzeum Sztuki i uważany jest za pracę Sażyna: cerkiew św. Andrzeja, drogą, która wznosi się z Podola, idzie wieśniak z laską, w czapce, obraz jego często powtarza się wśród postaci na rysunkach Kijowa, jest on rozpoznawalny, zaczynając jeszcze od „Znachora”… Genialne dzieło Rastrellego było widoczne zewsząd. Ogółem mamy dziewięć przedstawień, na których widać cerkiew św. Andrzeja Pierwszego Powołanego: „Kijów zza Dniepru” (Szewczenko, Sażyn), „Krajobraz ze Szczekawicy”, „Cerkiew św. Andrzeja Pierwszego Powołanego”, widok z Podola, „Szczekawica”, widać ją także na akwarelach „Kureniówka”: wszystkie one znane są jako prace Sażyna. Jeszcze jeden widok cerkwi św. Andrzeja z Podola – litografia według rysunku Sażyna, a może i według rysunku Szewczenki. Przynajmniej kilku z tych rysunków trzeba przywrócić szewczenkowskie autorstwo, choćby podnieść tę kwestię, rozliczyć się z akwarelą „Cerkiew św. Andrzeja”, jest w niej coś tak bliskiego, że gdyby nie widniał podpis Sażyna, to niechybnie rozpoznalibyśmy w niej Szewczenkę. Jeszcze jeden rysunek-zagadka, który w wydaniu akademickim podawany jest raz jako nieodnaleziony, raz jako znany ze wzmianek (niestety, nie jest reprodukowany), związany jest z epizodem, o którym Taras wspomina w powieści „Bliźniacy”. Powieść ta napisana jest w pierwszej osobie, jej autor z ganku drukarni usłyszał śmiech i głosy dwóch kobiet, które, jak się wyjaśniło, były siostrami i przyjechały do Kijowa na święto parafialne. Z czasem poznał je w Ogrodzie Carskim, młodsza poprosiła go o namalowanie krajobrazu Kijowa w promieniach zachodzącego słońca. Według fabuły powieści na jej prośbę następnego dnia przyniósł już ukończony rysunek. A wkrótce już nazywał ją swoją narzeczoną. Obecnie rysunek ten znany jest z kopii, którą kiedyś przynoszono do muzeum Szewczenki. Muzeum odmówiło przyjęcia jej, motywując, że to nie oryginał (znajduje się on najwyraźniej w prywatnej kolekcji w Petersburgu). Przedstawienie to było bardzo drogie poecie, o czym pisał z zesłania w listach do Sażyna, Andrija Łyzohuba, prosił tego ostatniego, aby wstąpił do Sażyna i odebrał rysunek. Na co Łyzohub odpowiedział: „Widziałem Sażyna, pokazywał mi Twój list, gdzie prosisz o przesłanie do Ciebie rysunków i albumu oraz jeszcze czegoś, no i mówił mi, że składał szczegółową notatkę o tych rysunkach, ale ich nie ma, gdzieś niby uciekły, czy co. Mówią, że do Petersburga…”. Pisał Szewczenko i do gubernatora cywilnego I. Fundukleja, prosił go o zwrot odebranych mu rysunków, proponował zamianę „Ogrodu Carskiego” na oryginalny rysunek Watteau. Z tego widać, że takich przedstawień było zapewne kilka. Na wspomnianej kopii widzimy samego poetę, siedzącego na ławeczce z dziewczyną, a z drugiej strony dwóch mężczyzn, którzy idą. W jednym z nich rozpoznajemy Tarasa już z wąsami, takiego, jakiego znamy z czasów jego zesłania. W powieści Taras nazywa dziewczynę Pierwsze kijowskie fotoatelier, urządzone przez Iwana Hudowskiego na placu Chreszczatyckim
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
Hlafirą i kończy historię tak: “Wiosną przyjechali do Kijowa, ale, niestety, mnie już tam nie było. Byłem już daleko i o migniętej radości wspominałem jak o magicznym, czarującym śnie”. Możliwa jest taka wersja dotycząca funkcjonowania tego rysunku: jeden z nieukończonych wariantów artyście jednak oddano i on go wykończył, przedstawiając samego siebie dwa razy. Ta akwarela wpłynęła na napisanie powieści, której bohater, Sawatij Sokyra, zarówno upodobaniami, jak i charakterem jest podobny do Szewczenki, a ponadto tak samo kocha Kijów. Taras wraz z nim przenosi się w przeszłość, wspomina te miejsca, w których bywał, które rysował. Tylko w tej powieści Kijów i jego toponimy wspominane są 40 razy. Sawatij studiuje na wydziale medycyny Uniwersytetu Kijowskiego, lubi spacerować po Krasnicy (obecnie Aleja Parkowa), tutaj jest też Kijowska Akademia Duchowa, Podół, Kontrakty, Chresty, cerkiew Mikołaja Swiatoszy (Troicka nadbramna), którą on, prawdopodobnie, też rysował, Skawyka, Ganek Typograficzny, dom Sywołapychy, ulice Moskiewska, Rejtarska, Chreszczatyk, Zielony hotel na Peczersku, Kyn-Hrust i ten sam Ogród Carski. Ta wstawka-wspomnienie zajmuje 4 strony jako osobny wątek, dla którego została napisana powieść. Tutaj wspomniano i malarza-ikonografa Senczyłę, i ojca Dosyteja, i ojca Ioakima, który zarządza pieczarami. A ponadto jest w niej obecny Szewczenko (jest ich tutaj aż trzech): to, jak już powiedziano, Sawatij Sokyra, który jest ucieleśnieniem idei i przekonań autora, kochającego, tak jak Taras, pieśń ludową, malarz Sz., z którym Sawatij Sokyra jest znajomy, i wreszcie autor, dobry znajomy Nykyfora Sokyry, ojca dwojga podrzuconych bliźniąt. Teraz jest on zwykłym zesłańcem, który widzi siebie znowu na ganku drukarni, gdzie kiedyś spotkał dwie siostry, on jakby zagląda w przyszłość: “Wiele lat i zim przeleciało po tym wydarzeniu nad moją samotną, już pobielałą głową. Jestem znowu w Kijowie, znowu odwiedzam upragniony ganek. I teraz w przeddzień święta Zaśnięcia Bogurodzicy po wczesnej mszy wyszedłem na ganek typograficzny i, podziwiając pejzaż, wspomniałem to szczęśliwe, dawno mignięte szczęście”. Wracamy do Sażyna… Wydaje się, że w sumie niezły malarz, z dyplomem Akademii, nie stałby się tak znany i nie otrzymałby tytułu akademika, gdyby los nie zetknął go z Tarasem Szewczenką, który przekazał mu swoją miłość do Kijowa. Właśnie za pracę olejną “Wnętrze Soboru Sofijskiego”, która obecnie znajduje się w Muzeum Narodowym w Warszawie, otrzymał ten tytuł. Ale w jaki sposób i kiedy ona tam trafiła? W Sofii jest jeszcze akwarela “Wnętrze Soboru Sofijskiego”, która też była przypisywana Sażynowi (teraz jest całkowicie jasne, że to dzieło Szewczenki, chociaż fundusze Sofii nie śpieszą się ze zmianą autora), ale sztafażowe przedstawienia odpowiadają przygotowawczym szkicom Szewczenki do obrazu “Na pasiece”. Sztafażowe przedstawienia na pracy olejnej też są takie szewczenkowskie… Ale najbardziej przekonująco “ciągnie”, jak to mówią, na Szewczenkę akwarela “Monaster Wydubicki”, która obecnie znajduje się w Muzeum Rosyjskim w Petersburgu. Przedstawiono na niej cerkiew św. Jerzego, właściwie jej fragment. Warto porównać tę kompozycję z kompozycją cerkwi Wszystkich Świętych. Malarzowi bardzo chciało się narysować topolę, która przytuliła się do świątyni, a cień od topoli na ścianie jest całkowicie podobny do cienia na ścianie galerii cerkwi. Tak, to styl Szewczenki, impresjonistyczny, spontanicznie wybrany kadr, zawsze ulubione topole. Na innym rysunku “Monaster Wydubicki” (autor Sażyn) przedstawiono bramę wjazdową, widać i cerkiew św. Jerzego, i cerkiew św. Michała, kędzierzawe martwe drzewa, zupełnie nie takie, jak u Szewczenki. Jeszcze jeden ciekawy moment ze Złotymi Wrotami. O tym, że Szewczenko je rysował, pozostawił wspomnienie O. Afanasjew-Czużbynski. Malarz wyszedł rano, zabierając ze sobą wszystko, co niezbędne do rysowania. Ponieważ cały dzień go nie było, przyjaciel poszedł go szukać (Złote Wrota są akurat niedaleko od ich mieszkania). Zdarzyła się przygoda: Taras znalazł małą dziewczynkę, którą zgubiła niania, miał zamiar zanieść ją na policję, ale bardzo chciał skończyć pracę przed zachodem słońca. Wtedy przybiegła matka i wszystko skończyło się dobrze. Tak więc, akwarela Szewczenki “Złote Wrota” uważana jest za nieodnalezioną, natomiast mamy akwarelę Sażyna. Na niej widzimy zabytek kronikarski, na tle Soboru Sofijskiego i jego budowli, piekarnię Sofii (pieką chleb, idzie dym z komina) i znowu te same postacie: mężczyzna w kobeniaku i czapce, kobieta w namitce, wóz zaprzężony w woły objeżdża wrota, jeszcze niepołączone dwoma żelaznymi podporami. W lewym dolnym rogu autograf: “M. Sażyn”. Wszystkie podpisy zrobione są na rysunkach ołówkiem w tym samym czasie. Powstaje całkowicie logiczne pytanie: a gdzież się podziała, jakby w ziemię zapadła, praca Szewczenki? Tarasowi nie podobały się urzędowe budynki epoki mikołajowskiej, wypowiedział się negatywnie o Instytucie Szlachetnie Urodzonych Panien, o pomniku księcia Włodzimierza, nic nie powiedział o Moście Łańcuchowym. Jemu drogie są chaty w ogrodach, rybackie chałupy, które lepiły się u podnóża urwisk nad Dnieprem, strome zbocza porośnięte kolcolistem, wiśniowe sadki, lipy i, oczywiście, topole, które widzimy na wszystkich jego rysunkach – wszystko to tworzy obraz Kijowa. Wspomnijmy jeszcze jedną akwarelę, zresztą niepodpisaną przez Sażyna (Narodowe Muzeum Sztuki Ukrainy) “Widok Podola z Górnego Miasta”. To, właściwie, widok ze Zjazdu św. Andrzeja, z którego otwiera się panorama Podola ze wszystkimi cerkwiami aż do Dniepru. Ale na pierwszym planie zagroda: niewielki dom z pochylonym gankiem i rozebranym dachem, tutaj jest też krowa z cielątkiem, kozy i łaciaty pies; pośrodku podwórza stoi, prawdopodobnie, jego gospodarz, nieco dalej kobieta z wiadrami na nosidłach. W prawym dolnym rogu ulubione przez Szewczenkę łopian i osty, on je zawsze podstawiał na rysunkach. A poza zagrodą idzie kobieta z dzieckiem na rękach. Ten motyw kobiety z dzieckiem jest często powtarzany w kompozycjach Szewczenki, tak jak kobieta z wiadrami, która jest na “Mogile Askolda” (tam są takie same łopiany i osty). Widzimy podobne postacie na akwarelach Sażyna “Wykopaliska monasteru św. Ireny”, “Cerkiew św. Andrzeja Apostoła z Podola”, “Podół z Góry św. Andrzeja”, “Monaster Kuryłowski”, “Kureniówka”, na litografii z jego rysunku “Plac Teatralny”. Czy oznacza to, że właśnie Sażyn przedstawiał te kobiety z dziećmi i z wiadrami na nosidłach? Może trzeba przejrzeć je i zwrócić Szewczence, przynajmniej zaznaczyć jego imię jako współautora. To nie będzie tak łatwo zrobić. Ale, co najważniejsze, te akwarele oddają atmosferę realnego życia i obyczajów Kijowa: tutaj są i urzędnicy, i szlachcice, i panienki, a nawet jeźdźcy. Przedstawienia mają charakter rodzajowy, odtwarzają obrazy ówczesnego kijowskiego życia, ale najważniejsze w nich – to postacie w strojach ludowych. Widzimy prawdziwie ukraiński Kijów. Całkowicie logicznie można założyć, że niektóre kompozycje były jednak przeniesione w litografie z zaznaczeniem “według rysunku nieznanego autora”. Ale kto wtedy mógł wspominać imię Szewczenki? Jeszcze trochę o miejscach zamieszkania Tarasa Szewczenki w Kijowie. Miasto tak się zmienia i przebudowuje, że niektóre domy, w których się zatrzymywał czy mieszkał, teraz po prostu zniknęły, trudno nawet wskazać miejsca, gdzie stały. Nazwijmy te, które pozostały tylko we wspomnieniach: hotele Zielony na Peczersku i
Taras Szewczenko. Cerkiew Wszystkich Świętych w Ławrze Peczerskiej w Kijowie. 1846 r.
Ten, który był przy Besarabce, hotel „Europa”, do którego restauracji zaglądał Taras, został zburzony stosunkowo niedawno. Nie ma domu przy cerkwi Sritenskiej, tam poeta odwiedzał swojego przyjaciela z młodości Iwana Soszenkę i poznał jego kolegę M. K. Czałego. W latach 70. XX wieku zburzono dom kupca Smirnowa, gdzie znajdowało się pierwsze kijowskie atelier fotograficzne, urządzone przez Iwana Hudowskiego. Mamy obecnie dwie fotografie wykonane przez niego: poeta w białym kostiumie i czarnym surducie. Teraz jest tam hotel „Kozacki”. Nie ma domu ojca Juchyma Botwynowskiego, który wziął Tarasa Szewczenkę pod porękę wtedy, gdy aresztowanego przywieziono go do Kijowa. A oto budynek „urzędów”, gdzie Szewczenkę przesłuchiwano i gdzie pouczał go, przyjąwszy osobiście, sam generał-gubernator książę I. Wasylczykow, do dziś służy. Nie ma parterowego domu nauczyciela łaciny II gimnazjum Iwana Juszkiewicza-Kraskowskiego przy ulicy Irynińskiej, w którym Taras bywał przynajmniej dwukrotnie na przyjęciach: w 1847 r. stąd odprowadzano Kulisza za granicę, a w sierpniu 1859 r. – Szewczenkę do Petersburga. Śpiewali całą noc, bo święto Zaśnięcia, a o świcie poeta poszedł na Priorkę, żeby zabrać swoją „nędzę”, i już stamtąd przyjaciele odprowadzili go do Dniepru. Oto jest ostatnie schronienie poety w Kijowie, o którym obecnie z jakiegoś powodu wielcy naukowcy wypowiadają się jak o fenomenie folkloru miejskiego, poddając w wątpliwość wspomnienia Warwary Paszkowskiej, która podyktowała je swojej siostrze Stefanii. Wspomnienia, wydrukowane w czasopiśmie „Pczeła” w 1875 r. przez Stefanię Krapiwiną, nazwano wymysłem, przy okazji zaliczając do kłamców także pierwszego biografa Szewczenki, inspektora II Kijowskiego gimnazjum Mychajła Czałego. Stał się on przyjacielem Szewczenki, zorganizował pożegnanie poety w cerkwi Narodzenia Pańskiego, pochował go w Kaniowie, a potem przez 20 lat pisał, do tego bardzo sumiennie, biografię poety. W swojej książce wspomniał o Priorce cztery razy, i to oprócz wspomnień Krapiwinej, które on również tam wprowadził. Czemu miałby kłamać, skoro sam bywał w tym domu, kiedy urządził spotkanie poety z młodzieżą na Obołońskich Łąkach, a to całkiem blisko. Mieszkańcy Priorki (duży sektor prywatny istniał tu jeszcze do lat 80. ubiegłego wieku) żyli w jednym miejscu patriarchalnym trybem w wielkich rodzinach. Czy ludzie, którzy zachowali pamięć i przekazy o mieszkaniu tu poety, czytali czasopismo „Pczeła”? Przekazywali ustnie żywe podania swoim wnukom, niektórzy z nich dożyli czasów radzieckich. Tak więc w 1921 r. w cerkwi Pokrowskiej przy ul. Mostyckiej była ukraińska parafia i społeczność już wtedy stawiała pytanie o upamiętnienie domu. Na zebraniu był obecny stary Onufrij Kychno, który jako chłopiec znał Szewczenkę. Pracownicy obecnego muzeum „Chata na Priorce” zebrali wszystkie wspomnienia najstarszych mieszkańców. Z jakiegoś powodu nie ma takiego folkloru na Demijiwce czy Sołomiance. Nie można zrozumieć, dlaczego poddaje się to w wątpliwość. Choć trochę i można… Nawiasem mówiąc, Taras wykonał projekt swojej przyszłej chaty, wykorzystując plan tej, w której wynajmował pokój. Projekt domu przy ul. Wyszhorodzkiej, datowany na 1857 r., przechowywany jest w archiwum obwodowym miasta, jego kopię można zobaczyć w muzeum. Czas błazenady i kuglarstwa, który otwarcie panuje obecnie, kocha karykaturalne portrety, figury woskowe. Kiedy to poeta chodził w takim kostiumie, w jakim go przedstawiają? Powiedzmy, daleko tej figurze do tych, które eksponowane są w Muzeum Madame Tussaud. A jaką piękną figurę można zrobić według fotografii Hudowskiego! Szewczenko siedzi w swoim białym kostiumie, który obecnie eksponowany jest w Domku-muzeum na Majdanie… Można także odtworzyć wnętrze z fikusem, który widzimy na zdjęciu. I naukowość, i estetyka, i rozum. Literatura 1. Zatenacki J. Nieznany utwór T. H. Szewczenki / J. P. Zatenacki // Dziedzictwo artystyczne T. H. Szewczenki. – Wyd. 1. – K., 1959. 2. Święty Kijów nasz wielki. Rysunki Tarasa Szewczenki i jego współczesnych. / Oprac. W. Jaciuk i in. – K., Mystectwo, 2004. (Nr nr 17, 18, 21, 24, 26, 28, 29, 30, 31, 33, 39, 44, 45). 3. Szewczenko T. Pełny zbiór utworów w 12 tomach. – K., Naukowa dumka. Powieści. 2003. 4. Naumowa N. H. Akwarela Tarasa Szewczenki „Ogród Carski”. // Pamiątki Ukrainy. Almanach naukowy, 2017. – S. 71–75. 5. A. S. Afanasjew-Czużbiński. Wspomnienia o Tarasie Szewczence. // Wspomnienia o Tarasie Szewczence. – K., Dnipro, 1988. – S. 101–104. 6. Pczeła. Ilustracja Rosyjska. Niedziela. 2 listopada. 1875. – S. 501–503. 7. Czały Mychajło. Życie i dzieła Tarasa Szewczenki. – K., 1875. – S. 143–149.
Tłumaczenie maszynowe
W Narodowym Akademickim Teatrze Opery i Baletu Ukrainy imienia Tarasa Szewczenki niedawno wystawiono operę Giacomo Pucciniego „Tosca” (reżyser-inscenizator Anatolij Sołowjanenko), główną rolę w której wykonuje artystka ludowa Ukrainy, laureatka Nagrody Szewczenkowskiej Ludmyła Monastyrska. Dziś pani Ludmyła jest gościem „Słowa Proświty”. – Co może Pani powiedzieć o tym spektaklu i swojej roli? – Wykonywałam tę partię ze 200 razy, jeśli nie więcej. W Narodowej Operze Ukrainy premiera odbyła się w 2017 roku. Przez wszystkie te lata obok mnie na scenie jest baryton Ołeksandr Melnyczuk, który wykonuje rolę barona Scarpia. Oprócz tej opery, razem z nim śpiewamy w „Nabucco”. A z Dmytrem Kuźminem (Mario Cavaradossi) to nasz wspólny debiut, po raz pierwszy gramy razem na scenie. Bardzo kocham tę rolę. Ten spektakl jest emocjonalnie nasycony. Ogólnie we wszystkich operach G. Pucciniego, Ruggera Leoncavalla, Pietra Mascagniego emocje po prostu wykraczają poza skalę. Drugi akt jest dla mnie jak spektakl w spektaklu. Już niedługo nie po raz pierwszy będę wykonywać tę partię w Metropolitan Opera (USA). A wcześniej wykonywałam ją zarówno w USA, jak i w wielu europejskich teatrach. Jeśli mówić o kijowskiej inscenizacji, to jest ona bardzo organiczna – czujemy się w niej lekko i komfortowo. Chciałabym osobno zaznaczyć, że bardzo trafnie dobrano tu kostiumy, każdy szczegół jest prawdziwy i starannie przemyślany. Wszystkim polecam przyjść do naszego teatru właśnie na ten spektakl. – Wspomniała Pani o kostiumach. A jakie znaczenie ma kostium dla wykonawcy operowego? – Niezwykle duże. Zaśpiewałam wiele spektakli w Narodowej Operze i zawsze moje kostiumy tworzyła Maria Lewytska ze swoim wspaniałym zespołem. Bardzo skrupulatnie podchodzi do historycznego i stylistycznego komponentu kostiumu danej epoki w każdym spektaklu. I nie mniej mistrzowsko „wpisuje” artystę w kostium. Na przykład moja bohaterka z „Nabucco” ma pięć kostiumów i każdy z nich, oprócz tego, że jest dziełem sztuki, podkreśla też ten czy inny moment spektaklu. – Przez pierwsze dziewięć miesięcy wojny przebywała Pani poza granicami Ukrainy. Co może Pani powiedzieć o tym okresie życia i twórczości? – Wojna zastała mnie w Neapolu. Miałam tam kontrakt na wykonanie głównej partii w operze „Aida”. Kończyłam już ostatni spektakl i zbierałam się do Kijowa. Miałam bilet na 27 lutego. Ale musiałam jechać do Warszawy i już stamtąd latałam do różnych krajów. Brałam udział w koncertach wspierających Ukrainę, szczególnie dużo było ich w marcu. Jeden z takich koncertów odbył się 27 marca w Grand Opéra (Paryż). Tam razem z kolegami wychodziliśmy na scenę z ukraińską flagą. A kiedy występowałam w kwietniu w Metropolitan Opera (Nowy Jork), to właśnie mi przyszło do głowy, by wyjść do ukłonów z naszą żółto-niebieską flagą. Wtedy zaproszono mnie do występu w zastępstwie rosyjskiej śpiewaczki i taki krok wydał się logiczny. Przyznam, że emocje wtedy mnie przepełniały. Miałam tam pięć spektakli. Z ojczystą flagą wychodziłam na pierwszy i trzeci. Nawiasem mówiąc, trzeci spektakl był transmitowany na cały świat. Także występowałam we Włoszech na festiwalu poświęconym Giuseppe Verdiemu, w mieście Parma, gdzie żył i tworzył. W Bolonii razem ze lwowską dyrygentką Oksaną Łyniw wystąpiłam podczas wydarzeń poświęconych 150. rocznicy urodzin Salomei Kruszelnickiej. Wykonywałam „Requiem” Verdiego na wsparcie Ukrainy w Warszawie. Dałam wielki koncert na Łotwie. A jeszcze zaśpiewałam „Toscę” w Berlinie. Było wiele innych występów, o których teraz nawet trudno sobie przypomnieć. Niektóre zaproszenia musiałam odwołać – ja i moi koledzy odmówiliśmy udziału w koncertach i spektaklach, w których mieli występować rosyjscy śpiewacy. Bardzo tęskniłam za swoim domem. Tutaj zostali moi rodzice, brat, syn (córka na razie jest za granicą). W domu nawet oddycha mi się lżej. – Przez lata swojej kariery artystycznej dużo Pani koncertowała za granicą. Czy były propozycje pozostania? – Tak. Swego czasu było ich całkiem sporo. W szczególności proponowano mi pozostanie w Szwajcarii. Wielu moich kolegów do dziś nie wierzy, że odmawiałam. Dla mnie bardzo ważne jest życie właśnie na Ukrainie – tutaj jest i środowisko językowe, i tradycje, i energetyka ziemi, energetyka bliskich ludzi i rodzinnego teatru. – Miłość do muzyki i śpiewu jest u Pani najwyraźniej od rodziców? – Tak, to, że zostałam śpiewaczką operową, w dużej mierze jest zasługą rodziców. Barwa głosu jest od mamy – ma ona naturalnie ustawiony głos akademicki. Ale mama wybrała inną drogę, została pedagogiem. Kiedy rodzice zaczęli zauważać moje zdolności wokalne, bardzo mnie wspierali. Właśnie im jestem wdzięczna, że poszłam tą ścieżką. Uczyłam się w Szkole Muzycznej imienia Gliera oraz Kijowskim Konserwatorium (obecnie Narodowa Akademia Muzyczna Ukrainy). Jestem wdzięczna swoim pedagogom Iwanowi Paływodzie (szkoła muzyczna) i Dianie Petrynenko (konserwatorium). To brat i siostra, którzy stali się dla mnie wzorem jako osobowości i jako śpiewacy. Zaczynałam naukę w Kijowie, kiedy miałam zaledwie 15 lat. Dla wszystkich swoich studentów Iwan Hnatowycz był i mentorem, i ojcem, i przyjacielem. Opiekował się nami jak dziećmi. Na osiemnaste urodziny podarował mi zbiór: „Arie dla sopranu dramatycznego” i podpisał: „Tylko w wytrwałej pracy wszystkie te operowe bohaterki staną się ozdobą twojego repertuaru”. W tym czasie byłam na trzecim roku szkoły muzycznej. Egzaminy za czwarty rok zdałam eksternistycznie i wstąpiłam do konserwatorium, gdzie miałam zaszczyt uczyć się u Diany Hnatiwny. Jeszcze raz chcę podkreślić, że tylko dzięki moim rodzicom i pedagogom osiągnęłam sukcesy zawodowe. – Oprócz Narodowej Opery Ukrainy pracowała Pani także w innych teatrach? – Miałam doświadczenie pracy w Czerkaskim Teatrze Muzyczno-Dramatycznym. A jeszcze przez pewien czas pracowałam w Kijowskim Miejskim Akademickim Teatrze Opery i Baletu dla Dzieci i Młodzieży. Dużo śpiewałam w spektaklach „Iwasyk-Tełesyk”, „Bajka o carze Sałtanie”, „Czarodziejska muzyka” i innych. Teraz wykonuję bajki dla dorosłych. Jest tu i dramat, i tragedia. A wtedy zrozumiałam, że dla dzieci trzeba grać tak samo dobrze, jak i dla starszego widza, a może nawet dwa razy lepiej. – Na ile ważne jest dla wykonawcy operowego posiadanie talentu aktora dramatycznego? – To bardzo ważny składnik. Oczywiście w teatrze muzycznym najważniejsza jest muzyka. Ale wiele zależy też od słowa. I trzeba być dobrą aktorką, aby publiczność wierzyła w prawdziwość stworzonych przez ciebie postaci. – A jak los zetknął Panią z Narodową Operą?
– W 1998 roku zaprosił mnie tutaj Anatolij Mokrenko. Nawiasem mówiąc, jedno z ostatnich na dzień dzisiejszy wykonań „Toski” było poświęcone jego pamięci. Wiele lat temu on również grał w tej operze. Przepracowałam tutaj około trzech lat. Potem była długa przerwa. A w 2008 roku Petro Czupryna (dyrektor generalny Opery) oraz Wołodymyr Kożuchar (główny dyrygent) zaprosili mnie do zaśpiewania „Aidy”. Potem były inne wielkie partie. A z czasem zaczęły się też tournée po całym świecie. Oczywiście przez te lata znacznie zmieniły się odczucia podczas wychodzenia na scenę. Mam duże doświadczenie życiowe i twórcze, występowałam z wieloma partnerami. Czasami nawet musiałam wychodzić na scenę chora. (Właśnie w takim stanie pani Ludmyła była podczas wspomnianej już opery „Tosca”, ale mało kto z widzów to zauważył). Kiedy byłam jeszcze całkiem młoda, nie mogłam śpiewać tak skomplikowanych partii jak dzisiaj. Ale czasami nawet teraz pojawia się wielkie wzruszenie, kiedy wychodzi się do widza. Jak to się teraz mówi – atak paniki. Nawet nie wiem, jak to wyjaśnić. – Czy ma pani ulubione partie? – Tak naprawdę jest ich wiele. Bardzo lubię „Normę” i „Toskę”, chociaż to zupełnie różne style muzyczne. A także „Trubadura”, „Moc przeznaczenia”, „Aidę”, „Manon Lescaut”. Każdą swoją rolę kocham na swój sposób. – A o operze „Turandot” nie może pani tego powiedzieć? – Przyznam, że to dzieło nie należy do moich ulubionych. Śpiewałam je dość dawno. Być może w tamtym czasie nie byłam w pełni gotowa do tej roli, a może na wszystko przychodzi swój czas. Niedawno zaproponowano mi zaśpiewanie w tym spektaklu w Metropolitan Opera. Musiałam sobie przypominać. – Gra pani w wielu spektaklach, które wystawił Anatolij Sołowjanenko. Co może pani o nim powiedzieć jako o reżyserze? – Gram w jego inscenizacjach „Nabucco”, „Tosca”, „Norma”, „Don Carlos”. Nawiasem mówiąc, partia Elżbiety z „Don Carlosa” też jest jedną z moich ulubionych. Lubię z nim pracować. Zawsze wychodzi naprzeciw śpiewakowi. Dziękuję, że wprowadził mnie do opery „Norma”, która już była wystawiana. Jestem wdzięczna zarówno kierownictwu muzycznemu, jak i kolegom, że mam możliwość pracować. A kiedy trzeba jechać na tournée, to w teatrze podchodzą do tego ze zrozumieniem. Zatem mogę pełnowartościowo występować zarówno na Ukrainie, jak i za granicą. – Poza granicami Ukrainy zapewne przyszło pani pracować z wieloma znanymi reżyserami i śpiewakami? – Chciałabym wspomnieć przede wszystkim o niesamowitych inscenizacjach Franco Zeffirellego, Kiriłła Sieriebriennikowa, który wystawił w Hamburgu „Nabucco”. Razem z Philippem Stölzlem nagraliśmy w Salzburgu płytę, ciekawe są jego inscenizacje „Rycerskości wieśniaczej”, „Trubadura”. Z Alvisem Hermanisem pracowaliśmy razem w teatrze La Scala (Mediolan). Miałam także wspólne prace z wieloma innymi znanymi reżyserami, których teraz trudno wszystkich nawet spamiętać. Wśród wykonawców – to niesamowity śpiewak starszego pokolenia Plácido Domingo. Zachowuje się niezwykle poprawnie wobec wszystkich kolegów ze sceny. Tworzy pozytyw, dobrą atmosferę twórczą. Zawsze spokojny, wyważony. Wiele się od niego nauczyłam. A także niemiecki tenor Jonas Kaufmann, z którym razem śpiewaliśmy w „Mocy przeznaczenia”. Z Brynem Terfelem wykonywaliśmy „Toskę”, a z Roberto Alagną – „Aidę”. I tę listę można kontynuować w nieskończoność. – Zapewne publiczność wszędzie jest inna? – To zależy od mentalności, wyznania, tradycji. Nasza ukraińska publiczność stała się bardziej wymagająca. Przyczyniło się do tego również to, że przed wojną i wprowadzeniem ograniczeń kwarantannowych, dzięki ruchowi bezwizowemu wielu Ukraińców zdążyło odwiedzić zagranicę. Ale nasz widz nadal pozostaje emocjonalny, podobny do Włochów czy Hiszpanów. Brytyjska publiczność jest dość powściągliwa, tak samo jak niemiecka. A amerykański widz jest bardzo wdzięczny. – Czy zdarzało się pani występować w Rosji? – Tak, wcześniej dość często. Ostatni raz był wielki koncert z maestro Pletniowem i Rosyjską Narodową Orkiestrą Symfoniczną jeszcze na długo przed wydarzeniami z 2014 roku. Zapraszano mnie i później, ale, jak to mówią, nikt już nigdzie nie jeździł. I, jakkolwiek paradoksalnie to brzmi, już podczas pełnoskalowej wojny rosyjsko-ukraińskiej również otrzymywałam od nich propozycje. Ale ja i wcześniej nie dążyłam szczególnie do Teatru Bolszoj, a teraz tym bardziej. W pełni popieram kierownictwo Narodowej Opery Ukrainy w kwestii usunięcia z repertuaru teatru dzieł rosyjskich kompozytorów. Prezentują one kulturę sąsiada-agresora, który niszczy ukraiński naród. Nie mamy prawa wykonywać tych dzieł, propagować tej kultury. To nasza forma protestu jako artystów, muzyków. – Do niedawna wielu naszych muzykologów próbowało udowodnić, że Czajkowski to ukraiński kompozytor. Co może pani powiedzieć na temat tego artysty? – Przede wszystkim to typowy przedstawiciel rosyjskiej kultury. Przyznam, że uwielbiam jego dzieła, zwłaszcza romanse. Ale winni są sami Rosjanie. Swoją agresją dokonują zbrodni wobec własnej kultury. Twórczość rosyjskich kompozytorów dzisiaj na Ukrainie nie jest aktualna i nie sądzę, by sytuacja szybko się zmieniła. Czyż można mówić o Czajkowskim i innych rosyjskich artystach ludziom, których domy zburzyli Rosjanie, których bliskich zabito na tej wojnie? – A czy propaguje pani w swoich występach ukraińską kulturę? – Zawsze podczas koncertów wykonuję ukraińskie pieśni. Lubię pieśń „Oj u poli witer wije”. Ta pieśń bardzo podoba się publiczności zarówno w krajach bałtyckich, jak i we Włoszech, i w Niemczech... Ogólnie na świecie dobrze odbierają ukraińską pieśń. – Dzieła operowe wykonywane są zarówno w językach oryginału, jak i w tłumaczeniach. A jakie jest pani zdanie na temat tłumaczeń? – Tutaj mogą być różne opinie. Na przykład nasi koledzy z Kijowskiego Miejskiego Akademickiego Teatru Opery i Baletu dla Dzieci i Młodzieży opowiadają się za tym, by robić ukraińskie tłumaczenia. Z jednej strony opera staje się jakby bardziej dostępna dla ukraińskiego widza. W Narodowej Operze Ukrainy są napisy, a dzieła wykonywane są w języku oryginału. Osobiście wydaje mi się, że jeśli opera napisana jest po włosku, francusku czy niemiecku, to tak powinna być wykonywana. Temporytm jest założony właśnie pod odpowiedni język. Poza tym to także szacunek dla autora. – Czy są partie, o których wykonaniu jeszcze marzy? – Być może panią zdziwię, ale wszystko to, co chciałam wykonać, już wykonałam. Jak już wspomniałam, występowałam na najlepszych scenach świata. Zdążyłam wiele zrobić w swojej karierze twórczej i pracuję dalej. Przyznam, że taka profesja zabiera bardzo dużo sił, zarówno moralnych, jak i fizycznych... – Czy wystarcza czasu na hobby? – W czasach studenckich pasjonowałam się sportem. Moim obecnym hobby jest psychologia. Staram się do każdej swojej bohaterki podchodzić z psychologicznego punktu widzenia. Pragnę zrozumieć, dlaczego postępuje właśnie tak, co ją do tego skłania. Mam dwoje dzieci – syna Andrija i córkę Annę. Córka pisze muzykę i teksty. Być może poświęci swoje życie twórczości, a syn pasjonuje się psychologią, tak samo jak ja. – Co chciałaby pani powiedzieć na zakończenie naszej rozmowy? – Chcę życzyć wszystkim Ukraińcom zdrowia, pokoju, wiary w Zwycięstwo, wiary w Siły Zbrojne Ukrainy, wiary, że Ukraina będzie kwitnącym krajem w demokratycznym świecie. Wierzę w ukraiński naród – to sól naszej ziemi! Rozmawiał Eduard OWCHARENKO
Tłumaczenie maszynowe
Od początku XXI wieku, kiedy o sobie głośno zaznaczył zespół folk-metalowy „Cień Słońca”, minęło tyle czasu, że na jego filozoficznych, narodowo-patriotycznych piosenkach wychowało się całe pokolenie młodzieży. Najsłynniejszą kompozycją zespołu przez wiele lat była piosenka „Kozacy” z drugiego albumu „Płomienna ruta” (2007), przy której na ring wychodził bokser Ołeksandr Usyk. Tę samą kompozycję wybrano muzyczną wizytówką reprezentacji Ukrainy w piłce nożnej na Euro 2016. A piosenka „Miecz Areja” (do słów Wasyla (Żywosiła) Łutoho) stała się jednym z nieformalnych „hymnów ATO” wśród wojskowych Sił Zbrojnych Ukrainy, zgromadziwszy kilka milionów wyświetleń na YouTube.
Jewhen BUKET
W październiku 2016 roku na festiwalu „Holosiiwska kryjiwka” w Kijowie zespół „Tinʹ Soncia” po raz pierwszy wykonał współczesną wersję hymnu ukraińskich nacjonalistów „Zrodyłysia my welykoji hodyny”. 24 sierpnia 2018 roku zaadaptowany do współczesnych warunków wariant tej piosenki zabrzmiał podczas parady z okazji Dnia Niepodległości Ukrainy, a potem stał się marszem ukraińskiego wojska. Z liderem „Tini Soncia” Serhijem Wasyluком przyjaźnimy się od 2003 roku, kiedy razem należeliśmy do młodzieżowej organizacji społecznej „Młoda Proświta”. Dziś Serhij Wasyluk jest starszym żołnierzem 112. oddzielnej brygady Obrony Terytorialnej Sił Zbrojnych Ukrainy (ObrTrO ZSU). – Wiem, że od pierwszych miesięcy wojny na wschodzie Ukrainy aktywnie wspierałeś żołnierzy ZSU i ochotnicze bataliony w strefie ATO. Opowiedz o swoim doświadczeniu zetknięcia z wojną. – W Amwrosijiwce mój pierwszy koncert odbył się 7 kwietnia 2014 roku. Wtedy jeszcze nawet nie ogłoszono ATO, a wszyscy już czekali na atak Rosjan. Koncert zainicjował i zorganizował żołnierz Ołeksij Pasternak, który bardzo wiele zrobił dla wypełnienia narodową tożsamością, kulturą, historią naszego wojska. Między innymi był producentem teledysku „Marsz nowej armii”, a także z jego inicjatywy po raz pierwszy wykonaliśmy hymn „Zrodyłysia my welykoji hodyny” w 2016 roku. Zbudowałem swój koncert tak, że między piosenkami opowiadałem historię wzajemnych relacji Kijowa i Moskwy, Ukrainy-Rusi i Moskowii na przestrzeni ostatnich 900 lat, zaczynając od Andrieja Bogolubskiego. Dotykałem też interesujących postaci, które przez pewien czas wierzyły w sojusz z Moskwą, ale się w nim rozczarowały – od Bohdana Chmielnickiego i Iwana Mazepy po Mykołę Skrypnyka z Piotrem Szelestem. I ten pierwszy program koncertowy oczywiście zapadł w pamięć. Przed pełnoskalową wojną, kiedy byłem wolontariuszem od kultury, nie byłem tylko w Szyrokynem. Szczastia, Stanica Ługańska, Mariupol, Łebedyńske, Wołnowacha, Krasnohoriwka, Awdijiwka, Kurachowe, Łysyczańsk, Siewierodoneck… wszystkich odwiedzonych miejsc, dalej i bliżej frontu, już nawet nie pamiętam. Dość często występowaliśmy razem z zespołem „Tinʹ Soncia” ze wsparciem wolontariackiego zrzeszenia „Muzyczny batalion”. Nawet w ramach tournée-prezentacji albumu „Buremnyj kraj” w 2016 roku odwiedziliśmy Torećk, Słowiańsk i Bachmut. Tak przy okazji, w Bachmucie była bardzo piękna sala Akademii Muzycznej o fantastycznej akustyce. Powiedziano mi, że ją zbombardowano, ale tę salę na pewno odbudujemy po naszym Zwycięstwie, tam obowiązkowo będą występować barda i kobziarze ze swoimi instrumentami akustycznymi. – 24 lutego 2022 roku… – To była bardzo niepokojąca, obrzydliwa w odczuciach noc. Wybuchów nie słyszałem, ale zadzwonił do mnie mój pobratymiec Wadim Kudobenko i powiedział: „Serhij, zaczęło się jednak”. W pierwszych dniach najbardziej martwiłem się o bezpieczeństwo swojej rodziny. Wywiozłem żonę i dzieci do bezpiecznej wsi w obwodzie kijowskim i przyłączyłem się do obrony Ukrainy na posterunku w Riżiszczewie, zwanym Maruszkową, na wjeździe z boku Kijowa. Prawie nie mieliśmy broni, ale wypełnialiśmy ważną misję patrolową. Ze względu na stan zdrowia nie mogłem od razu trafić do Sił Zbrojnych, chociaż bardzo tego chciałem. Natomiast do obrony terytorialnej – do 130. batalionu, który stacjonował w rejonie Sołomjanśkim w Kijowie – poszedłem. Jedyne, co mnie łączyło z tą dzielnicą, to fakt, że urodziłem się na placu Sewastopolskim i tam gdzieś zakopana jest moja pępowina. Dlatego być może nie przypadkiem znalazłem się właśnie tam, bo wojna to walka życia i śmierci. Jak śpiewa mój starszy pobratymiec, jeden z twórców 3. Oddzielnej Brygady Szturmowej Ołeksa Byk: „Wiem na pewno, życie to marsz ku śmierci”. Być może w moim narodzeniu i walce ze śmiercią rzeczywiście jest jakiś symbolizm sakralny. W końcu trafiłem na Charkowszczyznę, do Kraju Słobidskiego, który długo badałem i gdzie prowadziłem wycieczki edukacyjne, starając się podnieść miejscowego ducha patriotycznego, opierając się na lokalnych wybitnych działaczach. Opatrzność polega na tym, że stamtąd wyszedłem żywy i nienaruszony, chociaż było wiele różnych rzeczy…
– Jaka była twoja motywacja – żeby iść na wojnę jako ochotnik, bronić Ukrainy? – Motywowały mnie dwa powody. Po pierwsze, w repertuarze „Tieni Soncia” głównym tematem jest ukraińska heroika. Począwszy od albumu „Buriemnyj kraj” śpiewaliśmy o współczesnych wydarzeniach, a wcześniej opiewaliśmy bohaterską przeszłość, którą przenosiliśmy na teraźniejszość. Dlatego byłoby mi nawet niezręcznie nie przyłączyć się do wojska. A drugi powód jest taki, że prawdopodobnie nie pisałbym takiej muzyki, nie śpiewałbym takiej pieśni, gdyby we mnie nie było ducha wojownika, gdybym w dzieciństwie nie pasjonował się grami wojennymi. Po prostu z gitarą w tym pamiętnym czasie czułbym się niepełnowartościowo. Na niektórych naszych pozycjach bojowych odczuwałem pewne żołnierskie szczęście, gdy realizuje się w dorosłym wieku pewne swoje dziecięce marzenia. Gdy przemieszczasz się różnymi ścieżkami na swój punkt obserwacyjny i z powrotem, patrzysz, czy cię nie ostrzelają, czy drony cię nie zobaczą. To wszystko jest naprawdę niezwykle ciekawe – czasami nawet tęsknię za tym okresem służby. Długo byłem w piechocie, teraz zajmuję się podtrzymywaniem morale naszych oddziałów, jeżdżę w specjalne delegacje – motywuję piosenką. Być może pod tym względem jestem romantykiem, ale wojna kocha odważnych. Najważniejsze to wierzyć, że wszystko będzie dobrze, nie robić głupstw i zachować zimną głowę. Wtedy wszystko będzie w porządku i wykonasz swoje zadanie bojowe maksymalnie skutecznie. Z tą wiarą i nastawieniem znacznie łatwiej przetrwać w ekstremalnych sytuacjach. – Czego chciałbyś życzyć nowym rekrutom, którzy rozpoczynają swoją drogę Bohatera? – Wrogowie rzucają nas „mięsem”, ponieważ w Rosji jest pół miliona zmobilizowanych. A nasi chłopcy na „przednim skraju” czasami po prostu nie nadążają z niszczeniem tej hordy, bo napiera ona ze wszystkich stron. Uważam, że trzeba pomagać swoim braciom na linii frontu. Dlatego nie widzę nic złego w tym, by i u nas zmobilizować chociażby tych samych pół miliona, którzy pomogliby niszczyć okupantów. Nie trzeba bać się mobilizacji. Gdybym teraz nie służył, znów poszedłbym do wojskowej komendy, by zapisać się na ochotnika. Przecież wszyscy mamy szlachetną szansę wrócić z wojny jako zwycięzcy. Bębniarz „Tieni Soncia” Pyłyp Charuk na początku wojny z pewnych powodów nie poszedł jako ochotnik, ale później trafił do Sił Zbrojnych Ukrainy. Bardzo chwali swego dowódcę plutonu i dowódcę kompanii. Z jednej strony Pyłyp jest w walce, ale jednocześnie dzięki mądremu dowództwu jest bezpieczny. Dlatego nie trzeba bać się przyłączać do walki. Tym bardziej,
każdemu żołnierzowi dobiera się miejsce służby zgodnie z jego wiedzą, umiejętnościami i kwalifikacjami. Oto jeszcze jeden przykład: miałem zaszczyt poznać człowieka, który zatopił krążownik „Moskwa”. Na jego miejscu cały czas siedziałbym w kabinie kompleksu rakietowego i się cieszył, ale jego teraz awansowano i wykonuje on teraz ważną pracę tylną. Dlatego służba w armii to wcale nie zawsze siedzenie w okopie „na zero”. Czasem na drugiej linii albo w sztabie można przynieść nie mniej pożytku dla naszego przyszłego Zwycięstwa. Moim zdaniem obecnie jest bardzo zaszczytne przebywać w składzie Sił Zbrojnych Ukrainy, czuć się częścią wojskowej rodziny, w której każdy wnosi swój wkład we nasze wspólne Zwycięstwo. Ja też cieszę się, że jestem częścią tego niepokonanego ukraińskiego systemu! – Chłopcy z frontu piszą, że najpopularniejsza piosenka na wojnie to „Miecz Areja”. Opowiedz o tej piosence. – Najpierw trzeba wspomnieć o równoimiennej powieści historycznej Iwana Bilyka, która ukazała się jeszcze w 1972 roku – w czasach pewnej „odwilży” w URSR. Była bestsellerem. W powieści opowiada się o kijowskim księciu Bohdanie Hatyle, którego historycznym prototypem był Attyla, o jego kijowskim pochodzeniu i bohaterskich wyprawach do Europy. W 2001 roku mój starszy brat broni Wasyl Lutyj napisał do tej powieści piosenkę, a dokładniej mówiąc, ta powieść w pewnym stopniu wpłynęła na napisanie piosenki „Miecz Areja”. Oprócz autora (album „Tarcza Peruna” z 2002 roku) wykonywał ją kiedyś dawno (chyba w 2007 roku po raz pierwszy) zespół „Howerla”, potem – „Hajdamaky”, potem już my spróbowaliśmy. Ale „Miecz Areja” stał się jedną z muzycznych wizytówek „Tini Soncia”. I to, że ją lubią na froncie, jest bardzo miłe. – Czy po 24 lutego zeszłego roku napisano wiele nowych piosenek? – W ciągu ostatniego roku nie napisałem ani jednego tekstu do piosenki. Często pytam siebie: dlaczego? Kiedy pisałem piosenki wcześniej, opierałem się na szkicach historycznych, włączałem wyobraźnię. A kiedy stałem się uczestnikiem wojny, trudno mi się zrobiło napisać o wojnie tekst, z którego byłbym zadowolony. Być może wojna wpływa na mnie w sferze twórczej nie najlepiej. Boję się wyjść na kogoś szalonego, ale wojna to taki „kajf”, którego nie da się opisać. Przynajmniej na razie nie potrafię tego zrobić. Szukam wersów, które byłyby maksymalnie trafne. Bo pisanie czegoś w rodzaju „tęsknię”, „cierpię”, „jest mi ciężko” czy „my – bohaterowie” – to wszystko nie to. Chcę czegoś takiego, żeby było czuć bojową „rozpołagę”, bojowe ścieżki, charakterystyczne drzewa, jakieś pamiątkowe okopy,
ulubiona praca z doświadczenia piechociarza. Na razie sam jeszcze nie potrafię. Ale dzięki poetom, którzy piszą wiersze, powstało u mnie kilka piosenek. Pierwsza, która powstała i została zaprezentowana w czasie wojny, to „Nowy świt” ze słów świętej pamięci Jurija Rufa, który był żołnierzem i zginął w Popasnej 1 kwietnia. Był to ostatni wiersz na jego stronie na Facebooku. Ma on ciekawe obrazy poetyckie, sam bym czegoś takiego nie napisał. Dwie piosenki na słowa Wasyla Kowtuna: „Niezłomna wiara w Zwycięstwo” i „Za Ukrainę-ojczyznę”. Tę ostatnią zaprezentowaliśmy na Dzień Niepodległości z orkiestrą OK „Schid” w trybie zdalnym. Oni zrobili świetny aranż, nagrali orkiestrę u siebie w Dnieprze-Sicheslawiu. Potem moi chłopcy nagrali resztę w Kijowie, a ja sam nagrywałem głos w Charkowie, kiedy była taka możliwość, żeby się wyprosić. I jeszcze dwie najnowsze kompozycje: „Być razem” i „Karabin” na słowa minisomierza 130. batalionu, a w cywilnym życiu – dziennikarza Myrosława Otkowycza. „Karabin” to piosenka świętej pamięci Iwana Buszczuka. Pseudonim „Karabin” pochodzi od nazwy rodzinnej wsi Iwana, Karabinówka w obwodzie dniepropetrowskim. Teraz jego ojciec Ołeksandr i siostra Natalia, którzy są dość znanymi wolontariuszami, mieszkają na ulicy nazwanej na cześć ich syna i brata. A wiersz „Być razem” Myrosław Otkowycz poświęcił swojej ukochanej Ilonie Dowhań, a potem ja go skomponowałem. To najnowsza kompozycja, którą zaprezentowaliśmy na Nowy Rok; nakręciliśmy teledysk „okopowy” siłami mojego 130. batalionu. – Jak wyobrażasz sobie Zwycięstwo Ukrainy? – Mam towarzysza broni „Rybę”. Chcę mu przekazać pozdrowienia i powiedzieć, że na pewno spotkamy się po Zwycięstwie. Mamy szczególne zadanie i szczególną misję, o której wie tylko on. Musimy coś zrobić – i na pewno to zrobimy. Jestem realistą i myślę przede wszystkim o tym, jak przybliżyć to Zwycięstwo. I wiem, że to bardzo trudny proces, bo to wielka polityka. Zgodnie z logiką rzeczy powinniśmy świętować Zwycięstwo w Moskwie. Chciałoby się wierzyć, że tak będzie. Ale ponieważ istnieje niebezpodstawny strach zachodnich krajów przed nieadekwatnością Rosji w skali planetarnej, najprawdopodobniej nasze Zwycięstwo na tym etapie wojny nastąpi w jakiś inny sposób. A Zwycięstwo w Moskwie będziemy świętować już w czasie kolejnego etapu. Będziemy wierzyć, że każdy z nas będzie miał szczęśliwy los, przejdzie tę wojnę i wróci z niej zwycięzcą. Wierzę, że na pewno zwyciężymy!
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
widzów całe życie. Niech i krótkie, ale życie, które składa się z różnych elementów wiekowych. I wydaje mi się celowe, aby kostium podkreślał te rzeczy. Jestem bardzo zadowolony z pracy kostiumografki Iryny Horszkowej. Uważam, że kostium w spektaklu pomaga w tworzeniu postaci. Za pomocą różnych elementów staraliśmy się stworzyć żywą bohaterkę, jej wizerunek. W tym pomagają nam również plastyka i muzyka (kompozytorka Tetiana Szamszetdinowa). Jestem zadowolony z reakcji widzów podczas pierwszych pokazów spektaklu, kolegów ze sceny, recenzentów teatralnych. Po spektaklu panowała wspaniała atmosfera szacunku do twórczości, zrozumienia ważności sztuki. Widzimy, jak sztuka sama siebie utwierdza w te straszne dni, na ile jest samowystarczalna. W Kijowie nie ma ani jednego teatru, który nie zareagowałby na te wydarzenia, które dzisiaj dzieją się w Ukrainie. Cały świat dowiaduje się o Ukrainie nie tylko z wiadomości z pola walki, ale także od naszych artystów, którzy występują po całej Europie i po całym świecie. Wielki szacunek dla aktorów, którzy dzisiaj są na froncie. Z drugiej strony, kultura i sztuka są dzisiaj pozostawione samym sobie: nie ma pomocy finansowej, uwagi i szacunku od osób, które powinny się tym opiekować. Jako przewodniczący Kijowskiej organizacji Narodowego związku działaczy teatralnych Ukrainy zabiegam o to, aby była możliwość przeprowadzenia 30. jubileuszowego wręczenia nagrody
Tłumaczenie maszynowe
Wśród premier, które odbyły się w ciągu roku Wielkiej Wojny w Kijowskich Akademickich Warsztatach Sztuki Teatralnej „Suzirja”, wielu teatromanów zwróciło uwagę na spektakl „Językiem róż” w reżyserii artysty ludowego Ukrainy Ołeksija Kużelnego, oparty na utworze współczesnej pisarki Natalii Kolesniczenko-Bratuń. Eduard OWACZARENKO Zdjęcie ze strony teatru – Podstawą spektaklu nie stała się sztuka – opowiedział reżyser-inscenizator. – W scenicznym dialogu z widzem wspomnieliśmy córkę Natalii Kolesniczenko-Bratuń, która dwadzieścia lat temu, będąc młodą, opuściła ten świat. Wydało nam się to interesujące i mistyczne zarazem – premiera po dwudziestu latach. Przyznam, że kiedy po raz pierwszy przeczytałem ten materiał, miałem wątpliwości co do jego scenicznego rozwiązania. Z jednej strony wielu bohaterów, a z drugiej – nie mają oni dramatycznego rozwoju, nie tworzą jednolitego obrazu dramatycznego. Nie są związani węzłem jakichś relacji, które dynamicznie by ich zmieniały lub rozwijały sytuację. Nie ma intrygi, wydawałoby się, tak niezbędnej dla dramatycznego spektaklu. Ale wydała mi się poruszającą historią ta prostota istnienia dziewczynki, która absolutnie nie uświadamiała sobie bycia jakąś osobowością, nie zastanawiała się zbytnio nad życiem, a była na nie po prostu otwarta. Wiele życiowych przemyśleń, jakichś analogii z własnym życiem, nadało bolesnego zainteresowania tym materiałem. Zgodziliśmy się z autorką i cieszę się, że nasze przemyślenia, propozycje dotyczące realizacji tego projektu spodobały się niezależnej fundacji „Art for Victory”. Powierzyli nam stworzenie tego materiału. W czasie wojny przeprowadziliśmy festiwal „Kijów majowy”. Dołączyłem również do kilku premier, które odbyły się w naszym teatrze, a spektakl „Językiem róż” jest moją pierwszą samodzielną inscenizacją w ostatnim roku. Wojenna sytuacja, która nieustannie zmusza do myślenia o sensie i końcu życia, jest ważnym składnikiem tego spektaklu. Niepokój na ulicy i niepokój w sercu w pewien sposób korygują się wzajemnie. Ciekawy szczegół, kiedy strach o przyszłą chwilę dodaje ostrości odczuć i ważności momentu. W moim życiu już nie po raz pierwszy zdarza się sytuacja, kiedy spotykam wykonawcę lub wykonawczynię, potrzebnych właśnie w tym czasie. Nie to, żebym kogoś szukał czy ktoś szukał mnie – po prostu dochodzi do spotkania. A ja wyznaję zasadę, że każdy człowiek, którego spotkałeś na swojej życiowej drodze, wart jest tego, by się w nim zakochać, wart jest tego, by go uwielbiać. Dalej różne detale, szczegóły i możesz go kochać, na ile ci się to udaje. Wspominam spektakl „Novecento”, który zagrał Stas Melnyk – wspaniały aktor, który wtedy nie miał pracy. Grał jedynie w „Suzirji” z rodzicami na zastępstwie, ale nie pracował w żadnym teatrze. Bardzo chciałem, aby ten talent znalazł realizację. Dzisiaj Stas ma koncerty, spektakle, mnóstwo pracy. Jestem szczęśliwy, że taki start młody aktor otrzymał właśnie w spektaklu, który wyreżyserowałem. Chciałbym, aby taki sam los spotkał Annę Mychajłyczenko w tej pracy. Chociaż dla osoby bez wystarczającego doświadczenia scenicznego zagranie samodzielnie spektaklu trwającego godzinę i dwadzieścia minut – to tak samo, jak pójść na maraton, nie mając przygotowania do wielkich dystansów. Ale wydawało mi się, że jest do tego zdolna, że jest na to nastawiona, że ma na to siły. Jej wykładowcy z uniwersytetu teatralnego opowiedzieli, że dziewczyna jest silna, zdeterminowana, potrafi podporządkować wszystko celowi, do którego dąży. Początkowo chciałem obsadzić w tym spektaklu inną absolwentkę Warsztatów Teatralnych Mykoły Ruszkowskiego, ale wyjechała za granicę. A jej koledzy z warsztatów zaproponowali, by zwrócić uwagę właśnie na Anię. Nie będę ukrywał, że nasze pierwsze próby, pierwsze rozmowy nie bardzo mnie zachwyciły. Ale z każdym spotkaniem rosło moje zainteresowanie. Za każdym razem Anna czymś nowym się ujawniała. Już po piątej próbie byłem pewien, że przejdziemy razem tę drogę do końca. Teraz co do scenografii. Podoba mi się, kiedy spektakl powstaje jakby z niczego. Jakiś sznur może stać się częścią dzwonu lub splotem losu. Jedną z przyczyn takiego podejścia jest to, że nie mamy gdzie trzymać dekoracji, nasz teatr nie posiada pomieszczeń magazynowych. Co więcej, jeździmy ze swoimi spektaklami. A na festiwalach ważne jest, aby mieć takie dekoracje, by robiły wrażenie i mieściły się w walizce. Z drugiej strony, dla mnie dekoracje to przedmiot do gry. To ten przedmiot, który nabiera różnych znaczeń. Sznur nie pozostaje sznurem, a tkanina nie pozostaje tkaniną. Sportowa bieżnia, na przykład, może okazać się nieskończoną drogą, która dokądś cię prowadzi. Nie wiem, czy te składniki połączyły się w jedną całość. Chciałem, aby były jakieś znaki, które będą się rozwijać, które trzeba będzie odgadywać. Co do wideo – na dziś to ważny składnik dekoracji. Za każdym razem szukam innego sposobu, jak go wykorzystać. Tym razem chciałem uczynić go elementem wspomnień bohaterki. Starałem się poprzez wideo przekazać świat jej życiowych odczuć. Dlatego obecny jest tu obraz fajerwerków i bukietów róż na metalowej siatce (wideo Jurija Oczkurenka). Aktorka musi przeżyć na oczach „Kijowską Pektoral”. Nie wiem, co z tego wyjdzie. – Moim celem było stworzenie jednolitego tekstu dramatycznego, w którym monologi bohaterki przeplatały się z poetyckimi wersami młodej poetki Olhy Kolesniczenko (1980–2003) – kontynuowała rozmowę Natalia Kolesniczenko-Bratuń. – A w treściowym wypełnieniu wyróżniał się wieczny temat walki wartości – duchowych, twórczych i materialnych, pragmatycznych. Reżyser Ołeksij Kużelnyj nadał tekstowi fachowe i kreatywne życie sceniczne. Jego inscenizacja, dekoracje, kostiumy, oprawa muzyczna i świetlna są pełne symbolizmu i utrzymane na wysokim poziomie estetycznym. Wrażenie robi emocjonalność i szczerość gry aktorki Anny Mychajłyczenko. Czuć, że spektakl tworzył zespół ludzi o podobnych poglądach. I cieszę się, że jestem jedną z nich. – Jestem wdzięczna losowi za możliwość pracy w teatrze w naszym trudnym czasie właśnie nad tą prawdziwą historią, która podarowała mi światło – wyznała Anna Mychajłyczenko. – Ta dziewczyna przeżyła na Ziemi 22 lata, ale zdążyła poczuć wszystko, co daje nam Bóg: radość, strach, samotność, miłość, ból… Jestem pewna, że to było szczęśliwe życie, bo dziewczyna nie bała się żyć tak, jak czuła i przy tym umiała spotkać każdą nową chwilę na swojej drodze w pełni, uczciwie, szczerze i radośnie. Bardzo ufała sobie i zdołała zachować czystość duszy, z którą każdy z nas rodzi się na ten świat, dlatego ta dziewczynka pozostaje w wieczności…
Tłumaczenie maszynowe
Przyjaciele! Tygodnik „Słowo Proświty” – jedna z niewielu obecnie istniejących wysp niezależnego ukraińskiego słowa w informacyjnym morzu – przy pewnym „wsparciu” naszych władz znalazł się na granicy zaprzestania swojego istnienia. I tylko my sami, którzy kochamy, szanujemy i cenimy ukraińskie prawdziwe i obiektywne słowo, możemy pomóc „Słowu Proświty”. Każde wsparcie finansowe wydawnictwa to znaczący wkład w ukraińską sprawę. Dlatego podajemy Państwu nasze dane bankowe: AT „Sens Bank”, rachunek bieżący UA 30300346000002600 2016994001; odbiorca: Organizacja Społeczna „Ogólnoukraińskie Towarzystwo „Proświta” im. Tarasa Szewczenki; kod EDRPOU/INN: 00031756. Cel płatności wypełnia płatnik tak, aby podać pełną informację o płatności. Na naszą prośbę o pomoc dla gazety „Słowo Proświty” odpowiedziała: 1. Ołena Feszczenko, m. Czerkasy — 1000 hrywien. Sekretarz odpowiedzialna Iryna SZEWCZUK Wydział kultury Eduard OWCZARENKO 279-39-55 Redaktorka literacka Hałyna DACIUK Korektorka Ołena HŁUSZKO Skład komputerowy Iryna SZEWCZUK Księgowość 279-41-46 Adres redakcji: ul. Chreszczatyk, 10-B, m. Kijów, 01001 E-mail: slovo_prosvity@ukr.net http://slovoprosvity.org http://prosvitanews.org.ua Korespondencja z czytelnikami — tylko na łamach gazety. Odpowiedzialność za wiarygodność informacji ponoszą autorzy. Redakcja zastrzega sobie prawo do redagowania i skracania tekstów. Redakcja nie zawsze podziela poglądy swoich autorów. Przy wykorzystywaniu naszych publikacji powołanie się na „Słowo Proświty” jest obowiązkowe. Indeks gazety „Słowo Proświty” — 30617 Wydrukowano w spółce z o.o. „Mega-Polihraf”, 04073 m. Kijów, ul. Marka Wowczka, 3.
Tłumaczenie maszynowe
Założyciel: Ogólnoukraińskie Towarzystwo „Proświta” im. Tarasa Szewczenki. Świadectwo rejestracyjne KB nr 4066 z 02.03.2000 r.
Redaktor naczelny Pawło MOWCZAN
Odpowiedzialna za wydanie
Ljubow HOŁOTA
K o l e g i u m r e d a k c y j n e
Ljubow HOŁOTA (przewodnicząca)
Pawło MOWCZAN
Mykoła TYMOSZYK
Heorhij FILIPCZUK
Mykoła HOŁOMSZA
Jurij HANDZIUK
Halina DACIUK
Jewhen BUKET
Tłumaczenie maszynowe