Zgodnie z dobrą tradycją co roku 9–10 marca obchodzone są Dni Szewczenkowskie. W tym roku obchody nie obyły się bez wydarzeń kulturalnych w różnych miastach Ukrainy i za granicą: spektakli teatralnych, wieczorów literackich, wystaw oraz czytań online. Większość tych wydarzeń odbyła się przy aktywnym udziale organizacji społecznej Ogólnoukraińskie Towarzystwo „Proświta” im. Tarasa Szewczenki. W szczególności w Kijowie przy pomniku Kobziarza przedstawiciele Narodowego Związku Pisarzy Ukrainy oraz członkowie Proświty przeprowadzili wspólną akcję. Z płomiennymi przemówieniami do zebranych zwrócili się: przewodniczący NZPU Mychajło Sydorżewski, członek Rady Głównej Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta”, laureat Nagrody im. Szewczenki, artysta ludowy Ukrainy Wałerij Franczuk, laureat Nagrody im. Szewczenki, Bohater Ukrainy Anatolij Pałamarenko, pisarz Borys Ponomarenko, a także inni znani literaci, wojskowi, przedstawiciele ukraińskiej inteligencji twórczej – wszyscy ci, których łączy, inspiruje i podtrzymuje w tych czasach wojny żywe słowo Szewczenki... Tradycyjnie dołączył chór „Proświty”. A w Kaniowie na Tarasowej Górze w dniu urodzin ojca narodu odbyło się posiedzenie tymczasowej komisji Rady Najwyższej ds. zbadania możliwych naruszeń w sferze dziedzictwa kulturowego podczas „wielkiej budowy”. Jak poinformowała pisarka i działaczka społeczna Wałentyna Kowalenko, omawiano problematyczne kwestie dotyczące wciąż nieoddanego do eksploatacji „Szewczenkohabu” oraz muzeów Szewczenkowskiego Narodowego Rezerwatu, które od dawna wymagają prac remontowo-konserwatorskich... 9 marca, w dniu urodzin Tarasa Szewczenki, ukraińscy obrońcy wyrecytowali wersy jego utworu „Testament”. Słowa Kobziarza wybrzmiały w wykonaniu wojskowych, którzy dziś kontynuują walkę o Ukrainę. Wideo opublikowała 58. Samodzielna Brygada Zmechanizowana im. hetmana Iwana Wyhowskiego. „Słowa Tarasa Szewczenki brzmią przez pokolenia. Dziś recytują je ci, którzy kontynuują walkę o Ukrainę” – czytamy w komunikacie. Tradycyjnie nie pozostał na uboczu także Perejasław – miasto, w którym Kobziarz spędził znaczący okres swojego życia i skąd spod jego pióra wyszedł słynny „Testament”, informuje wydanie Proslav. Do społeczności zwrócił się mer Perejasławia Wiaczesław Sałko, który podzielił się swoimi przemyśleniami na temat roli Szewczenki w życiu każdego Ukraińca i opowiedział o miejskich inicjatywach dotyczących uczczenia jego pamięci. „Pewnie życie każdego z nas od samego dzieciństwa jest ściśle związane z imieniem Tarasa Szewczenki. Chodziliśmy do szkoły, czytaliśmy jego wiersze, uczyliśmy się ich na pamięć, braliśmy przykład i byliśmy dumni z tego, że mamy takiego wielkiego geniusza ludzkości. Dziś zebraliśmy się w ten wspaniały wiosenny dzień, aby uczcić pamięć tego człowieka. Dla mnie jako dla mera to szczególna duma, gdyż ta wielka postać żyła, pracowała właśnie tutaj i stworzyła swoje być może najlepsze utwory” – zaznaczył włodarz miasta. Wiaczesław Sałko podzielił się również swoim dawnym marzeniem dotyczącym uwiecznienia pamięci Kobziarza w przestrzeni architektonicznej miasta: „Ostatnie lata cała moja praca i marzenie wypełnione są nadzieją na odtworzenie tego obrazu, który malował Taras Hryhorowycz w 1845 roku – pejzaż Soboru Wniebowstąpienia, tych budowli kultowych i kapliczki. Moim marzeniem jest postawienie pomnika właśnie w tym miejscu, gdzie stał i malował ten krajobraz, aby wszyscy ludzie, nasze dzieci i potomkowie mogli to widzieć”. Osobno mer podkreślił znaczenie wydania publikacji „Kobziarz Perejasławski”, która zawiera utwory napisane przez Szewczenkę na Perejasławszczyźnie w okresie od 1845 do 1859 roku. Opracowaniem zbioru zajęła się pracownica naukowa Narodowego Historyczno-Etnograficznego Rezerwatu „Perejasław” Natalija Pawłyk, a sam Wiaczesław Sałko wystąpił jako mecenas wydania. „Jestem pewien, że miliony turystów, którzy będą przychodzić do naszych muzeów, będą mogli otrzymać to pierwsze drukowane wydanie naszego wspaniałego „Kobziarza Perejasławskiego”. To nasze i zostało zrobione waszymi rękami. Dziękuję zespołowi za wsparcie inicjatywy waszej koleżanki. Kiedy Natalija Mykołajiwna zwróciła się do mnie o pomoc, odebrałem to jako dar i powołanie – zrobić wszystko, aby dopomóc. Dziękuję, że zwróciliście się właśnie do mnie, dla mnie to radosne i bardzo szczególne” – podkreślił mer Perejasławia. Opracowująca wydanie Natalija Pawłyk przekazała Muzeum „Testamentu” od razu 400 egzemplarzy unikalnego „Kobziarza Perejasławskiego”. Ponadto, dołączyć do twórczego dziedzictwa geniusza mogli wszyscy chętni – egzemplarze zbioru jako pamiątkowy prezent rozdano obecnym wprost podczas uroczystości” – informuje Proslav. Ze swojej strony „Słowo Proświty” opowie o ciekawej nowości w szewczenkoznawstwie osobno. A w Czernihowie w dniu Tarasa Szewczenki miejscowi członkowie Proświty nie tylko złożyli kwiaty pod pomnikiem na Wale, ale, jak poinformował pisarz i działacz społeczny Wasyl Czepurnyj, przeprowadzili akcję przy swoim historycznym budynku przy ulicy Chlibopekarskiej 10, który, zdaniem aktywistów, „został w oszukańczy sposób odebrany członkom Proświty przez kierownictwo rady obwodowej. Nina Lemesz była główną wykonawczynią”. Zastępca przewodniczącego obwodowego towarzystwa „Proświta” im. T. Szewczenki Wałerij Riabczenko, który niedawno wrócił z frontu wojny rosyjsko-ukraińskiej, przypomniał historię pobytu tutaj „Proświty” i oświadczył, że organizacja rozpoczyna proces odzyskiwania. Wydanie „CHELAIN” w swoim artykule o wydarzeniu zaznacza, że pomieszczenia członkowie Proświty planują odzyskiwać w sposób prawny, ponieważ w 2021 roku zostały one wzięte w najem na 5 lat przez inną organizację, a termin najmu już dobiega końca. „Wcześniej o tej organizacji młodzieżowej nikt nie słyszał, czym się zajmowała czy zajmuje. Z naszych źródeł wynika, że to po prostu znajomi Niny Lemesz. Ale ich umowa będzie się kończyć. I będziemy rościć sobie prawa do pomieszczenia. Co więcej, obecnie tworzymy organizację weteranów i chcemy, aby tam przyznano pomieszczenie nie tylko dla „Proświty”, ale także żeby organizacja weteranów tam była i jeszcze żeby prowadzono tam pracę z rodzinami poległych. Musimy się zjednoczyć i przywrócić swoją działalność społeczną. Obecnie badamy kwestie prawne, jak w legalny sposób można wrócić do budynku. Zawsze trzymaliśmy się patriotycznych, propaństwowych stanowisk. A to, co się stało, to po prostu działalność dywersyjna Lemesz i jej zespołu” – zauważył Wałerij Riabczenko. Z kolei „CHELAIN” przytacza komentarz Niny Lemesz, pierwszej zastępczyni przewodniczącego Czernihowskiej Rady Obwodowej, która wyjaśniła: „Mogę powiedzieć, że ja osobiście w żaden sposób nie robiłam tego, o czym pisze autor. I jeśli są jakieś pytania, to należy je kierować do zarządu mienia komunalnego, który wykonuje wszystkie działania z mieniem komunalnym naszej czernihowskiej wspólnoty”. Ciąg dalszy na str. 2. Dzień urodzin Kobziarza w Perejasławiu
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
Zakończenie. Początek na str. 1. Dni Szewczenkowskie. „Słowo Proświty” ze swojej strony poinformuje o przebiegu wydarzeń wokół historycznego budynku członków Proświty w Czernihowie. Jednym tchem odbyło się spotkanie literacko-oświatowe „Świeć, Szewczenkowski testamencie” w filii nr 1 instytucji komunalnej „Miejskie biblioteki publiczne” Rady Miejskiej Żytomierza „LITtera”. O nieznanym Tarasie Szewczence uczniom jedenastej klasy 23 liceum w Żytomierzu natchnienie opowiedział Swiatosław Wasylczuk, szef Żytomierskiego oddziału Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. Tarasa Szewczenki. Powiedzieć, że obecnej młodzieży i członkom Proświty było ciekawie, to nic nie powiedzieć! Ponieważ Swiatosław Karpowycz potrafił tak zbudować opowieść o mało znanych faktach z życia i twórczości proroka narodu ukraińskiego, że czas minął niezauważenie. Wykładowca podkreślił wagę wkładu twórczości Szewczenki w kulturę Ukraińców w XIX wieku, wyjaśnił, dlaczego w radzieckiej historiografii przyjęto przedstawiać Szewczenkę jako „starego dziada w kożuchu”, przytoczył także wspomnienie Pawła Szerszewickiego, kiedy Szewczenko, przebywając na urodzinach u hrabiny Tatiany Wołotowskiej, rozmawiał w języku ukraińskim i stopniowo większość obecnych przestała rozmawiać po francusku czy po polsku, a przeszła na ojczysty, ukraiński. „Oto wam osobisty przykład człowieka, który ma swoje stanowisko!”, — podkreślił Swiatosław Wasylczuk. Szczególne zainteresowanie u młodzieży wzbudziły historie miłosne w życiu Tarasa Szewczenki, wykładowca zatrzymał się przy dwóch kobietach: księżniczce Warwarze Repninie i narzeczonej pisarza Lykerii Połusmak. Tej ostatniej zakochany pisarz poświęcił wiersz, który Swiatosław Wasylczuk odczytał obecnym. Szczególnego nastroju dodała ulubiona pieśń Tarasa Szewczenki „Czajeczka”, która zabrzmiała w nagraniu z filmu „Poeta i księżniczka”. Do wystąpienia dołączyły członkinie Proświty. W szczególności z okazji Dni Szewczenkowskich obecnych powitała Antonina Kołosowska, a Ludmiła Zaliszczuk podarowała bibliotece almanach „Siwacz” z utworami mistrzów słowa Żytomierszczyzny oraz IX almanach Ogólnoukraińskiego festiwalu „Altana Szoduara”, zapraszając twórczą młodzież do przesyłania swoich prac na ten konkurs. Dobrym uzupełnieniem spotkania stały się przepowiednie od samego Kobziarza, które wcześniej dla gości biblioteki przygotowały bibliotekarki. Literacko-oświatowe wydarzenie „Świeć, Szewczenkowski testamencie” przygotowała i przeprowadziła kierowniczka filii, członkini Proświty Lidia Ochrymenko”. (Specjalnie dla „Słowa Proświty” napisała Ludmiła Zaliszczuk, zdjęcie autorki). W Iwano-Frankiwskiej Filharmonii Obwodowej odbyła się premiera opery „Kateryna” na motywach poematu o tym samym tytule autorstwa Tarasa Szewczenki. Inscenizację przygotowano specjalnie na Dni Szewczenkowskie. W spektaklu wzięli udział soliści, chór i orkiestra symfoniczna filharmonii, a także studenci artystycznych placówek oświatowych miasta. Przygotował Ihor Zoc. Członkowie Proświty z Czernihowa. Swiatosław Wasylczuk z członkami Proświty i młodzieżą Żytomierza.
Tłumaczenie maszynowe
W związku z 90. rocznicą urodzin, decyzją Najświątobliwszego Patriarchy Kijowskiego i całej Rusi-Ukrainy Filareta, wybitny działacz państwowy, społeczny, dysydent i historyk sztuki Bohdan Horyń został odznaczony orderem Świętego Sprawiedliwego Filareta Miłosiernego.
Jurij DOROSZENKO
W imieniu Patriarchy Filareta odznakę jubilatowi wręczył przełożony Świątyni Świętego Włodzimierza, katedry patriarchalnej, protoprezbiter Borys Tabaczek. «Jest Pan legendarną postacią. Walczył Pan o naszą niepodległość w czasach sowieckich, odbywał Pan kary w obozach koncentracyjnych, był Pan tym deputowanym ludowym, który w 1991 roku proklamował naszą państwowość, a potem umacniał jej podstawy. Niech ten order będzie symbolem tego, że Najświątobliwszy Patriarcha Filaret i cały nasz Kościół cenią Pana zasługi przed Bogiem i Ukrainą. Dziś Pana głos jako autorytetu moralnego jest niezwykle potrzebny dla ukraińskiego społeczeństwa. Życzę mocnego zdrowia i wielu dobrych lat pracy dla dobra naszego narodu. Niech Pan Bóg, za wstawiennictwem świętego Filareta Miłosiernego, da Panu siły do dalszej pracy dla dobra naszej Ukrainy» – powiedział ojciec Borys,
witając znanego więźnia politycznego i literata. „Rola Cerkwi w życiu społeczeństwa jest niezwykle ważna. Dla nas, Ukraińców, potrzebna jest jedność cerkiewna. I musimy pracować nad tym, aby powstała jedna Cerkiew. Bo to warunek mocnej konsolidacji narodu. Obecnie hasło «Za Boga i Ukrainę» wcielają w życie nasi bohaterscy żołnierze na polach krwawej rosyjsko-ukraińskiej wojny, poświęcając nawet swoje życie za Ojczyznę i bliskich. Jestem wdzięczny za przyjęcie tego odznaczenia, bo wiem, jak tytaniczny wkład wniósł Patriarcha Filaret, aby mieliśmy niezależny od Moskwy Ukraiński Kościół Prawosławny. Nas, więźniów politycznych, za miłość do Ukrainy Moskwa wtrącała do gułagów, a jego przeklęła, ogłaszając anatemę. Jego niezwykle głębokie i przenikliwe kazania przenikały miliony Ukraińców, zmuszały do dokonania wyboru na rzecz ukraińskiego prawosławia, i na zawsze wryły się również w moją duszę” – odpowiedział Bohdan Horyń. Przypomniał też, jak w swoim czasie zorganizował łańcuch jedności między Lwowem a Kijowem, jak wraz z towarzyszami broni tworzył Ukraińską Unię Helsińską, opowiedział o swojej twórczej pracy. Order Świętego Sprawiedliwego Filareta Miłosiernego – odznaczenie ustanowione przez Patriarchalne Bractwo Świętego Sprawiedliwego Filareta Miłosiernego, które zostało założone 7 marca 2025 roku i działa z błogosławieństwa zwierzchnika Ukraińskiego Kościoła Prawosławnego Patriarchatu Kijowskiego. Przewodniczącym Patriarchalnego Bractwa na zebraniu założycielskim wybrano wieloletniego członka Najwyższej Rady Cerkiewnej UKP Patriarchatu Kijowskiego, przewodniczącego Ogólnoukraińskiego Towarzystwa «Proświta» im. Tarasa Szewczenki, znanego pisarza Pawła Mowczana. Celem Patriarchalnego Bractwa jest sprzyjanie zjednoczeniu ukraińskiego prawosławia w jedną Cerkiew o ustroju patriarchalnym oraz utwierdzanie tradycyjnych wartości duchowych narodu ukraińskiego.
Tłumaczenie maszynowe
9 marca w Narodowym Centrum „Ukraiński Dom” odbyła się ceremonia wręczenia Narodowej Nagrody Ukrainy im. Tarasa Szewczenki – najwyższego państwowego wyróżnienia za znaczący wkład w rozwój kultury i sztuki. W tym roku Nagroda im. Szewczenki rozszerzyła się, a liczba nominacji po raz pierwszy w całej historii jej istnienia wzrosła do 13. Dodano „Twórcze kuratorstwo projektów kulturalno-artystycznych”, „Sztukę fotograficzną” oraz „Design”, zamiast nominacji „Literatura” pojawiły się „Proza” i „Poezja”, a kierunek muzyczny rozszerzyła nominacja „Sztuka koncertowo-wykonawcza”. Odpowiedni dekret Prezydent Ukrainy podpisał w lipcu 2025 roku. Przed rozpoczęciem ceremonii goście i uczestnicy wydarzenia mogli obejrzeć wystawę prac laureatów nagrody z 2026 roku, umieszczoną w atrium Narodowego Centrum „Ukraiński Dom”. Wystawa zaprezentowała prace artystów, których projekty stały się znaczącymi wydarzeniami we współczesnej sztuce ukraińskiej. W ceremonii wzięli udział Prezydent Ukrainy Wołodymyr Zełenski oraz pierwsza dama Ołena Zełenska, wicepremier ds. polityki humanitarnej Ukrainy – minister kultury Ukrainy Tetiana Bereżna, deputowani ludowi Ukrainy, artyści i działacze kultury, społeczeństwo. Prezydent Ukrainy zwrócił się do obecnych z przemówieniem, w którym podkreślił rolę ukraińskich artystów w kształtowaniu tożsamości narodowej i wspieraniu społeczeństwa podczas wojny. „Mamy z czego być dumni. Mamy z kogo być dumni. I Nagroda im. Szewczenki tego dowodzi. Co roku odbywa się mimo wszystko, mimo wojny. I mimo wszystko co roku – nowi godni zwycięzcy. I to wyróżnienie nie stało się formalnością, i ono w każdym sensie tego słowa rośnie – jest więcej nominacji, jest więcej znaczących prac, więcej powodów, by być dumnym ze swojej sztuki, być dumnym z naszych twórców” – powiedział Wołodymyr Zełenski. Przewodniczący Komitetu ds. Narodowej Nagrody Ukrainy im. Tarasa Szewczenki Jewhen Nyszczuk podkreślił znaczenie nagrody jako ważnej instytucji pamięci kulturowej i wsparcia współczesnych artystów. „Nagroda im. Szewczenki to historia sukcesu ukraińskiej kultury, która zawsze jest zasobem do tego, by iść dalej i zwyciężać siłą naszej broni, ducha i jedności” – podkreślił Jewhen Nyszczuk. Laureatami Narodowej Nagrody Ukrainy im. Tarasa Szewczenki w 2026 roku zostali następujący artyści. W nominacji „Sztuka fotograficzna” nagrodę otrzymała Ołena Hrom za projekt fotograficzny „Skradziona wiosna”. Wyróżnienie wręczył przewodniczący Komitetu nagrody Jewhen Nyszczuk. W nominacji „Twórcze kuratorstwo projektów kulturalno-artystycznych” nagrodę przyznano kuratorom projektu wystawienniczego „Ałła Horska. Borywiter” — Tetianie Hauk, Ołenie Hrozowskiej, Mychajłowi Kuliwnykowi, Katerynie Lisowej oraz projektantce wystawy Darii Podolcewej. Wyróżniono także kuratora Wałerija Sacharuka za projekt kulturalno-artystyczny „30x30. Współczesna sztuka ukraińska”. Nagrody wręczył Jewhen Nyszczuk. W nominacji „Sztuka koncertowo-wykonawcza” nagrodę otrzymała dyrygentka, kierowniczka artystyczna Akademickiego Chóru im. P. Majborody Ukraińskiego Radia Julia Tkacz — za projekt medialny „O krok od Zwycięstwa”, cykle artystyczne „Postacie”, „Spotkanie epok”, programy koncertowe i nagrania archiwalne z lat 2020–2025. Nagrodę wręczyła śpiewaczka operowa, artystka ludowa Ukrainy Anżelina Schwaczka. W nominacji „Proza” laureatami zostali Jurij Szczerbak za książkę „Martwa pamięć. Głosy i krzyki” oraz Pawło Belanśkyj za powieść „Walczyć nie można ustąpić”. Wyróżnienia wręczył dziennikarz i prezenter telewizyjny Wadym Karpiak, członek Komitetu nagrody. W nominacji „Publicystyka i dziennikarstwo” laureatem został Ołeh Krysztopa za powieść dokumentalną „Radio »Afrodyta«”. Dyplom i Znak Honorowy wręczył dziennikarz i prezenter telewizyjny Wadym Karpiak, członek Komitetu nagrody. W nominacji „Literaturoznawstwo i kulturoznawstwo” nagrodę otrzymały Ołesia Awramenko za autorską serię książek „Accent” – „Biłokur”, „Prychodko”, „Tistoł” – oraz Serhij Trymbacz za książkę „Iwan Mykołajczuk. Misteria losu”. Nagrody laureatom wręczyła teatrolog, członkini Komitetu nagrody Hanna Weselowska. W nominacji „Sztuka teatralna” laureatką została reżyserka Oksana Dmitriewa za inscenizacje „Wertep”, „Żyrafa Mons”, „Burza” oraz „Medea”. Nagrodę wręczył muzyk, członek Komitetu nagrody Ołeh Mychajluta (Fahot). W nominacji „Sztuka filmowa” nagrodę otrzymał reżyser i scenarzysta Pawło Ostrikow za film „Ty — kosmos”. Dyplom i Znak Honorowy wręczył filmoznawca, członek Komitetu nagrody Andrij Chałpachczi. W nominacji „Sztuka dekoracyjno-użytkowa” nagrodę przyznano mistrzowi szkła artystycznego Ihorowi Macijewśkiemu za serię prac w ramach projektu artystycznego „Urodzeni w ogniu”. Nagrodę wręczył artysta ludowy Ukrainy, prezes Narodowej Akademii Sztuki Ukrainy, członek Komitetu nagrody Wiktor Sydorenko. W nominacji „Sztuki wizualne” laureatem został rzeźbiarz Nazar Biłyk — za stworzenie „Memoriału ukraińskich zwiadowców” oraz serii rzeźb „Wzburzona przestrzeń” i „Stop”. Nagrodę wręczył Wiktor Sydorenko. Z okazji 65-lecia ustanowienia Narodowej Nagrody Ukrainy im. Tarasa Szewczenki w ciągu tego roku zaplanowano szereg wydarzeń poświęconych laureatom nagrody i rozwojowi współczesnej kultury ukraińskiej. Uroczystości zakończyła pieśń do słów Tarasa Szewczenki z cyklu „Psalmy Dawidowe” w wykonaniu Weroniki Osincewej oraz kompozycja „Wytrwamy” w wykonaniu KOZAK SIROMAHA. Tekst i zdjęcia ze strony Ministerstwa Kultury Ukrainy. Historia, którą usłyszano i przeżyto. W Brukseli, w Komitecie Ekonomii Społecznej Parlamentu Europejskiego, odbyła się prezentacja książki „Historia, którą warto usłyszeć”. Jej autor – medyk 110. Samodzielnej Brygady Zmechanizowanej, weteran Jewhen Dubrowśkyj. Podczas wydarzeń poświęconych rocznicy pełnoskalowej inwazji opowiedział o swoim szlaku bojowym, o Awdijiwce, towarzyszach broni i cenie, jaką płaci Ukraina za wolność. Naszą historię w Brukseli nie tylko usłyszano, przeżyto ją razem z nami. Historia, którą piszą ludzie, zawsze jest subiektywna. I ta książka – nie jest wyjątkiem. U jej podstaw – zapiski z dziennika lekarza wojskowego 110. SBZ Jewhena Dubrowśkiego, który bezpośrednio brał udział w walkach o Awdijiwkę od pierwszych dni wielkiej wojny. To szczera, prosta i otwarta opowieść o codzienności armii, bólu i stratach, przyjaźni i heroizmie. Już od pierwszych stron czytelnik zanurza się w atmosferę frontową i przechodzi razem z obrońcami ich ciężki i wzniosły szlak, poinformowano na oficjalnej stronie Facebook 110. Samodzielnej Brygady Zmechanizowanej im. generała-chorążego Marka Bezruczki.
Tłumaczenie maszynowe
Walerij Franczuk stworzył cały cykl obrazów poświęconych Tarasowi Szewczence, które są wysoko cenione przez historyków sztuki, muzea i społeczeństwo. Niestety, malarz nie ma jednak środków na wydanie katalogu tych obrazów pod tytułem „Kobzarz w dziełach Walerija Franczuka”. Podczas gdy on malował kronikę Ukrainy w obrazach, inni zarabiali wielkie pieniądze, a on, choć ma najwyższe odznaczenia za swoją twórczość i uznanie jako artysta światowego poziomu, nie zdołał tych pieniędzy zarobić. Będąc już człowiekiem w podeszłym wieku, artysta szuka mецената, który jest patriotą Ukrainy i, jak to się mówi, kocha Ukrainę do głębi swojej kieszeni, a który przekaże środki na wydanie tego katalogu. Walerij Franczuk natomiast z dobrego serca podaruje lub zrekompensuje koszty (jak to rozumieć, to już inna sprawa), przekazując na własność mecenasowi ten portret Szewczenki, opublikowany w gazecie.
Apolinarija Franczuk, żona artysty (Kontakty z artystą w redakcji)
Tłumaczenie maszynowe
W ukraińskim literaturoznawstwie postać Lesi Ukrainki tradycyjnie interpretuje się przez pryzmat poetyckiej i dramatycznej nowatorskości, obywatelskiej odwagi oraz ofiarnego oddania sprawie narodowej. Jednocześnie znacznie mniej systematycznie zbadano jeden z zasadniczych elementów światopoglądu pisarki – rozumienie Rosji jako państwa imperialnego, jej ustroju politycznego, praktyk kulturowych oraz konsekwencji antropologicznych panowania imperialnego dla narodów podbitych. Tymczasem to właśnie w listach, publicystyce i utworach artystycznych Lesi Ukrainki kształtuje się spójna wizja Rosji jako despotycznego ładu, który przeczy europejskim wyobrażeniom o wolności, godności i ludzkiej podmiotowości, a utrwala niewolę jako normę codziennego istnienia.
Wołodymyr ANTOFIJCZUK, profesor Czernowieckiego Uniwersytetu Narodowego im. Jurija Fedkowycza
Światopogląd Łesi Ukrainki kształtował się w kręgu rodzinnym, gdzie idea narodowa była formą codziennego życia, wewnętrzną normą myślenia i postępowania. Szczególną zasługę w tym przypisuje się matce – Olenie Pczilce, pisarce i działaczce społecznej, konsekwentnej obrończyni języka i kultury ukraińskiej, która świadomie i wytrwale wychowywała w córce poczucie godności narodowej, pamięci historycznej i wewnętrznej wolności. Właśnie w tym rodzinnym środowisku kładziono duchowe i etyczne podstawy, które później określiły bezkompromisowość stanowiska Łesi wobec wszelkich form narodowego i ludzkiego zniewolenia. Mimo to omawiana kwestia przez długi czas pozostawała albo marginalizowana, albo uproszczona. W tradycji radzieckiej świadomie ją niwelowano, zastępując tezami o „wspólnej przestrzeni kulturowej” i „postępowej roli kultury rosyjskiej”, a w późniejszych popularnych interpretacjach często sprowadzano ją do ocen emocjonalnych lub do wybiórczego cytowania, oderwanego od szerszego kontekstu historycznego i tekstualnego. Tymczasem w spuściźnie Łesi Ukrainki, przede wszystkim w listach, publicystyce i dramaturgii, sformułowano konsekwentne, wewnętrznie spójne i intelektualnie przemyślane stanowisko, które pozwala mówić o pisarce jako o jednej z pierwszych ukraińskich myślicielek o wyraźnie artykułowanym antyimperialnym, a w terminach współczesnych – antykolonialnym światopoglądzie. W tym kontekście zasadnicze znaczenie ma pojęcie imperialnej antynormy, którym w artykule określa się sposób rozumienia Rosji w światopoglądzie Łesi Ukrainki. Chodzi o taki typ ustroju politycznego, kulturowego i antropologicznego, który przeczy europejskim wyobrażeniom o wolności i godności człowieka i systemowo je neguje jako wartości podstawowe. Imperium Rosyjskie jawi się w myśleniu Łesi jako despotyczny ustrój imperialny, w którym niewola, strach, milczenie i wewnętrzna kapitulacja stają się normą życia. Właśnie w tym sensie imperium jest rozumiane jako struktura przemocy, opierająca się wszelkim formom humanistycznej normalizacji. Warto podkreślić, że dla Łesi Ukrainki Rosja nie była pojęciem jednowymiarowym. W jej utworach i listach wyróżniamy kilka wzajemnie powiązanych poziomów rozumienia: Rosja jako system państwowy i polityczny, zbudowany na despotyzmie, cenzurze i poniżaniu jednostki; Moskwa jako kulturowo-antropologiczna przestrzeń, obca ukraińskiemu pojmowaniu wolności; kultura rosyjska, którą dobrze znała, lecz zasadniczo nie uznawała za uniwersalną normę; Rosjanie jako ludzie, wobec których pisarka okazywała współczucie, dopóki nie utożsamiali się z imperialnym panowaniem. Znamienne, że takie poglądy Łesi Ukrainki zaczęły się kształtować bardzo wcześnie. Już w wieku dwudziestu lat, podczas pierwszej podróży do Wiednia, w liście do Mychajła Drahomanowa z 17 marca 1891 roku młoda pisarka dokonuje bezpośredniego i zasadniczego porównania cywilizacji europejskiej z rosyjskim despotyzmem, rozpatrując zobaczone rzeczy w kategoriach wolności, praw człowieka, godności i normy kulturowej, a nie tylko emocjonalnie. To poznanie Zachodu wraz z turystycznymi wrażeniami stało się kryterium intelektualnym i moralnym, dzięki któremu Leś Ukrainka coraz wyraźniej uświadamia sobie kolonialny charakter położenia Ukrainy w granicach Imperium Rosyjskiego. Kolejne teksty – od listów z lat 90. XIX wieku po pamflet „La voix d’une prisonnière russe” („Głos jednej rosyjskiej uwięzionej”) (1896), napisany po francusku dla europejskiej wspólnoty, oraz dramaty początku XX wieku, zwłaszcza „Bojarynia” (1910) – jedynie pogłębiają i radykalizują to stanowisko. Leś Ukrainka kategorycznie odrzuciła iluzję „kulturowego pojednania” z imperium, odsłaniając mechanizmy duchowego, językowego i psychologicznego zniewolenia, których nie znosiły żadne deklaracje o „wielkości kultury”. Przekonujemy się o tym na podstawie korpusu dostępnych obecnie tekstów poetyckich, artystycznych, epistolarnych i publicystycznych, wydrukowanych w pełnym akademickim zbiorze dzieł Łesi Ukrainki w 14 tomach (Łuck, 2021). Wykorzystanie dokumentów niedostępnych lub nieaktualnych w poprzednich dekadach, a także zmiana historycznego i politycznego horyzontu odbioru pozwalają na nowe odczytanie spuścizny Łesi jako spójnej, głęboko przemyślanej i moralnie umotywowanej odpowiedzi na wyzwanie świata imperialnego, które dziś brzmi z szczególną tragiczną aktualnością. Pierwszy wyraźnie artykułowany intelektualny przełom w światopoglądzie Łesi Ukrainki wiąże się z jej podróżą do Wiednia wiosną 1891 roku. Właśnie wtedy po raz pierwszy bezpośrednio zetknęła się z europejskim ustrojem społecznym i mogła zestawić go z rzeczywistością życia w granicach Imperium Rosyjskiego. List do Mychajła Drahomanowa z 17 marca 1891 roku jest jednym z najważniejszych dokumentów nie emocjonalnego, lecz cywilizacyjnego porównania. Pierwsze wrażenie z Europy Leś Ukrainka formułuje jako doświadczenie radykalnej inności: „Jakbym przyjechała do jakiegoś innego świata – lepszego świata, wolniejszego”. Zasadnicze znaczenie ma to, że nie chodzi tu o wygodę bytową ani zewnętrzne uroki kulturowe, lecz o poczucie wolności jako normy społecznej, jako naturalnego stanu ludzkiego współżycia. To wrażenie ma skutek odwrotny, bolesny. Myśl o powrocie „do swojego kraju” zostaje odebrana jako ciężar moralny. „Będzie mi teraz jeszcze trudniej w moim kraju, niż dotąd było”, – z całkowitą szczerością wyznaje adresatka. Kluczowy w tym liście motyw wstydu Leś Ukrainka przeżywa jako formę historycznego i politycznego samopoznania: „Wstyd mi, że jesteśmy tacy niewolni, że nosimy kajdany i śpimy w nich spokojnie”. Niewola jest tu rozumiana jako zewnętrzny przymus, a co znacznie straszniejsze – jako stan przyzwyczajenia, jako forma wewnętrznego przystosowania do poddaństwa. Dlatego przebudzenie („obudziłam się”) nie przynosi ulgi, lecz przeciwnie – wyostrza ból: „Ciężko mi, i żal, i boli”. Już w tym wczesnym tekście wyraźnie przebija myśl, która później stanie się przewodnia w całej twórczości pisarki – najniebezpieczniejsza nie jest sama niewola, lecz oswojenie się z nią. Szczególną wagę ma opis życia politycznego Wiednia, widzianego oczami człowieka z imperialnych peryferii. Leś Ukrainka nie idealizuje świata zachodniego, rozważnie odnotowuje także jego wady: „przekupstwo, donosicielstwo, kłamstwo i szwindel” podczas kampanii wyborczej. Decydującym dla obserwatorki był jednak sam fakt legalnej aktywności politycznej – możliwość, by ludzie „zbierali się,
gdzie chcą, mówić, jak chcą, spierać się o sprawy swojego kraju». Tu przebiega zasadnicza granica między społeczeństwem z wadami a społeczeństwem pozbawionym wolności jako takiej. Rosyjski porządek imperialny Lesia Ukrainka charakteryzuje jako „bardziej zacofany wariant” europejskiego rozwoju, jako inny, despotyczny model cywilizacji, sprzeczny z samą ideą godności obywatelskiej. Kolejnym ważnym wymiarem tego doświadczenia jest stosunek do rosyjskiej kultury i prasy, widziany z perspektywy europejskiej. Reakcja na rosyjskie gazety w Wiedniu sformułowana jest w ostro ironicznym tonie: ogarnia ją „obcy wstyd” za nie, a zarazem żal do „biednej rosyjskiej publiczności”, zmuszonej czytać nawet tak stosunkowo liberalne wydawnictwa, jak „Nowosti”. Nie jest to wyniosłość ani kulturalny snobizm, lecz krytyka zamkniętej przestrzeni informacyjnej, w której nawet liberalizm pozostaje wewnętrznie ograniczony ramą imperialną. Znamienne, że z tym bezpośrednio wiąże się kolejny zasadniczy dla Lesi Ukrainki temat – orientacja na Zachód jako droga wyjścia z kolonialnej zależności kultury. Pisarka z radością odnotowuje wzrost „zapadniczestwa”, czyli orientacji na Zachód wśród ukraińskiej młodzieży, pragnienie nauki języka francuskiego, niemieckiego, angielskiego i włoskiego, by czytać literatury europejskie w oryginale. W tym kontekście szczególnego znaczenia nabiera wspomnienie sporów z tymi samymi ludźmi, którzy jeszcze niedawno uważali literaturę rosyjską za całkowicie wystarczającą i samowystarczalną. Dla Lesi Ukrainki była to kwestia wyzwolenia kulturowego: poszerzenie horyzontu duchowego ma przezwyciężyć „nieudany dyletantyzm”, wywołany zamkniętością w jednym imperialnym kręgu kulturowym. Niezwykle istotnym uzupełnieniem wiedeńskich rozważań Lesi Ukrainki jest jej list do brata Michała Kosacza z 25 lutego 1891 roku. To właśnie w nim pojawia się ostro sformułowana formuła o „kacapskiej tyranii”, którą pisarka z ironią widzi przeniesioną na włoską scenę w dramacie Aleksego Tołstoja „Iwan Groźny”. W badawczym odczytaniu tę wypowiedź należy rozumieć jako emocjonalnie zaostrzone określenie imperialnego despotyzmu typu rosyjskiego, czyli takiego ustroju władzy i poddaństwa, który opiera się na strachu, poniżeniu i przyzwyczajeniu do niewoli. Wspomniany list świadczy, że cywilizacyjne przenikliwość Lesi Ukrainki łączyła się z wyraźnie zarysowaną moralną bezkompromisowością. Pisarka odmawia postrzegania imperialnego despotyzmu jako estetycznie neutralnego lub kulturowo dopuszczalnego zjawiska, nadającego się do „oddalonego” artystycznego kontemplowania. Wątpliwość Lesi dotyczy przede wszystkim możliwości adekwatnego artystycznego odtworzenia istoty tyranii dla widowni, która nie ma doświadczenia życia w warunkach systemowej przemocy. W takiej perspektywie „kacapska tyrania” traktowana jest jako wewnętrzny reżim życia – sposób zachowania, milczenia, poddańczego przyzwyczajenia, kształtującego się w rzeczywistości imperialnej. Dlatego to doświadczenie trudno przekazać środkami scenicznymi. Poza własnym przeżyciem łatwo nabiera ono cech groteski lub stylizacji, tracąc swoją prawdziwą, traumatyczną istotę. Ważne, że ta wątpliwość pojawiła się jeszcze przed obejrzeniem przedstawienia. Już po wizycie w teatrze, w liście do siostry Olgi Kosacz z 4 marca 1891 roku, Lesia Ukrainka faktycznie potwierdza własną intuicję. Porównując reakcję publiczności na operę
Verdiego „Otella”, który wywoływał wzruszenie i łzy, z chłodnym, miejscami ostro ironicznym odbiorem „Iwana Groźnego”, Leśja Ukrainka zauważa, że „nikt nie płakał”, bo „nikomu ani trochę nie było żal”. Włoskie wykonanie tyranii okazało się zewnętrznie efektowne, lecz wewnętrznie nieprzekonujące, ponieważ aktorzy nie umieli postępować „po kacapsku”, a okrucieństwo nabierało groteskowych, niekiedy nawet komicznych cech. W tej obserwacji ujawnia się zasadnicza dla Leśi Ukrainki myśl, zgodnie z którą imperialna tyrania to fabuła historyczna, pewien typ polityki państwowej, który opiera się scenicznemu odtworzeniu poza życiem, w systemie despotycznym. Właśnie w tym sensie jej formuła o „kacapskiej tyranii” oznacza przede wszystkim antropologiczny model przemocy, nieprzydatny do powierzchownej estetyzacji.
Zatem listy wiedeńskie z 1891 roku przekonująco dowodzą, że krytyczny stosunek Leśi Ukrainki do Cesarstwa Rosyjskiego nie był skutkiem późniejszych rozczarowań politycznych ani emocjonalnych wybuchów. Kształtuje się on wcześnie jako świadomość głębokiej cywilizacyjnej przepaści między wolnością a despotyzmem, między otwartą przestrzenią kulturową a imperialną zamkniętością. Właśnie to doświadczenie stało się punktem wyjścia dla dalszych rozważań pisarki o niewoli – rozważań, które z czasem przybrały uniwersalne formy w tematach biblijnych, antycznych i historycznych, ale zawsze miały zupełnie konkretny polityczny adres.
Jeśli list z Wiednia z 1891 roku zarejestrował pierwsze cywilizacyjne zestawienie Europy i Rosji, to epistolarium Leśi Ukrainki z drugiej połowy lat 90. XIX wieku świadczy już o ukształtowanym, koncepcyjnie przemyślanym doświadczeniu życia w imperium jako w przestrzeni niewoli. Właśnie w listach tego okresu pojawia się jedna z najdokładniejszych metafor jej politycznego myślenia – wyobrażenie Rosji jako „więzienia życia”, w którym uciskane okazuje się istnienie narodowe i sama możliwość wolnego ludzkiego bytowania.
W liście do Mychajła Pawlyka z 19 kwietnia 1895 roku Leśja Ukrainka mówi o powrocie do Rosji jako o próbie moralnej i psychologicznej. Myśl o „tym więziennym życiu”, jak pisze, przygnębia ją i „suszy serce”. Nie chodzi oczywiście o fizyczne uwięzienie, lecz o strukturalną niewolę, która przenika codzienność: ograniczenia cenzuralne, zakazy, atmosferę strachu i poniżenia, w której człowiek musi przebywać nieustannie. Charakterystyczną cechą tej korespondencji jest wyraźna odmowa Leśi Ukrainki pogodzenia się z takim stanem w biernej, ofiarniczej formie. Jej słowa o niemożności „znosić w milczeniu jarzmowego życia” wyrażają opór emocjonalny, połączony z etyczną postawą, zgodnie z którą milczenie przekształca się w formę współudziału w niewoli. Z czasem ta myśl znajdzie artystyczne wcielenie w dramaturgii pisarki, gdzie milczenie, wewnętrzna kapitulacja i strach stają się tragedią nie mniejszą niż otwarty przymus.
W publicystycznych i prywatnych wypowiedziach tego czasu Rosja przedstawiana jest przez Leśję Ukrainkę jako państwo, które pielęgnuje ogrom zła. Ironiczna formuła o „ogromnej Rosji”, w której „głód, niewiedza, złodziejstwo, obłuda, tyrania bez końca” same stają się „kolosalnymi”, ujawnia zasadniczo ważną cechę imperialnego myślenia, w którym przedmiotem dumy stają się nie osiągnięcia kulturalne, lecz rozmiary własnej przemocy. Imperialna „wielkość” zostaje pojęta jako wielkość piramid wzniesionych na poniżeniu człowieka.
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
Jednocześnie Леся Українка rozumie imperium znacznie głębiej niż jedynie jako pionowy układ władzy. W jej listach coraz wyraźniej przebija świadomość, że porządek imperialny odtwarza się poprzez przyzwyczajenie do niewoli, poprzez społeczną apatię i zgodę na życie „pod kajdanami”. Dlatego krytyka Rosji u Lesi ma podwójny wymiar – polityczny i antropologiczny: imperium okalecza człowieka, kształtując w nim poczucie bezprawia jako zwykłą normę istnienia. Doświadczenie życia w „więzieniu narodów” stopniowo skłania Lesię Українkę do poszukiwania różnych form wyrażania tematu niewoli. Mowa bezpośrednia łączy się z pośrednią – historyczną i symboliczną. Świadomość ograniczeń jawnego słowa politycznego w warunkach cenzury kieruje pisarkę ku aktywnemu wykorzystaniu analogii historycznych i mitologicznych, co pomaga dostrzec mechanizmy poniewierania w szerszej, pozaimperialnej perspektywie. Tak dojrzewa szczególna poetyka niewoli, która później rozwinie się w biblijnych, antycznych i średniowiecznych fabułach. Właśnie dlatego listy z lat 90. XIX wieku stanowią etap przejściowy między wczesnym cywilizacyjnym przenikliwym spojrzeniem a późniejszą artystyczną uniwersalizacją tematu niewoli. W nich Cesarstwo Rosyjskie jest pojmowane jako model despotycznego świata, który wymaga analizy w kategoriach historii, kultury i ludzkiej godności. To doświadczenie bezpośrednio prowadzi Lesię Українkę do wykorzystania narracji biblijnych i antycznych, gdzie problem niewoli ujawnia się w swoich najogólniejszych, a zarazem najostrzejszych formach. Sięganie Lesi Українki po motywy biblijne i antyczne przez całą twórczość stanowi jeden z najgłębszych, a zarazem najbardziej upraszczanych aspektów jej poetyki. Przez długi czas ten wybór tłumaczono egzotyzmem, abstrakcyjnym humanizmem lub dążeniem do oddalenia się od aktualnej problematyki politycznej. Jednak w świetle jej listów, publicystyki i tekstów artystycznych staje się oczywiste, że takie interpretacje nie odpowiadają ani skali twórczego zamysłu, ani spójności intelektualnej postawy pisarki. Dla Lesi Українki historia biblijna i antyczna pełniła funkcję zasadniczego intelektualnego narzędzia namysłu nad niewolą w warunkach presji imperialnej. Przede wszystkim należy podkreślić czynnik cenzuralno-historyczny. W warunkach Cesarstwa Rosyjskiego bezpośrednia rozmowa o kolonialnym położeniu Ukrainy, o despotyzmie władzy i mechanizmach narodowego ucisku była niemal niemożliwa. W tej sytuacji motywy biblijne i antyczne stawały się formą pośredniego, ale niezwykle napiętego języka politycznego. Odwołując się do Egiptu, Babilonu, Rzymu czy Hellady, Leся Українка analizowała strukturę imperium, unikając konkretnych nazw historycznych, lecz z wyraźną rozpoznawalnością realiów jej współczesności. Jednocześnie ten wybór miał znacznie głębsze podłoże niż taktyczne obchodzenie cenzury. Artystyczna transformacja kolizji biblijnych i antycznych w ówczesnych realiach społeczno-politycznych ukazywała niewolę jako powtarzalny model historii świata. Niewola egipska i babilońska, panowanie Rzymu, los ludów podbitych w starożytności występują w jej twórczości jako warianty jednego cywilizacyjnego scenariusza, w którym imperium zmierza do niszczenia wolności jednostki i zbiorowej tożsamości. Szczególnie wymowna w tym kontekście wydaje się symbolika biblijna. Leся Українка wielokrotnie sięgała po obrazy Izraela w niewoli, Babilonu jako uosobienia brutalnej potęgi, Egiptu jako przestrzeni przymusowej pracy i poniżenia. W takich utworach, jak „Babilońska niewola”, „Na ruinach”, „W domu pracy, w kraju niewoli”, chronotop biblijny koresponduje z ukraińskim kontekstem historycznym przełomu XIX i XX wieku. Ten chwyt artystyczny nie ma charakteru bezpośredniej alegorii. Historia biblijna funkcjonuje tu jako uniwersalny kod kulturowy, pozwalający rozpoznawać współczesność w formach dawnej opowieści. Szczególnej uwagi zasługują utwory wyłączone lub zmarginalizowane w wydaniach radzieckich, zwłaszcza wiersz „І ти колись боролась, мов Ізраїль” (1904). W tym tekście temat niewoli osiąga granicę napięcia. Retoryczne pytania o trwanie niewoli, o utratę „skryżalów serca” i przemianę „ziemi obiecanej” w Egipt bezpośrednio odnoszą się do losu Ukrainy w granicach imperium. Sam fakt wycofania tego wiersza z kanonicznych publikacji okresu radzieckiego jedynie potwierdza polityczną ostrość tekstu i jego ideową niebezpieczność dla oficjalnej doktryny. Wiersz „І ти колись боролась, мов Ізраїль” należy do tych utworów Lesi Українki, w których narracja biblijna przestaje pełnić funkcję uogólnionej metafory niewoli i przekształca się w rozwiniety model historiozoficzny ukraińskiej katastrofy. Typologia biblijna: Izrael, Egipt, Morze Czerwone, pustynia, Babilon nakłada się bezpośrednio na ukraińskie doświadczenie historyczne, zwłaszcza na wydarzenia Chmielnicczyzny i ich dramatyczne konsekwencje. Zasadnicze znaczenie ma to, że tekst ten nie ma charakteru pocieszającego ani mesjanistycznego. Przeciwnie, jest to jeden z najtragiczniejszych wierszy Lesi, w którym historia biblijna nie gwarantuje automatycznego zbawienia i nie zdejmuje odpowiedzialności z samego narodu. Początkowy wers „І ти колись боролась, мов Ізраїль…” wyznacza typologiczne zestawienie bez romantyzacji. Ukraina jest pojmowana jako naród, który otrzymał szansę wyzwolenia za sprawą postaci Bohdana Chmielnickiego, ale nie zdołał jej w pełni wykorzystać. Hetman nie jest tu idealizowany; pod jego przewodem wrogowie się cofają, jednak dalej pojawia się fatalny motyw układu z „duchem czasu”. Ten „duch” to nie boski pierwiastek, lecz siła historyczna, która najpierw uznała zwycięstwo, a potem je zdradziła. Właśnie w tym punkcie kształtuje się kluczowa formuła kolonialnej katastrofy: „І знов настав єгипетський полон, / Та не в чужій землі, а в нашій власній”. Niewola zostaje pojęta nie jako zewnętrzny przymus ani skutek fizycznego wygnania, lecz jako stan zakorzeniony w samej „ziemi obiecanej”. Ten motyw później zyska artystyczny rozwój zarówno w „Bojarynie”, gdzie Moskwa jawi się jako przestrzeń wewnętrznej degradacji, jak i w dialogu „W domu pracy, w kraju niewoli”, gdzie ukazano oswajanie się z niewolnictwem, oraz w publicystycznym pojęciu „kacapskiej tyranii” jako reżimu życia, a nie tylko władzy. Biblijna fabuła Exodusu doznaje w wierszu radykalnej inwersji. Morze Czerwone nie staje się drogą do wolności i nie niszczy faraona, lecz pochłania własny naród: „Такий для нас був вихід із Єгипту, / Немов потоп”. Wyzwolenie dokonane bez wewnętrznej gotowości obraca się w katastrofę; wyjście prowadzi nie na pustynię oczyszczenia, lecz na pustynię spustoszenia. Obraz „nowego Izraela” na pustyni podkreśla dramat narodu, który ma ziemię i historię, lecz traci wiarę we własną drogę. Nawet pojawienie się „ducha wielkiego”, prowadzącego słupem ognistym, nie staje się gwarancją jedności, ponieważ zamiast ruchu naprzód następuje rozproszenie i nowe niewole. To nie jest klęska od zewnętrznych wrogów, lecz forma wewnętrznego rozpadu – ta sama wewnętrzna kapitulacja, którą Леся Українка konsekwentnie utrwala w swoich listach i dramaturgii. Finał wiersza „І ти колись боролась, мов Ізраїль” zbudowany jest jako szereg bolesnych pytań: kiedy skończy się niewola, dlaczego rodzinny kraj stał się Egiptem, kiedy zginie „nowy Babilon”? Otwarte zakończenie ma zasadniczy charakter. Леся Українка odrzuca fałszywą eschatologię i nie obiecuje zbawienia bez nowego przymierza, bez odnowienia „skryżalów serca”. Właśnie tym wiersz ostatecznie utrwala biblijną poetykę niewoli jako narzędzie radykalnego historycznego samopoznania. Historia antyczna w twórczości Lesi Українki odsłania inny kulturowo-cywilizacyjny wymiar niewoli. W dramatach „Kassandra” (1907) i „Orgia” (1913) imperium pojmowane jest jako siła ukierunkowana na zniszczenie kulturowego głosu podbitego narodu. Tragedia Kasandry rozgrywa się jako tragedia prawdy skazanej na głuchotę; los artysty w „Orgii” to tragedia wyboru między wewnętrzną wolnością a wygodną zdradą. Do tego antycznego kręgu organicznie należy także dramat „W katakumbach” (1906), gdzie postać cesarza Nerona funkcjonuje jako symbol skrajnej formy samowładztwa i despotyzmu. Okrucieństwo, samowola, pogarda dla ludzkiego życia i duchowej godności czynią z Nerona uogólniony obraz cesarza-tyrana. Ten obraz wykracza daleko poza historię rzymską i łatwo przenosi się na każdą formę absolutnej władzy, zwłaszcza na rosyjski samodержawie. Chodzi o typologiczne pokrewieństwo reżimów imperialnych, które stosują te same mechanizmy przemocy i strachu. Wreszcie, dla Lesi Українki postać tyrana (czy Nerona, czy jakiegokolwiek innego imperialnego władcy) nigdy nie była wyczerpującym wyjaśnieniem fenomenu niewoli. Pisarkę coraz bardziej interesuje pytanie, w jaki sposób tyrania trwa poza osobą władcy, w jaki sposób ta despotyczna forma rządów zakorzenia się w codziennym życiu, przyzwyczajeniach, typach myślenia i zachowania samych poddanych. Właśnie to przesunięcie uwagi od figury cesarza określa przejście od obrazów absolutnej władzy do analizy wewnętrznego świata poddaństwa. Szczególne miejsce w tym kontekście zajmuje dialog „W domu pracy, w kraju niewoli” (1906), w którym uniwersalny model imperialnej niewoli nabiera wyraźnie antropologicznego wymiaru. Odwołując się do biblijnej fabuły egipskiej niewoli, Леся Українка rezygnuje z bezpośredniej konkretyzacji historycznej, skupiając uwagę na wewnętrznych mechanizmach funkcjonowania systemu despotycznego. Rozmowa między niewolnikiem-Hebrajczykiem a niewolnikiem-Egipcjaninem ujawnia dwa zasadniczo różne sposoby istnienia w warunkach niewoli. Hebrajczyk przeżywa niewolę jako absolutne zło, jako przemoc niszczącą ludzką godność i wymagającą radykalnego sprzeciwu. Egipcjanin, znajdując się w tych samych warunkach przymusu, wewnętrznie przyjmuje porządek imperialny, znajduje w nim sens, dumę zawodową i nawet estetyczną satysfakcję z udziału w „wielkiej budowie”. Właśnie ten typ poddaństwa – oswojonego, dobrowolnego, „robotnego” – występuje w tekście jako prawdziwa podpora imperium. Zasadnicze znaczenie ma to, że w tym dialogu tyrania nie jest ukazana przez postać faraona ani przez system fizycznej przemocy, lecz przez codzienność niewoli, która staje się normą życia. Imperium istnieje dzięki tym, którzy, pozostając niewolnikami, utożsamiają się z jego wartościami, marzą o udoskonaleniu jego symboli i są gotowi dobrowolnie i chętnie mu służyć. W takiej perspektywie niewola ukazana jest jako stan wewnętrzny, odtwarzany przez samych poniewieranych, niezależnie od siły zewnętrznego przymusu. Właśnie ten antropologiczny ujęcie pozwala głębiej zrozumieć rozumienie przez Lesię imperialnej tyranii jako zjawiska, które opiera się bezpośredniemu artystycznemu odtworzeniu. Poza doświadczeniem wewnętrznej akceptacji niewoli despotyzm łatwo sprowadza się do zewnętrznego okrucieństwa lub groteskowej stylizacji. Tak więc dialog „W domu pracy, w kraju niewoli” pełni rolę kluczowego ogniwa między biblijnymi i antycznymi modelami poniewierania a późniejszymi tekstami dramatycznymi, w których imperium nabiera już konkretnego historycznego oblicza.
Zatem biblijne i antyczne wątki w twórczości Łesi Ukrainki tworzą spójny model rozumienia niewoli, łączący wymiar polityczny, moralny i kulturowy. Poprzez te wątki pisarka ukazuje obraz Rosji jako jednego z nowych wcieleń imperialnego despotyzmu, dobrze znanego w historii świata. Taka uniwersalizacja nie rozmywa konkretu, lecz przeciwnie – wyostrza go. Dystans historyczny pozwalał pisarce z wyjątkową precyzją dostrzegać mechanizmy poddaństwa: strach, milczenie, oswajanie się, wewnętrzną kapitulację, które obserwowała we współczesnej jej rzeczywistości imperialnej. Z tej perspektywy biblijne i antyczne obrazy odbierane są jako swoiste zwierciadło Rosji, w którym rzeczywistość imperialna przebija bez ozdób i samousprawiedliwień. Jednak taka artystyczna „odbita” imperium nie wyczerpywała wszystkich możliwości wypowiedzi i nie zawsze odpowiadała potrzebie bezpośredniej reakcji na aktualne wyzwania czasu. Logika stopniowego uwidaczniania imperialnego mechanizmu rozwija się równolegle w kilku płaszczyznach gatunkowych. Obok form artystycznych Leся Ukrainka sięga po publiczną interwencję intelektualną, świadomie odrzucając alegorie i historyczne maski. Jeśli teksty artystyczne pozwalały jej rozumieć imperium w długiej perspektywie historycznej i kulturowej, to publicystyka stawała się formą natychmiastowej odpowiedzi moralnej na konkretne przejawy imperialnej przemocy i kulturowego kompromisu. Właśnie w tym kluczu należy rozpatrywać pojawienie się francuskojęzycznego pamfletu „La voix d’une prisonnière russe” („Głos jednej rosyjskiej więźniarki”) (1896), który poprzedza wiele jej późniejszych utworów dramatycznych i jednocześnie ukazuje graniczny poziom otwartości antyimperialnego stanowiska. Okoliczności powstania utworu o wyraźnych cechach politycznego pamfletu mają decydujące znaczenie dla jego interpretacji. Adresowany był przede wszystkim do czytelnika zachodniego: poetów, artystów, intelektualistów Francji, którzy w 1896 roku witali rosyjskiego cesarza w Wersalu. Leся Ukrainka reaguje przede wszystkim na moralny kompromis kultury europejskiej, gotowej zachwycać się imperialną „wielkością”, spychając na margines jej tyraniczną naturę. Already w pierwszych akapitach pamfletu zarysowuje się kluczowa opozycja: głośne głosy sławy i cichy, lecz wolny głos więźniarki. Autorka świadomie zrezygnowała z autorytetu „wielkich nazwisk” i przeciwstawiła im etyczną czystość własnego głosu, nieskażonego współudziałem w przemocy. Formuła „można wszystko stłamsić, z wyjątkiem głosu duszy” brzmi jak stwierdzenie o ostatniej przestrzeni oporu, nieosiągalnej dla imperialnej maszyny. Najostrzejszy nerw pamfletu skierowany jest przeciwko dobrowolnemu służeniu sztuki despotii. Leся Ukrainka bezwzględnie potępia poetów i artystów, którzy „dzwonią ogniwami swoich dobrowolnie założonych kajdan”. Tu z maksymalną wyrazistością sformułowana została myśl, która przenika całą jej twórczość: dobrowolna niewola ma gorszy wymiar moralny niż przymusowa. Imperium jawi się jako celowo zbudowany system pokusy, który kupuje lojalność artystów sławą, komfortem i społecznym uznaniem. W utworze Rosja jest rozumiana jako hipertroficzne imperium, które uczyniło „wielkość” swoją ideologią. Leся Ukrainka ironicznie, a zarazem z przerażającą precyzją rozkłada to pojęcie na składniki: ogromne przestrzenie, ogromne zesłania, ogromny głód, ogromna tyrania. Refren „Rosja jest ogromna” konsekwentnie demaskuje pustkę imperialnego patosu. Szczególnie wymowne w tym kontekście wydaje się zestawienie rosyjskich „piramid” z
Zakończenie na str. 15.
Tłumaczenie maszynowe
Dmytro CZOBIT
Ciąg dalszy. Początek w nr nr 2–6 za 2026 r.
Z przytoczonego fragmentu pracy O. Szachmatowa wyraźnie widać, że o żadnej „jednolitej staroruskiej narodowości” południa i północy, czyli słowiańskiej ludności Środkowego Naddnieprza i ugrofińskich ludów Północno-Wschodniego Bałtyku, nie może być mowy, ponieważ żyli oni w zupełnie innych warunkach geograficznych i klimatycznych, prowadzili różny tryb gospodarowania, znajdowali się na różnych stopniach rozwoju społecznego i posługiwali się zupełnie innymi językami, należącymi do całkowicie odrębnych rodzin językowych. Ze słów O. Szachmatowa wynika, że „jedności” nie było nawet wśród mieszkańców północy, gdzie sami „waregowie – według słów akademika – nie mieszali się z miejscową ludnością i nie wchodzili w jej życie”. Wszystko to jest jaskrawym dowodem absolutnej sztuczności tezy o tak zwanym jednolitym języku staroruskim („obszczerusskij jazyk”), który propagował ten sam O. Szachmatow! Takiej jedności nie było nawet na północy, ponieważ tamtejsze ludy również były różne, miały własne języki i żyły w różnych miejscowościach na ogromnym terytorium. Oto jak mówi o tym jedna z trzech redakcji „Powieści minionych lat”, przytoczona przez O. Szachmatowa: „I w tych miastach znajdowali się waregowie, a pierwsi zasiedlali Nowogród – słowienie, Połock – krywicze, Rostów – meria, nad Jeziorem Białym – wieś, w Muromie – muroma; i tym wszystkim władał Ruryk”108. Wspomniani słowienie i krywicze to przybyli w VII–VIII w. na te północne bałto-fińskie ziemie zachodni Słowianie-lechici, czyli w czasie przybycia w 862 r. normana Ruryka nawet nie należeli do Słowian wschodnich, nie mówiąc już o wymienionych w kronice ugrofińskich narodowościach: merii, wsi, muromie. Słowienie, krywicze, meria, wieś, muroma, korela, meszcera, woć, erzja i inne ludy ugrofińskie z czasem stały się podstawą do tworzenia w XIII–XVIII w. nowego narodu moskiewskiego, którego przedstawicieli Katarzyna II nakazała nazywać przymiotnikami „russkij” i „russkaja”109. W warunkach Imperium Rosyjskiego na całym terytorium od Bałtyku po Ural pod naciskiem szowinistyczno-kolonialnej administracji oraz działalności misyjnej, podporządkowanej carowi cerkwi prawosławnej, ugrofinowie stopniowo tracili swój język ojczysty i stawali się „russkimi”. Ten przerażający imperialny proces asymilacji ludów ugrofińskich nie zakończył się w XIX w., trwa on w Federacji Rosyjskiej do dziś. Aby nie wyjaśniać światu i samemu narodowi rosyjskiemu, skąd się wziął i gdzie podziały się dziesiątki ugrofińskich ludów Moskowii, wymyślono tam imperialny mit o tak zwanej „jednolitej staroruskiej narodowości”, a od 2021 roku zaczęto totalnie propagować jeszcze jedną imperialną niedorzeczność o tym, że rzekomo „Rosjanie i Ukraińcy to jeden naród”. Apologeci wielkorosyjskiej doktryny szowinistycznej bardzo nie lubią wskazywać chronologii i okoliczności dotyczących tego, kiedy powstały i istniały tak zwana jednolita staroruska narodowość i jednolity język staroruski, jednak wszystkie radzieckie wydania z zakresu historii i językoznawstwa, które poruszały ten temat, niezmiennie twierdziły, że w wyniku najazdu mongolsko-tatarskiego tak zwana jednolita staroruska narodowość ostatecznie rozpadła się w XIV w. Odpowiednio początek powstania języka ukraińskiego również odnoszono do XIV w.110 Absurdalność tej koncepcji doskonale wyjaśniają słowa wybitnego ukraińskiego językoznawcy, członka korespondenta NAN Ukrainy Oresta Tkaczenki:
«Jeśli uzależnić rozpad jednolitego ludu staroruskiego i jednolitego języka staroruskiego od najazdu mongolsko-tatarskiego, to od razu pojawia się kilka pytań, na które trudno znaleźć odpowiedź. Pierwsze z tych pytań polega na tym, jak wyjaśnić taką „błyskawiczną” szybkość powstawania nowych języków. Przecież na podstawie tej koncepcji trzy języki wschodniosłowiańskie powstały w XIV w., podczas gdy najazd mongolsko-tatarski i związane z nim podziały przypadają na połowę XIII w. Niezrozumiałe jest, jak w ciągu 50–60 lat mogły powstać trzy języki, jeśli wcześniej ich nie było i istniał jeden język. Proces powstawania języków wymaga znacznie więcej czasu»111. Z uwagi na powyższe musimy przedstawić także własne spojrzenie na poruszony temat tak zwanej «jednolitej staroruskiej narodowości» i «jednolitego języka staroruskiego», które rzekomo istniały w okresie od końca IX do XII w. na przestrzeni od Morza Czarnego do Białego. O tym, że jest to czystej wody wymysł, świadczy czas, w którym rzekomo istniały – jakieś 200 lat. W tak krótkim odcinku czasu nie mógł powstać i ukształtować się jednolity język jednocześnie w różnych grupach językowych – Słowian Środkowego Naddnieprza i ugrofińskich ludów dalekiej północy. Słowianie nie mieli żadnych przyczyn ani podstaw do rezygnacji z języka ojczystego, a u ludów ugrofińskich sytuacja układała się w zupełnie innym nurcie; pisał o tym bardzo dobrze radziecki historyk Mykoła Petrowśkyj, który twierdził, że w ugrofińskim Zalesiu nastąpiła asymilacja ludności rdzennej za pomocą nacisku administracyjnego i chrystianizacji tego kraju, w toku jego słowiańskiej kolonizacji. «Wielkorusja zbudowana jest na kościach „inorodców” i mało prawdopodobne, by ci ostatni byli bardzo pocieszeni tym, że w żyłach wielkorusów płynie 80% ich krwi»112. Proces rusyfikacji ludów ugrofińskich na przestrzeniach od Północno-Wschodniej Bałtyki do Środkowej Wołgi trwał wiekami i nie zakończył się do XXI wieku! Ale z tym kolonizatorskim zjawiskiem Ukraińcy nie mieli i nie mają żadnego związku. Temat powstania i kształtowania się narodu moskiewskiego, który przyjął jako swoje samookreślenie przymiotnik «russkij», dość szczegółowo i argumentowanie naświetlił ukraiński badacz Wołodymyr Bilinśkyj w szeregu wspaniałych wydawnictw naukowo-popularnych113. Należy oddać sprawiedliwość jednemu z najlepszych synów Ukrainy, Wołodymyrowi Bilinśkiemu: zrobił on to, co znacznie bardziej profesjonalnie powinien był robić Instytut Historii Ukrainy NAN Ukrainy. Ten badacz-samorodek, kierując się poczuciem synowskiego obowiązku wobec Ojczyzny, studiował historię swojego narodu na podstawie źródeł i dokonał szeregu ciekawych odkryć oraz ważnych osiągnięć historycznych. Wołodymyr Bilinśkyj pokazał prawdę o dalekiej przeszłości Ukrainy-Rusi i Moskowii. O takich jak on, ofiarnych badaczach, jeszcze w VI w. n.e. bardzo dobrze pisał bizantyjski historyk i poeta Agatiasz Scholastyk: «Badanie historii jest sprawą najwznioślejszą i świętą, stojącą wyżej niż jakiekolwiek inne zajęcie»114. Wołodymyr Bilinśkyj wykonywał świętą pracę dla swojego narodu, przytoczone przez niego liczne fakty historyczne, które odkrywały prawdziwą zaborczą przeszłość Moskowii, nie znalazły wsparcia krajowej akademickiej nauki historycznej – przeciwnie, tam już w czasach Niepodległości Ukrainy nijak nie mogli rozstać się z kolonialnym dziedzictwem historycznym i kontynuowali pisanie w tradycyjnym nurcie wasali moskiewskiej pseudonauki. Wymieńmy jeszcze jeden przypadek historiograficzny, związany z twierdzeniami znanych ukraińskich historyków w pracy zbiorowej poświęconej pochodzeniu narodu ukraińskiego. Napisano tam, że «za początek historii etnicznej narodu ukraińskiego można uznać drugą połowę IX w., kiedy powstało państwo „Ziemia Ruska” i zaczęła się utrwalać zbiorowa samonazwa staroukraińskiej wspólnoty»115. Tutaj obserwujemy pewien postęp, bo zamiast «jednolitej staroruskiej narodowości» historycy zaczęli mówić o staroukraińskiej wspólnocie, ale jej historię z jakiegoś powodu zaczynają dopiero od drugiej połowy IX w., zupełnie nie wyjaśniając dlaczego. Ale i tak można się domyślić – w 882 r., zgodnie z «Powieścią minionych lat», oddział wojskowy Waregów, Słowienów, Czudzi i Wesi zajął Kijów i ustanowił w nim swoją władzę. Zatem autorzy niczym nie uzasadniają swojego wniosku o początku historii etnicznej narodu ukraińskiego oraz utrwaleniu staroukraińskiej wspólnoty właśnie w drugiej połowie IX w. Jednak w językoznawstwie poczyniono znacznie większy krok w sprawie ustalenia czasu powstania języka ukraińskiego, a zatem i narodu, który jest jego nosicielem. Język ukraiński, według wniosków językoznawców, jak pisaliśmy wyżej, wyodrębnił się bezpośrednio z prasłowiańskiego i istniał jako samodzielny już w V–VI w. Czyli różnica między końcem IX w., w którym, zgodnie z twierdzeniami niektórych ukraińskich historyków, rzekomo zaczęła się formować «historia etniczna narodu ukraińskiego», wynosi pół tysiąca lat!!! Jak taki stan może istnieć we współczesnej ukraińskiej nauce akademickiej? Historycy piszą jedno, a językoznawcy – zupełnie co innego. Przecież historyków i językoznawców łączy Narodowa Akademia Nauk Ukrainy, zresztą pracują oni w budynku pod jednym dachem przy ulicy Mychajła Hruszewśkoho 4 w Kijowie, tylko na różnych piętrach w sensie dosłownym i przenośnym. Jednak rzeczywisty czas powstania języka ukraińskiego i narodu ukraińskiego jest ważnym czynnikiem dla rozwiązania głównego pytania naszego badania – czasu pierwowzorów ukraińskiego państwa narodowego, dlatego musimy poświęcić temu zagadnieniu szczególną uwagę.
Rozdział IV Obalenie rosyjskich mitów imperialnych przez pryzmat powstania języka ukraińskiego 1. Odkrycie Stepana Smal-Stoćkiego W 1913 roku w Wiedniu wyszła książka ukraińskiego językoznawcy Stepana Smal-Stoćkiego we współpracy z Theodorem Gartnerem pod tytułem «Grammatik der ruthenischen (ukrainischen) Sprache», co w tłumaczeniu z niemieckiego oznacza «Gramatyka języka rusińskiego (ukraińskiego)»116. Tej pracy było pisane stać się ważnym punktem zwrotnym w historii języka ukraińskiego i narodu ukraińskiego. «Mało która książka z językoznawstwa słowiańskiego, zwłaszcza językoznawstwa ukraińskiego – pisał później Jurij Szewelow – w tamtych latach wywołała taki wybuch odzewów, i to w większości negatywnych, jak ta»117. Co dokładnie stało się przyczyną krytyki i kto występował w roli oskarżycieli? W tej sprawie J. Szewelow, który szczegółowo zbadał to pytanie, pisał: «Chronologicznie przodował w pogromie Aleksiej Szachmatow, 1914. Negatywny wyrok jego i światowej nauki dotyczył właściwie nie całej książki, a tylko jej ostatniego rozdziału „Stanowisko języka rusińskiego pośród języków słowiańskich” – czterdzieści stron z ogólnej liczby 500! Reszta 460 stron, poświęconych opisowi współczesnego języka ukraińskiego, nie poruszyła mężów nauki»118. Ten rozdział nosił tytuł «Die Stellung des Ruthenisehen innerhalb der slawischen»
Sprachen» («Położenie języka rusińskiego wśród innych języków słowiańskich»). W tamtym czasie, czyli w 1913 r., w Austrii i Galicji, która wchodziła w jej skład, językiem rusińskim nazywano język ukraiński. Rozdział obejmował równo 40 stron, w nim S. Smal-Stoćkyj przytoczył niemało przykładów i przedstawił kilka tabel porównawczych119. W tym rozdziale S. Smal-Stoćkyj przeprowadził porównanie języków ukraińskiego, rosyjskiego i serbskiego oraz wykrył, że język ukraiński ma więcej wspólnych cech z serbskim niż z rosyjskim. I pod względem fonetycznym język ukraiński stał najbliżej języka serbskiego ze wszystkich języków słowiańskich. Z tego faktu wynikał szereg wniosków, które stawiały pod wielkim znakiem zapytania istnienie tak zwanego wspólnego języka staroruskiego («obszczerusskogo jazyka»). W tamtym czasie slawistycy trzymali się poglądu, że język prasłowiański ostatecznie rozpadł się w V–VI w. n.e. Historię południowych i zachodnich Słowian jako samodzielnych narodów wywodzono z tego samego czasu. O żadnych «wspólnych» językach zachodnich czy południowych Słowian nie było mowy. Na tym tle twierdzenie rosyjskich językoznawców o jakimś wspólnym «języku staroruskim», z którego rzekomo pochodzą Rosjanie, Ukraińcy i Białorusini, dla S. Smal-Stoćkiego wyglądało na anachronizm. Oczywista bliskość cech, a nawet leksyki języków ukraińskiego i serbskiego, skłoniły S. Smal-Stoćkiego do wniosku, że język ukraiński tak samo, jak serbski oraz inne języki zachodnich i południowych Słowian, wyodrębnił się bezpośrednio z języka prasłowiańskiego. Takie twierdzenie naruszało ogólnie przyjęty rosyjski kanon pierwotnej jedności trzech języków wschodniosłowiańskich i niszczyło koncepcję O. Szachmatowa, którą opracowywał przez dziesięciolecia. Oto dlaczego pierwszym i ostrym krytykiem S. Smal-Stoćkiego wystąpił właśnie O. Szachmatow oraz inni rosyjscy językoznawcy. Fala krytyki nie ustawała przez długi czas. Do grona krytyków dołączyli dobrze znani językoznawcy, w szczególności chorwacki lingwista Vatroslav Jagić i polski slawista Tadeusz Lehr-Spławiński, oni wtedy również bronili rosyjskiej koncepcji O. Szachmatowa o «obszczerusskom jazyku» i odmawiali Ukraińcom prawa do odrębności. W tamtym czasie S. Smal-Stoćkyj nie znalazł należytych i wystarczających argumentów, aby obronić swoje naukowe wnioski o pochodzeniu języka ukraińskiego bezpośrednio z prasłowiańskiego. W tej sprawie J. Szewelow zaznaczył: «Faktem pozostaje, że teoria Smal-Stoćkiego, tak jak została przedstawiona w jego gramatyce, była metodologicznie bezradna i że on swojej tezy nie udowodnił»120. Razem z tym J. Szewelow podkreślił: «Gra przeciwników Smal-Stoćkiego, prawdę mówiąc, nie była całkiem uczciwa. Nie udowodnić czegoś nie oznacza udowodnić przeciwieństwa, a właśnie tak to potraktowano. W naszym przypadku nie udowodniono, że język staroruski nie istniał, ale to nie oznacza, że udowodniono, iż on istniał: a właśnie tak porażka Smal-Stoćkiego była interpretowana w slawistyce w czasie od 1913 roku do dziś»121. S. Smal-Stoćkyj napisał i opublikował jeszcze kilka prac na tematy slawistyki122. Jego poglądy podzielali ukraińscy uczeni pierwszej połowy XX w., w szczególności Wadym Szczerbakiwśkyj123, Dmytro Doroszenko124. Jednak niezasłużona krytyka ze strony rosyjskich językoznawców i znanych europejskich slawistów pozbawiła go dostępu do wiodących wydawnictw filologicznych i negatywnie odbiła się na jego twórczości naukowej. Bezsprzeczną zasługą Stepana Smal-
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
Stocki (1859–1938) polega na tym, że jako pierwszy wyraził i opublikował swoje krytyczne zastrzeżenia wobec rosyjskiej koncepcji o jednym staroruskim narodzie i jednym staroruskim języku; jako pierwszy stwierdził, że nigdy nie istniał żaden «общерусский язык», a język ukraiński bierze swój początek bezpośrednio z języka prasłowiańskiego. Było to prawdziwe odkrycie w językoznawstwie, którego słowianoznawcy wówczas nie ocenili właściwie. Czas potwierdził wiarygodność tego, co napisał S. Smal-Stocki, już w 1913 roku. Prace S. Smal-Stockiego wywołały dyskusję w świecie naukowym i tym samym pobudziły do dalszych badań i poszukiwań prawdy. Ostatecznie te poszukiwania doprowadziły do tego, że językoznawcy przekonująco udowodnili dwie główne rzeczy: nigdy nie istniał wspólny «staroruski język» ani «staroruski naród» – to po pierwsze, a po drugie – język ukraiński wyodrębnił się bezpośrednio z łona języka prasłowiańskiego. U źródeł tego historycznego faktu leży odkrycie Stepana Smal-Stockiego – jednego z najlepszych synów Ukrainy.
2. Pochodzenie języka ukraińskiego w pracach Jurija Szewelowa
Wiodącą rolę w sprawie obalania rosyjskich imperialnych mitów o tak zwanym «jednym staroruskim narodzie» i «jednym staroruskim języku» odegrał Jurij Szewelow – slawista o światowym znaczeniu. Z pochodzenia Jurij Szewelow (1908–2002) był czystej krwi Niemcem; jego ojciec, Wołodymyr Sznajder, generał-major armii rosyjskiej, w związku z wybuchem I wojny światowej zmienił nazwisko na Szewelow. Matka – Warwara Meder125. Jednak Jurij stał się szczerym Ukraińcem i poświęcił swoje życie badaniu języka ukraińskiego; jest autorem ponad 800 publikacji naukowych, wśród nich kilku fundamentalnych monografii. Główne dzieło jego życia, «Historyczna fonologia języka ukraińskiego», zostało opublikowane po angielsku w 1979 roku; przekład na język ukraiński o objętości 88 arkuszy drukarskich (1054 strony tekstu) ukazał się nakładem charkowskiego wydawnictwa «Akta» w 2002 roku126. W tej pracy J. Szewelow przekonująco dowiódł, że język ukraiński był językiem mówionym już w VI–VII wieku. Sam Jurij Wołodymyrowicz, według wspomnień jego bliskiej przyjaciółki Oksany Solowej, tak ocenił znaczenie tej pracy: «To, co Hruszewski zrobił dla historii Ukrainy, ja zrobiłem dla języka ukraińskiego»127.
W 1953 roku opublikowano jedną z przełomowych prac J. Szewelowa, które obalały rosyjską imperialną doktrynę o «jednym staroruskim narodzie» i «jednym staroruskim języku». Książka była przeznaczona dla słowianoznawców z całego świata i wydana po angielsku: «Problems in the Formation of Belorussian» – «Problemy kształtowania się języka białoruskiego». We wspomnieniach J. Szewelow napisał o niej tak: «Ta praca była pierwszym ogniwem w tym, co uważam za centralny temat i problem mojego życia naukowego – problem pochodzenia języka ukraińskiego»128. W tym badaniu J. Szewelow dowiódł, że język białoruski powstał nie z dyferencjacji «staroruskiego języka», jak pisał O. Szachmatow, lecz w wyniku połączenia dwóch odrębnych jednostek dialektalnych. «Język białoruski, – twierdził J. Szewelow, – był tym kamyczkiem, którego wyciągnięcie oznaczało upadek całego muru. Tak geneza języka białoruskiego stała się kluczem do całej historii języków wschodniosłowiańskich, inaczej niż dotąd postrzeganej»129.
Wizja J. Szewelowa polegała na tym, że języki białoruski i ukraiński powstały bezpośrednio z języka prasłowiańskiego, a nie z wymyślonego przez Rosjan tak zwanego «wspólnego staroruskiego języka». Swoistym zwieńczeniem osiągnięć naukowych J. Szewelowa stała się monografia «Historyczna fonologia języka ukraińskiego». W tym badaniu uczony, na podstawie słowiańskich zabytków piśmienniczych, prześledził rozwój dźwiękowy języka ukraińskiego, zagłębiając się w VII–VI wiek. Zauważył, że język ukraiński miał ciągłość powstawania na określonym terytorium; wyraźnie odróżniają go od sąsiednich języków słowiańskich liczne cechy fonetyczne i morfologiczne. Nazwa «ukraiński» w odniesieniu do całego języka jest stosunkowo nowa, mówił J. Szewelow, i jako przykład podał Zakarpacie, gdzie ta nazwa nie była używana aż do 1938 roku130. Na Zakarpaciu najdłużej zachowały się pierwotne nazwy Rusini na oznaczenie Ukraińców i język ruski na oznaczenie języka ukraińskiego. Rzeczowniki «Ukraina», «Wkraina», przymiotniki «ukraiński» występują już w kronikach XII–XIV wieku. Znaczne rozpowszechnienie te nazwy zyskały w epoce kozackiej XVI–XVII wieku. Od dawnych czasów język, którym dziś mówią Ukraińcy, nazywano ruskim lub rusińskim. «Jednak ta nazwa, – pisał J. Szewelow, – zaczęła wprowadzać zamieszanie, odkąd Ukrainę przyłączono do Rosji, gdyż również Rosjanie oznaczali swój język przymiotnikiem russkij. Po pewnym okresie wahań, podczas którego język Ukrainy starano się odróżniać od rosyjskiego za pomocą terminów w rodzaju południoworuski, małoruski i tym podobnych, określenie «ukraiński» ostatecznie zwyciężyło, wznosząc się od statusu regionalnego do ogólnonarodowego»131. Tak usunięto sprzeczność między ukraińską nazwą ruski «ukraiński» a rosyjską russkij «rosyjski». Z uwagi na te okoliczności J. Szewelow przyjął nazwę «język ukraiński» także dla dawnych czasów, choć takiej nazwy wówczas nie istniało. Jako przykład podał fakty, że historię Francji i Niemiec prowadzi się od czasów, gdy takich nazw jeszcze nie było, nie mówiąc już o historii ZSRR, założonego w 1922 roku. Przy tym J. Szewelow podkreślił: «Historyk języka ukraińskiego powinien odnosić termin «ukraiński» dla wygody jak najdalej wstecz, na ile pozwalają materialne świadectwa, i zamiast szukać odpowiedzi na pytanie o początki języka ukraińskiego, spróbować odpowiedzieć na pytanie, kiedy rozpoczął się jego szczególny, odrębny rozwój»132. Rozstrzygnięciu tej kwestii pomaga fonologia, zwłaszcza zmiany fonetyczne w mowie słowiańskiej, które rozprzestrzeniły się na późniejszym terytorium ukraińskim, lecz ominęły sąsiednie słowiańskie grupy plemienne. «Taka najdawniejsza zmiana, – doszedł do wniosku J. Szewelow, – może być datowana na VI–VII wiek»133. Uczony podkreślił także taką okoliczność: «Rozwój języka ukraińskiego rozpoczął się i przez pewien czas przebiegał w ramach języka prasłowiańskiego. W pewnym sensie język ukraiński stanowi proste kontynuowanie języka prasłowiańskiego w tej postaci, w jakiej mówiono nim na terytorium położonym, mówiąc w przybliżeniu, między Karpatami a wschodnimi dopływami Dniepru w jego środkowym biegu»134. J. Szewelow pisał, że w jego badaniu: «Rozwój fonologiczny języka ukraińskiego prześledzony jest od VII wieku do naszych czasów; przy tym nazwa «język ukraiński» stosowana jest wstecznie na cały ten okres, ale pytanie o czas, od którego użycie tej nazwy jest w pełni uzasadnione, pozostaje bez odpowiedzi»135. Z badania J. Szewelowa wynika, że ukraiński język mówiony przekonująco prześledzony jest od VII wieku do dni dzisiejszych. Z tego wynika szereg wniosków. Przede wszystkim świadczy to, że nigdy nie istniał wspólny staroruski język ani jednolity staroruski naród. W czasach książęcych Kijowskiej Rusi – państwa, ludność mówiła językiem ukraińskim, według ówczesnej terminologii ruskim. Czas pierwszych zmian fonetycznych, wykrytych przez J. Szewelowa, które wskazywały na zaczątki języka ukraińskiego, dotyczył VI–VII wieku. Pokrywa się to z okresem zamieszkiwania w międzyrzeczu Dniestru i Średniego
Dniepru słowiańskiego ludu, znanego z bizantyjskich źródeł pisanych pod nazwą anci. Jednocześnie kilka źródeł stosuje wobec tego ludu nazwę rus, w greckiej wymowie ros. Niewątpliwie chodzi tu o ten sam etnos, którego bezpośrednimi i genetycznymi potomkami nazywa się obecnie Ukraińców. Tak więc według badania fonologicznego Jurija Szewelowa zalążki języka ukraińskiego zostały przez niego prześledzone od VI wieku. Co najmniej od VII wieku język ukraiński był już językiem potocznym ludu, który zamieszkiwał przestrzeń między Karpatami a Dniestrem na zachodzie i środkowym Dnieprem na wschodzie. Czas ten przypada na ostatni okres wzmianek bizantyjskich źródeł o antach i ich państwowości. Wydarzenia związane z królem antów Bożem datowane są na lata 375–376. Inni władcy antów wspominani są w V–VI wieku. Zatem państwo antów istniało w IV–VII wieku. Jeśli w IV wieku istniało już państwo antów, to musiał w nim funkcjonować również język wspólny dla całego narodu. Wszystko wskazuje na to, że język ukraiński powinien być starszy, niż określił to Ju. Szewelow na podstawie badań fonologicznych. Nawiasem mówiąc, sam Jurij Szewelow nie wykluczał ustalenia wcześniejszego czasu zalążków języka ukraińskiego. W tym kontekście podkreślił, że podana przez niego chronologia powstawania języka ukraińskiego, którego początkowy okres określił w ramach VI–VII wieku, nie jest ostateczna136.
3. Źródła języka ukraińskiego w pracach akademika Hryhorija Piwtoraka
Na obecnym etapie badań nad historią języka ukraińskiego czołowe miejsce zajmuje wybitny językoznawca, akademik Narodowej Akademii Nauk Ukrainy Hryhorij Petrowycz Piwtorak. Jest on autorem szeregu prac na ten określający dla narodu ukraińskiego temat. Wśród nich szczególnie wyróżniają się książki: „Ukraińcy: skąd jesteśmy i nasz język”137, „Pochodzenie Ukraińców, Rosjan, Białorusinów i ich języków: Mity i prawda o trzech braciach słowiańskich ze «wspólnej kolebki»”138, „Ukraińcy: skąd jesteśmy i nasz język. Badania, fakty, dokumenty”139, „Historyczno-lingwistyczna slawistyka”140, „Prawda historyczna przeciwko imperialnemu oszustwu”141. H. Piwtorak jest autorem gruntownych artykułów, w których omówiono kwestie powstania, rozwoju i kształtowania się języka ukraińskiego, do takich należą: „Pochodzenie narodu ukraińskiego i języka ukraińskiego”142, „Piśmiennictwo kijowskiej Rusi z XI–XIII wieku jako źródło badań nad historią języków wschodniosłowiańskich”143, „Sytuacja językowa w Rusi Kijowskiej i jej wpływ na ruskie peryferie”144, „Etapy kształtowania się języka ukraińskiego”145, „Ukraińcy: skąd jesteśmy i nasz język. Pochodzenie języka ukraińskiego i rosyjskiego: mity i prawda historyczna”146, „Ukraińcy i Rosjanie: dwa narody – dwie mentalności”147, „Jeszcze raz o wieku języka ukraińskiego”148. We współautorstwie H. Piwtorak opublikował esej „Wiara, język – atrybuty państwowości ukraińskiej”, którego rozdział „Język ukraiński jako atrybut państwowości: spojrzenie przez wieki” ma bezpośredni związek z tematem naszych badań149.
Ciąg dalszy nastąpi. ___________________
108 Tamże. S. 598 – 599.
109 Rieczkałow A. Kto ty, Rusi: pierwsze czasy i nowi książęta, wspominając…K.: Kniha, 2008. S. 89.
110 Rusaniwski W.M. Historia ukraińskiego języka literackiego. K.: ArtEk, 2001. S. 3.
111 Tkaczenko O. Język ukraiński i życie językowe świata. K.: Spałach, 2004. S. 24–25.
112 Cyt. za: Nestajko O. Wielkie mity imperium. (Ucieczka od własnej tożsamości). Wydanie drugie. Lwów: Afisza, 2003. S. 64–66; Pokrowski M.N. Powstanie państwa moskiewskiego i „wielkorosyjska narodowość”. Historia Rusi od czasów najdawniejszych. M.: Gos. Sots.-ekon. izd-wo, 1933. T. I. S. 250.
113 Bilinski W. Kraina Moksel, czyli Moskowia. Powieść-badanie. Księga pierwsza. K.: Wydawnictwo im. Oleny Teligi, 2009. 376 s.; Tenże. Kraina Moksel, czyli Moskowia. Powieść-badanie. Księga druga. K.: Wydawnictwo im. Oleny Teligi, 2009. 320 s.; Tenże. Kraina Moksel, czyli Moskowia. Studium historyczne. W trzech księgach. Księga trzecia. Wydanie drugie, poprawione i uzupełnione. Tarnopol: Bohdan, 2015; Tenże. Kraj Moksel, czyli odkrycie Wielkiej Rosji. Powieść-badanie. Księga trzecia. K.: Wydawnictwo im. Oleny Teligi, 2009. 336 s.; Tenże. Moskwa ordyńska. (XIII – XVI wiek). Studium historyczne. K.: Wydawnictwo Iwana Małkowycza «A – BA – BA – GA – LA – MA – GA», 2015. 654 s.; Tenże. Ukraina-Ruś. K.: Wydawnictwo im. Oleny Teligi, 2013. 384 s.
114 Mirynejski Agafiasz. O panowaniu Justyniana. M.: Arkos, 1996. S. 213.
115 Obuszny M. I., Baran W. D., Woropajewa T. S. i in. Pochodzenie, kształtowanie się i rozwój narodu ukraińskiego. Monografia. K.: Wydawniczo-poligraficzne centrum «Uniwersytet Kijowski», 2010. S. 421.
116 Smal-Stockyj S., Gartner T. Grammatik der Ruthenischen (Ukrainischen) Sprache. Wien, 1913. 550 s.
117 Szewelow J. Czemu ogólnorosyjski język, a nie wschodniosłowiańska mowa? Z problematyki wschodniosłowiańskiej glotogonii. Dwa artykuły o powstaniu języka ukraińskiego. https://shron1.chtyvo.org.ua/Sheveliov_Yurii/ Chomu_obscherusskyi_iazk_a_ne_vibchoruska_mova7. pdf?
118 Tamże.
119 Smal-Stockyj S., Gartner T. Grammatik der Ruthenischen (Ukrainischen) Sprache. S. 455–496.
120 Tamże.
121 Tamże.
122 Smal-Stockyj S. Rozwój poglądów na temat rodziny języków słowiańskich i ich wzajemnego pokrewieństwa. Lwów: Nakładem Naukowego Towarzystwa im. Szewczenki, 1925. S. 3–42; Tenże. Rozwój poglądów na temat rodziny języków słowiańskich i ich wzajemnego pokrewieństwa. Praga: Ukraiński Społeczny Fundusz Wydawniczy, 1927; Tenże. Kwestia wschodniosłowiańskiego języka prapolskiego…
Lwów: Druk. Naukowego Towarzystwa im. Szewczenki, 1937. 7 s.
123 Szczerbakiwski W. Koncepcja Hruszewskiego o pochodzeniu narodu ukraińskiego w świetle paleoetnologii // Prace Ukraińskiego Towarzystwa Historyczno-Filologicznego w Pradze = Les Travaux de la Société des sciences historiques et philologiques ukrainienne à Prague. Praga: Wydanie Ukraińskiego Towarzystwa Historyczno-Filologicznego w Pradze. 1941. T. 3. S. 39.
124 Doroszenko D. Zarys historii Ukrainy. Lwów, 1991. S. 38.
125 Zubkow M. Jurij Szerech-Szewelow – patriarcha ukraińskiej filologii // Ogólnoukraińskie Zjednoczenie «Swoboda». 2012. 20–26 grudnia. S. 8.
126 Szewelow J. Historyczna fonologia języka ukraińskiego. Przeł. z angielskiego. Charków: Akta, 2002.
127 Cyt. za: Masenko L. Słowo wstępne // Szewelow J. Wybrane prace w dwóch tomach. Kn. I. Językoznawstwo / oprac. L. Masenko. Kijów: Wyd. Dom «Akademia Kijowsko-Mohylańska», 2008. S. 19; Sołowej O. Za głucha ścianą // Ukraińska mowa i literatura. 2003. Nr 18, maj, S. 5.
128 Cyt. za: Masenko L. Słowo wstępne // Szewelow J. Wybrane prace w dwóch tomach. Kn. I. Językoznawstwo. S. 11.
129 Tamże. S. 12; Szewelow J. (Szerech J.) Ja – mene – meni… (i dokoła). Wspomnienia: w 2 tomach. T. 2. W Europie. Charków; Nowy Jork. S. 278.
130 Szewelow J. Historyczna fonologia języka ukraińskiego. S. 45.
131 Tamże. S. 45.
132 Tamże. S. 46.
133 Tamże. S. 46.
134 Tamże. S. 72.
135 Tamże. S. 47.
136 Tamże. S. 978.
137 Piwtorak H. Ukraińcy: skąd jesteśmy i nasz język. Kijów: Naukowa Dumka, 1993.
138 Tamże. Pochodzenie Ukraińców, Rosjan, Białorusinów i ich języków: Mity i prawda o trzech słowiańskich braciach ze „wspólnej kolebki”. Kijów: Akademia, 2001.
139 Tamże. Ukraińcy: skąd jesteśmy i nasz język. Badania, fakty, dokumenty. K., 2014.
140 Tamże. „Historyczno-lingwistyczna slawistyka”. K., 2015.
141 Tamże. Historyczna prawda przeciw imperialnemu oszustwu. K., 2018.
142 Piwtorak H. Pochodzenie narodu ukraińskiego i języka ukraińskiego // Wisnyk NAN Ukrainy. 1996. Nr 9–10. S. 16–21.
143 Tenże. Piśmiennictwo kijowskiej Rusi XI–XIII w. jako źródło do badania historii wschodniosłowiańskich języków // Rukopysna ta knyzhkova spadshchyna Ukrainy. 1996. Wyp. 3. S. 32–38.
144 Tenże. Sytuacja językowa w Rusi Kijowskiej i jej wpływ na staroruską peryferię. // Movoznavstvo. 1997. Nr 4/5. S. 3–10.
145 Tenże. Etapy kształtowania się języka ukraińskiego // Aktualne problemy ukraińskiej lingwistyki: teoria i praktyka. 2001. Wyp. 2. S. 3–10.
146 Tenże. Ukraińcy: skąd jesteśmy i nasz język. Pochodzenie języka ukraińskiego i rosyjskiego: mity i prawda historyczna // Dień. 2011. 20, 27 maja, 3, 10 czerwca.
147 Tenże. Ukraińcy i Rosjanie: dwa narody – dwie mentalności // Wisnyk NTSz. 2022. Nr 67. S. 13–19.
148 Piwtorak H. Jeszcze raz o wieku języka ukraińskiego // Movoznavstvo. 2025. Nr 3. S. 12.
149 Hordijenko D., Klos W., Piwtorak H. Wiara, język – atrybuty ukraińskiej państwowości // Ukraińska państwowość. Szkice historyczno-prawne. Wydanie drugie, uzupełnione. K.: Pravo Ukrainy; Ogólnoukraińska organizacja obrony praw człowieka „Memoriał” im. Wasyla Stusa, 2021. S. 61–97.
Tłumaczenie maszynowe
Maria POROCH, członkini Klubu Inteligencji im. I. Pełypejka oraz Rejonowego Oddziału «Proświta»
Tak nazywała się godzina pamięci Maksyma Jemcia – poległego żołnierza, podpułkownika Sił Zbrojnych Ukrainy, starszego oficera jednostki specjalnego przeznaczenia Głównego Zarządu Wywiadu Ministerstwa Obrony, która odbyła się 19 lutego 2026 roku w świetlicy Kosowskiej Centralnej Biblioteki Miejskiej im. B. Radysza-Maryniuka. W wydarzeniu wzięli udział bliscy Bohatera Ukrainy Maksyma Jemcia – dziadek Wałentyn Petrowycz i babcia Maria Hryhoriwna, a także Wołodymyr Petryczuk – zastępca przewodniczącego Kosowskiej Wspólnoty Terytorialnej, Wasyl Szkurhan – przewodniczący Kosowskiego Oddziału Narodowego Związku Pisarzy Ukrainy, ksiądz dziekan Kosowskiego Dekanatu Ukraińskiego Kościoła Greckokatolickiego, proboszcz cerkwi św. Bazylego Wielkiego Roman Iwaniulyk, pracownicy bibliotek rejonu, członkowie Klubu Inteligencji im. I. Pełypejka oraz Rejonowego Oddziału «Proświta», Związku Ukrainek. W świetlicy – wystawa książek poświęconych bohaterom Krut, Niebiańskiej Sotni, bohaterom współczesności, wśród nich zbiór Maksa «Jenota» Jemcia «Nasza sprawa wojenna i rozmyślania o wiecznym». «To wydarzenie odbywa się w szczególnym czasie – w dniach upamiętnienia Bohaterów Niebiańskiej Sotni, którzy oddali swoje życie za naszą wolność. Zaraz po krwawych rozprawach na Majdanie przyszła do nas wojna, a od 24 lutego 2022 roku – pełnoskalowa, zaborcza. Prawdziwi patrioci stanęli w obronie Ojczyzny. Niestety, wielu znalazło wieczny spokój w starciu z okupantem. Każdego ranka w całej Ukrainie minutą ciszy i modlitwą czcimy pamięć wszystkich, którzy złożyli na ołtarzu Ukrainy to, co najcenniejsze – życie za wolną przyszłość ukraińskiego państwa. Prowadząc poetycki łańcuch, czcimy pamięć Maksyma Jemcia – Bohatera Ukrainy, a w jego osobie wszystkich obrońców i obrończyń Ukrainy, Bohaterów Niebiańskiej Sotni, Bohaterów Majdanu – obrońców niepodległości i suwerenności naszej Ukrainy. Wieczna pamięć każdemu, kto zginął za Ukrainę» – takimi słowami otworzyła godzinę pamięci Ulana Knyś, główna bibliografka CMB. Ksiądz dziekan Roman Iwaniulyk wyraził swoją wdzięczność i szacunek wszystkim obrońcom, którzy dzisiaj mężnie bronią honoru i godności ojczystego kraju, oraz szczerą podziękowanie i głęboki ukłon matce Bohatera – Nadiji Wałentyniwnie, dziadkowi Wałentynowi Petrowyczowi i babci Marii Hryhoriwni, którzy wychowali wiernego syna Ukrainy, który żył, tworzył i poległ w imię Ukrainy i z Ukrainą w sercu – i poprowadził wspólną modlitwę w ich pamięci. Prowadziła wydarzenie Ulana Knyś, która opowiedziała o krótkiej drodze życiowej Maksyma, a babcia z niewysłowionym bólem w sercu i łzami w oczach podzieliła się historiami z dzieciństwa i ostatnich dni ukochanego wnuka Maksyma. Maksym Mychajłowycz Jemec urodził się 21 września 1994 roku we wsi Stary Kosów w rejonie kosowskim obwodu iwanofrankiwskiego, gdzie spędził swoje dzieciństwo pod opieką matki, babci i dziadka. Przeżył krótkie życie, wypełnione radością, marzeniami, a potem – niepokojami i ranami, które zadała zaborcza wojna. 4 lutego 2025 roku w wieku 31 lat Maksym Jemec zginął śmiercią Bohatera podczas wykonywania zadań bojowych na kierunku pokrowskim w obwodzie donieckim. Za życia Maksym został odznaczony orderem «Za Odwagę» III stopnia, medalem «Za służbę wojskową Ukrainie»; pośmiertnie – medalem «Krzyż Zasługi Bojowej», orderem «Złota Gwiazda». Dekretem Prezydenta Ukrainy nadano mu tytuł «Bohater Ukrainy» (pośmiertnie). Poruszająco brzmiały wiersze Maksyma Jemcia z ust recytatorów: Lidii Mareczko, Marii Bojeczko, Ulany Knyś, Hanny Pasiczniak, Marii Płytczuk, Oksany Pasiczniak, Hanny Diaczuk, Iwanny Slusarczuk, Hałyny Krycakaliuk. W każdym wersie wierszy Maksyma – poczucie niezłomności naszego narodu w walce przeciwko moskiewskim okupantom. Do głębi duszy przeniknęła obecnych także poezja Mełanii Kowaliuk (Liceum w Tiudowie) – zwyciężczyni rejonowego konkursu recytatorów współczesnej poezji wojennej im. Bohatera Ukrainy Maksyma Jemcia. Deklamując wiersz «Los wpisany przez niebo», poświęcony Maksymowi Jemciowi i wszystkim Bohaterom, Miła przekazała siłę ducha i odwagę wojowników – obrońców naszej Ojczyzny. Poruszona do łez rodzina Maksyma podziękowała wszystkim, którzy byli obecni na wydarzeniu, szanowali Maksyma za życia i święcie strzegą pamięć o nim po jego śmierci. Krew Bohaterów Majdanu nie przelała się na próżno – zrodziła nowych Bohaterów Ukrainy, na przykładzie niezłomnej walki których będą wychowywać się przyszłe pokolenia. Wieczna pamięć Bohaterowi Ukrainy Maksymowi Jemciowi, wszystkim obrońcom, dzięki którym żyjemy, tworzymy, spotykamy się i prowadzimy różne wydarzenia. Chwała Bohaterom Majdanu! Chwała Siłom Zbrojnym Ukrainy! Chwała Ukrainie!
Zdjęcia autorki oraz ze źródeł otwartych
Maksym Jemec – Bohater Ukrainy
Miła Kowaliuk – uczennica Liceum w Tiudowie
Recytatorki wierszy Maksyma Jemcia. Od lewej do prawej: Hałyna Melnyczuk (wieś Szeszory), Iwanna Slusarczuk (wieś Pistyń), Hanna Diaczuk (wieś Mykytyńci), Oksana Pasiczniak (miasto Kosów), Hałyna Krycakaliuk (kierownik Domu Kultury we wsi Smodna), Hanna Pasiczniak (wieś Smodna), Maria Płytczuk (wieś Sokołówka), Maria Bojeczko (wieś Czerhaniwka)
Uczestnicy poetyckiego łańcucha. Od lewej do prawej: Wałentyn Jemec, Maria Jemec, Ulana Knyś, ksiądz Roman Iwaniulyk
Tłumaczenie maszynowe
Sumiennie, prawdziwie, utalentowanie – to, moim zdaniem, trójjedyny wektor twórczości literackiej znanej pisarki, laureatki Nagrody im. Tarasa Szewczenki Marii Matios. Jej zarówno filozoficzna, intymna liryka, jak i proza psychologiczna to swoisty obraz lub odzwierciedlenie życiowych kolizji bohaterów, o których pisze, ich walki, umiejętności pokonywania rozmaitych przeszkód i trudności, a jednocześnie kochania, pożądania, dążenia, marzenia pod uderzeniem, ciężarem lub znakiem określonych wydarzeń historycznych, formacji społeczno-politycznych, całej epoki. Pani Maria także mówi, że najciekawsze jest dla niej badanie człowieka w okolicznościach czasu. Książka Marii Matios «Kobiecie można ufać» zwyciężyła w Ogólnoukraińskim rankingu «Książka roku 2025» w nominacji «Piękne pisarstwo. Współczesna proza ukraińska». To już piąty raz, kiedy pisarka otrzymuje takie uznanie. Serdeczne gratulacje! Miałem szczęście spotkać się z Marią Matios, porozmawiać, wiele się dowiedzieć i przygotować wywiad. Czytajcie, odczuwajcie twórczy puls i szczere słowo znanej pisarki! – Pani Mario, od wielu lat nieoficjalnie nazywa się Panią najpłodniejszą pisarką Ukrainy. Czy w czasie wielkiej wojny da się utrzymać to określenie? – Ależ przecież! Jakieś dwadzieścia lat temu ktoś przyczepił mi tę etykietkę jak broszkę, co prawda wtedy zasłużenie, bo co roku wychodziła moja nowa książka, a w pewnym roku ukazały się jednocześnie cztery. Ale od tamtego czasu minęło wiele czasu, w literaturze pojawili się nowi autorzy, którzy strzelają seriami jak z karabinu maszynowego, po kilka książek rocznie. I to dobrze. To przecież ukraińskie książki. A czas postawi akcenty, kto był jak wielki w literaturze. Nigdy nie ścigałam się z nikim. Miałam takie okresy, kiedy nowości się nie pojawiały, ale pracowałam nieustannie. Na samą «Bukową ziemię» poszło trzynaście lat. Nie na samo pisanie, lecz na zbieranie materiałów, pracę w zagranicznych i krajowych archiwach itd. To powieść-panorama, która obejmuje 225 lat historii ukraińskiej i europejskiej. Ale moje wysiłki zakończyły się sukcesem. Książka na tysiąc stron w ciągu siedmiu lat od wydania doczekała się już 13 wydań! «Bukowa ziemia» to 2 miliony 100 tysięcy znaków, to 362 tysiące słów, ponad 500 postaci i więcej niż 600 toponimów. I zawsze się uśmiecham, kiedy mówię, że waga książki to 1,6 kilograma. Byłoby nią wygodnie wyprowadzić z równowagi choćby jednego moskiewskiego barbarzyńcę. – Czy Pani literackie serce bardziej jest zajęte pisaniem utworów prozatorskich czy poetyckich? – Nie, panie Mykoło. Wierszy już dawno nie piszę. Moje ostatnie wiersze pochodzą chyba z ostatniej dekady poprzedniego stulecia. Poezja to krótkotrwałe emocje. A proza to zupełnie inny format, a poza tym proza ma swoje prawa. Wiersze można pisać, umownie mówiąc, tak, jak pijany wraca do domu – choćby trzema drogami naraz – a powieść wymaga własnej struktury, rozwoju akcji, postaci itd. Mam na myśli klasyczną powieść, bo właściwie moja proza jest bliższa pisarstwu klasycznemu. W prozie nie opowiedziałam jeszcze wszystkiego, co pragnie ujrzeć świat. I chyba jeszcze mało opowiedziałam. – Jest Pani mistrzynią prozy psychologicznej. To fakt dokonany. Pani bohaterowie zawsze znajdują się w trybach czasu. Czy to dlatego, że taka, niestety, jest historia Ukrainy, czy to Pani pragnienie, by tak rzec, wydobyć swoich bohaterów z niej, zrozumieć samą ich życie i następnie opowiedzieć czytelnikowi? – Ma Pan rację. Najciekawsze jest dla mnie badanie człowieka w okolicznościach czasu. Człowiek i jego los w emocjach, namiętnościach, w wyborze moralnym, w doświadczeniach sumienia, kłamstwa, prawdy. To jest najciekawsze. I, nota bene, najtrudniejsze. Wszystko inne to rzeczy wtórne. I nie ma znaczenia, o jakim czasie mowa. Człowiek we wszystkich czasach jest taki sam. Różnią się chyba jedynie wnętrza, krajobrazy, rodzaje broni i sposoby manipulowania człowiekiem, a człowiek ten sam: to samo serce, ta sama krew, nerwy, cnoty, haniebność. Na przykład «Bukowa ziemia» to bardzo głęboka historia, «Słodka Daruś» to historia bliższa nam. A «Matki» i «Kobiecie można ufać» to nasza dzisiejsza, bardzo, bardzo gorąca sprawa, to, co odbija się rykoszetem do nas aż po dzisiaj. Ale we wszystkich tych książkach motyw człowieka na tle historii jest głównym i pierwszoplanowym. – Dziesięć lat temu byłem w Pani rodzinnej wsi Rozstoki na Bukowinie z uczestnikami festiwalu «Mykołajczuk-fest». Przeszedłem miejscami, gdzie słynny Iwan Mykołajczuk kręcił film «Biały ptak z czarnym znakiem». Drogie Pani sercu Huculi pojawiają się w różnych Pani utworach. A czy nigdy nie pojawiło się pragnienie napisania powieści, w której głównym bohaterem byłby właśnie sławny bukowiniec, Ukrainiec Iwan Mykołajczuk? – O, rozstocka historia «Białego ptaka…» jest bardzo ciekawa! Z tym «Białym ptakiem…» wiele rzeczy jest związanych u mnie osobiście. Na przykład ówczesne małżeństwo reżysera filmu Jurija Illienki i Larysy Kadoczniekowej mieszkało u moich rodziców, a ja rano zanosiłam im do sypialni świeże mleko, jak mówi się w Rozstokach, «prosto spod krowy», i kilka łyżek miodu do niego. W naszym ogrodzie na wieczorne popołudniowe herbatki po dniu zdjęciowym schodził się cały ówczesny kinowy bukiet znakomitości: Iwan Mykołajczuk, Bohdan Stupka, Dżemma Firsowa, Leonid Baksztajew, Kost Stepankow, Wadym i Mychajło Illienkowie. A ja po dziecinnemu, miałam wtedy dziesięć lat, zza ściany kuchni nastawiałam uszu,
Pisarka Maria Matiosz. Fotografia autorki
słuchając tych rozmów. I wie pani, być może to, co mówi Stupczyne z filmu „To moje góry i tu jestem gospodarzem”, po wielu, wielu latach odezwało się w mojej twórczości bardzo ostrym nerwem. Nawiasem mówiąc, rodzona siostra Iwana Mykołajczuka, Iwanka, ta, która grała w filmie „Tronka”, w Rozтоkach wyszła za mąż za Wasyla Matiosza, ale nie jesteśmy spokrewnieni – to nazwiskowi imiennicy. W Rozтоkach może nie ćwierć wsi to Matioszowie. I zawsze z lekkim przymrużeniem oka mówię, że są dla mnie wszyscy rodziną. Niektórzy bardzo umiejętnie to wykorzystują. I nie, nigdy nawet nie przyszło mi do głowy napisać dzieło artystyczne o Mykołajczuku. Owszem, jest już kilka prób takiego pisania, ale nie uważam utworów artystycznych o konkretnych osobistościach, zwłaszcza o naszych współczesnych, tych, którzy są na wyciągnięcie ręki, za dobre rzeczy. Bo autorzy takich utworów piszą w większości o sobie, a nie o postaciach historycznych czy znanych. Dokumentalistyka – tak. Eseje – tak. Zresztą, o „Białym ptaku…” mam opublikowane teksty, ale dzieło artystyczne… Nie i jeszcze raz nie. Mykołajczuk zrobił zbyt wiele dla sprawy ukraińskiej w najbardziej niesprzyjających Ukrainie czasach, by lekceważyć jego imię lub na nim zarabiać dywidendy.
– Interesujący, moim zdaniem, szczegół: nie pisze pani utworów dramatycznych, ale niektóre powieści doczekały się inscenizacji teatralnej, a nawet ekranizacji. Jak pani odbiera ten fakt? Czy uważa pani te adaptacje za głębokie odczytanie swoich książek?
– To powszechna praktyka na świecie – adaptacja utworów prozatorskich na scenę czy ekran kinowy. Owszem, w moim przypadku do ekranizacji sprawa tak naprawdę nie doszła, a dokładniej – nie została zakończona. Naszym dzisiejszym filmowcom łatwiej rzucić swoje siły na „tasiemca”, niż zanurzyć się w kanwę historyczną. A przecież z tej samej „Bukowej ziemi”…
takie serial można zrobić! Nie trzeba tu niczego wymyślać. A jeśli chodzi o przedstawienia teatralne, to tu jestem szczęśliwszym autorem. «Słodka Daruśka» nie straciła swojej aktualności i nie schodzi ze sceny już 18. rok, «Naród» – 16, «Prawie nigdy odwrotnie» – 14 lat. To tylko na scenie iwano-frankiwskiej. Ogółem zaś moje różne utwory inscenizowano na scenach Odessy, Równego, Chmielnickiego, Czerniowiec, Czernihowa, Chersonia, w Polsce. Istnieje nawet kilka scenicznych wersji tego samego utworu. Oczywiście, to wszystko odbywa się bardzo cywilizowanie. Teatr i odrębny reżyser proponują mi swoją wizję inscenizacji. Uzgadniamy sporne momenty, następnie zawieramy umowę i rozpoczyna się praca. – Niedawno do Tarnopola przywiozła pani wraz z aktorami Równeńskiego Teatru Dramatycznego spektakl «Matki» – historię pięciu kobiet. Każda z nich traci syna i przeżywa fizycznie, moralnie, mentalnie straszliwą stratę. Jak literacko kształtowała pani losy tych bohaterek, czy miały pierwowzory, czy sama przechodziła przez tygiel ich rozpaczy, matczynej tragedii? «Takiej czarnej twardej drogi nie ma nigdzie na świecie, jak droga matki do grobu syna» – cytat z tego utworu. Dlaczego właściwie zapragnęła pani napisać taki dramat? – Panie Mikołaju, czas taki, że chyba tylko kamień nie drży od ukraińskiej tragedii ostatnich dwunastu lat. Człowiek, który przeżył ból utraty najdroższego, który ma empatię wobec bliźniego, po prostu jest zobowiązany przekazać własne doświadczenie innym, po to, by inni mogli poradzić sobie ze swoim smutkiem. I jestem jedną z tych matek, które znają tę czarną i twardą drogę do grobu syna… «Matki» to bardzo głębokie i sumienne odczytanie mojej książki przez reżyserkę Anżelikę Czornojwan i cały zespół Równeńskiego Teatru Dramatycznego. Pełne sale, długie rozmowy z widzami po spektaklu – najlepszy na to dowód. O urazach wojny, o świętej matczynej wierze i sile, o konieczności uwagi wobec wczorajszych wojowników, dzięki których wysiłkowi i ofiarom możemy cieszyć się względnie spokojnym codziennym życiem – o tym właśnie jest ten spektakl. I chcielibyśmy, aby zobaczyło go jak najwięcej ludzi. A zwłaszcza tych, którzy nie przejmują się zbytnio wojną, których nie dotknęły jej straszne problemy i którzy do końca jeszcze nie pojęli, czym może się skończyć nasza obojętność wobec problemów, jakie niesie wojna i jakie niesie okupant. – Jak wpuszcza pani media w swoje życie osobiste? – A po co? Wpuszczam na tyle, na ile uznaję to za stosowne. Moje życie osobiste jest moje. Z osobistego nie robię striptizu. – Czy może pani powiedzieć: szczęście, pozytywne emocje, spełnione marzenia – dobry mur pani codziennego i twórczego życia? – Wie pani, dawno już nie marzę. Po prostu pracuję. Do pełnowartościowej pracy potrzebne są mi minimalne warunki bytowe – światło, jedzenie i absolutny spokój, a miłość, wzajemne zrozumienie i wsparcie w rodzinie – to najtrwalszy mur i najlepsza motywacja do twórczości. W tym – naprawdę jestem szczęśliwym człowiekiem. – Na jaką książkę Marii Matios czytelnik ma czekać już niebawem? – Wie pani, ile piśmiennych ludzi jeszcze nie przeczytało tego, co ja już napisałam?! Jestem w twórczości człowiekiem przesądnym, dlatego nigdy z góry nie ujawniam tego, czego jeszcze nie ma. Więc czytelnikom – czytać nieprzeczytane. A ja tymczasem będę łowić słowa, które przychodzą do mnie skądś… lecz nikt nie potrafi powiedzieć, skąd dokładnie. Dziękuję za to Bogu i uważnie Go słucham.
Rozmowę przeprowadził Mykoła Szot
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
drugorzędnego malarza i dała im genialnego dramaturga. W wymienionych i wielu niewymienionych przypadkach, gdy mowa o twórczej pracowni jako atrybucie życia pisarza, można mówić o jego osobnym gabinecie czy biurku. U Szewczenki nigdy niczego takiego nie było. W ostatnich latach życia miał wprawdzie w murach Petersburskiej Akademii Sztuk Pięknych pokój do pracy malarskiej i pokój z łóżkiem do spania, a miejscem twórczości poetyckiej mógł być albo jakiś kącik, albo zawsze gwarantowany sektor... na kolanie. Niewiarygodne, lecz właśnie w tym kącie czy na kolanie mieściła się dla poety cała Ukraina i cała kula ziemska. Tam rodziły się wizje poetyckie, w których splatały się losy narodu i narodów, historia triumfów i klęsk, uczucia miłości i bólu z uświadomienia sobie, że na drodze do realizacji tej miłości stała największa przeszkoda – niewola. W wierszu «Gogolowi» Szewczenko napisze: «Ty śmiejesz się, a ja płaczę, mój wielki przyjacielu». Te słowa mogłyby być skierowane także do I. Kotlarewskiego, który również śmiał się z tej niewoli, a Szewczence pozostawał tylko płacz. Cytowany wiersz zaczynał się od rozważań o tym samym:
Za myślą myśl roi się, wylatuje,
Jedna gniecie serce, druga rozdziera,
A trzecia cichutko, cichusieńko płacze...
Na pewnym etapie płacz Szewczenki przekształcał się z dramatycznego w tragiczny („nie płaczę... A wyję sową”), by zaprowadzić jego samego na golgotę zesłań, tułaczki i dziesięcioletniej katorgi. Tam i po niej głównym motywem, a zarazem pobudką tego motywu, pozostaje ta sama niewola i dążenie do wolności. Jeśli poprzednicy Szewczenki ostatecznie zgodzili się, że źródłem wszystkich motywów poetyckich należy uznać jedynie miłość, to u samego Szewczenki przejawy tej miłości trzeba rozpatrywać co najmniej w dwóch aspektach: ideowo-społecznym i intymno-zwierzeniowym. Autor cytowanego badania „Z psychologii twórczości Szewczenki” S. Balej charakteryzuje te aspekty jako „współczucie dla uciśnionych i pokrzywdzonych” oraz „żyłkę jego indywidualnego życia”. Współczucie, podobnie jak żyłka, wyrasta z tego samego korzenia – z miłości, której amplituda u Szewczenki nie zna granic. „Zamknięta” na Ukrainie, obejmuje ona zarówno samą miłość, jak i rozpacz, a znów – nadzieję, które są odwrotnymi stronami tej samej miłości. Porównajmy:
1. Ja tak ją, ja tak kocham Moją Ukrainę ubogą...
2. Zginiesz, przepadniesz, Ukraino, Nie zostanie śladu na ziemi.
3. I na odnowionej ziemi Wroga nie będzie, najeźdźcy. A będzie syn i będzie matka, I będą ludzie na ziemi.
Po trzeciej wersji miłości można znów zacytować pierwszą – „Ja tak ją...”. Można jednak iść za poetą także ku szerszym uogólnieniom. Niewola, zresztą, nie jest nieszczęściem tylko Ukrainy, mówi poeta, ona szaleje we wszystkich krajach, gdzie naród podzielono na ludzi i nieludzi. Poemat „Saul” opowiada o tym tak:
W niezbudzonych Chinach,
W ciemnym Egipcie, u nas
I nad Indem i Eufratem...
...Biada! Biada! Drobnieją ludzie na ziemi,
Rosną i wywyższają się carowie.
To – w kwestii rzekomej narodowej ograniczoności muzy Szewczenki oraz tego, że Szewczenko stał się nieaktualny wszędzie tam, gdzie zdobyto wolność i niepodległość. Na tym lubią akcentować zarówno wrogowie Ukrainy i jej literatury, jak i wszyscy ci, którzy nie są zdolni wznieść się do uświadomienia sobie, że prawdziwa poezja nigdy nie dotyczy jednego jakiegoś narodu.
Tłumaczenie maszynowe
Michajło NAJENKO
Kotlarewski, Gogol, Szewczenko… Trzej geniusze, którzy stworzyli duchowość nowej Ukrainy, w której żyjemy do dziś. Przed nimi istniała Ukraina-Ruś ze swoim wysokim średniowieczem (autor «Słowa o wyprawie Igora»), renesansem (Iwan Wyszeński) i barokiem (Hryhorij Skoworoda). Ruś-Ukrainę widzieli oni przez pryzmat cerkiewnej słowiańszczyzny, która dla narodu Ukrainy pozostawała oficjalna, ale nie własna. Wraz z pojawieniem się romantycznej «Eneidy» i «Natalki Połtawki» Kotlarewskiego, gogolowskich «Wieczorów na chutorze koło Dykanki», «Mirhorodu» i «Tarasa Bulby», a zwłaszcza Szewczenkowskiego «Kobzarza», naród ukraiński rozpoznał w nich siebie i poczuł, że posiada ukształtowaną duchowość i własną historię. W 2025 roku Myhajło Najenko wydał trzy książki o tych, powołanych przez Boga, czysto ukraińskich geniuszach, w których podjął próbę nakreślenia ich pozornie czysto artystycznego, a zarazem narodowego oblicza. Autor poruszył w nich czasem dyskusyjne, a nawet drażliwe kwestie, pozostając przekonanym, że bez nich naród ukraiński pozostawałby nie narodem, lecz zwykłą ludnością. W tych książkach literatura ukraińska jawi się jako wyraz narodowej duchowości, a zarazem jako zjawisko estetyki, stojące w jednym szeregu z najwybitniejszymi osiągnięciami światowej kultury i historii. Bo to właśnie romantycy, według słów Victora Hugo, kierowali się najważniejszym hasłem literatury: trzeba tworzyć naród. Prezentujemy z książki M. Najenki «Mój czysty diament» studium o ideowo-estetycznej osobliwości szczytowego osiągnięcia ukraińskiego romantyzmu – o artystycznym słowie Tarasa Szewczenki. Twórczość jest jednym z najbardziej zagadkowych działań człowieka. Sięga ona być może czasów stworzenia świata, a rozwikłanie jej natury pozostawało i pozostaje za siedmioma pieczęciami. Niemal wszyscy już zgodzili się, że wysoką poezją rządzą niepojęte prawa, a ich istota leży poza ludzką świadomością. Nie oznacza to jednak, że o niej (istocie) nie można rozważać i zbliżać się do jej jądra. Przez długi czas zwracano uwagę wyłącznie na zewnętrzne przejawy czy oznaki twórczości pisarzy. Przez stulecia szukano wpływów na nią «kogoś» czy «czegoś», związków z historią i filozofią ziemskiego bytu, a pod koniec XIX wieku przyszła kolej i na intymne życie twórców. Ukształtowana w rezultacie tego teoria psychoanalityczna stała się tu zupełnie nowym punktem wyjścia w nauce o twórczości, a nagie ciało i orientacje seksualne ludzi pracy twórczej – polem badań naukowych. Do Ukrainy ta teoria przebijała się z trudem i pod jej koła, oczywiście, pierwsze trafiły najwybitniejsze postacie artystyczne. Nie ominął ten kielich również geniuszu Szewczenki. Rezultaty są na razie skromne lub żadne. Poza epatanckimi „odkryciami”, że Szewczenko, jak się okazuje, pod koszulą był nagi, a konstytucja jego budowy cielesnej niczym nie różniła się od konstytucji przeciętnego człowieka, w tych badaniach nic nie wyszło na jaw. Natomiast na powierzchnię wypłynęło dyletanckie chuligaństwo wobec samego zjawiska Szewczenki. Z zewnątrz przypomina ono dźwięki znanej Mosiki (O. Buzina. VuTaSze. 2000), a wewnętrznie zdradza całkowitą pustkę w miejscu autorów, gdzie powinna być Kultura. Istnieje pogląd, że brak szacunku dla nazwisk, uświęconych ludzką sławą, świadczy o ciemnocie; autor miał przy tym na myśli „nie to, że, mówiąc, nie dotykaj autorytetu, a to, że nie dotykaj duchowego doświadczenia narodu” (L. H. – 2001, nr 3). Każdy pisarz jest częścią duchowego doświadczenia narodu. Skrzydlate powiedzenie samego Szewczenki na ten temat jest powszechnie znane i narodziło się spod pióra geniusza w wyniku najgłębszego uświadomienia sobie przez niego istoty problemu „twórczość i życie”. Życie, oczywiście, zarówno w najszerszym (jako fenomen bytu przyrody i społeczeństwa), jak i w węższym (jako urządzenie bytowe jednostki) znaczeniu. Jakie (w węższym znaczeniu) było życie Szewczenki? Można powiedzieć – marne. Bo cóż to za życie, skoro poeta nigdy nie miał nawet własnego mieszkania? Wegetował albo w jakiejś izbie dla służby, będąc pańszczyźnianym chłopcem u pana Engelhardta, albo na przypadkowych kwaterach u petersburskich mieszczan, albo na państwowym utrzymaniu w koszarach więziennych, a dożywał swoich dni w pracowni Akademii Sztuk Pięknych w Petersburgu, marząc jednak o chacie i pokoju gdzieś na Ukrainie, nad Dnieprem. Marzenie to, jak wiadomo, spełniło się, ale po śmierci, która jednocześnie przekonała cały świat intelektualny, że Góra Kaniowska przyjęła nie tylko trumnę zmarłego z pobliskiej wsi w powiecie zwienihorodzkim, lecz trumnę władcy myśli i uczuć tego narodu. Wysokość tych myśli i uczuć dostrzegli już współcześni Szewczenki – od H. Kwitki-Osnowjanenki, u którego podczas czytania słowa Kobzarza „włosy... na głowie... zjeżyły się”, po P. Kulisza i M. Kostomarowa, którzy zauważyli, że sekret rodzimego języka otworzył się tylko przed nim jednym, i że jego muza poetycka „przerwała jakąś podziemną zasuwę, zamkniętą od kilku wieków wieloma zamkami”. Wśród tych, którzy badali jego twórczość po śmierci, przez długi czas najtrafniejsze uwagi o nim wyrażali nie „czyści” naukowcy, lecz twórcy o talencie artystycznym, dla których postać Szewczenki jawiła się nie jako postać śmiertelnego człowieka, lecz jako obraz, symbol, metafora tego człowieka. W rezultacie powstała zdumiewająca myśl Iwana Franki, która stała się chrestomatyjna i powszechnie znana („Był synem chłopa – i stał się władcą w królestwie ducha...”), mniej znana, lecz nie mniej głęboka wypowiedź W. Stefanyka („W jego słowach ukazuje nam się daleka-daleka droga do naszej przyszłości...”), oraz niemal zupełnie nieznana (nie cytowana, przynajmniej) refleksja O. Dowżenki, którą powierzył wyłącznie zapiskom dziennikarskim: „Kobzarza cytować trudno. Przypomina mi piec ognisty, z którego ostrożnie wyciąga się węgielki i, przerzucając je między palcami, przypala”. Tu rzucono, po pierwsze, spojrzenie na wewnętrzną energię poetyckiej mowy Kobzarza, a po drugie – podano obraz drżącej „eksploatacji” tej energii. Z czego i jak ona powstaje – nad tym zaczęła zastanawiać się właściwie nauka o literaturze i to nie wcześniej niż jakieś pięćdziesiąt lat po śmierci poety. Wśród pierwszych byli tu S. Balej („Z psychologii twórczości poety”, 1916), M. Bohdanowycz („Piękno i siła”, 1914), I. Ajzenszток („Jak pracował Szewczenko”, 1940) i inni. Oni kładli fundament nowszego (po kulturowo-historycznym) odczytania Szewczenki – psychoanalitycznego i mitologicznego (S. Balej), estetycznego (M. Bohdanowycz) i w pewnej mierze – biograficznego (I. Ajzenszток). Ostatnie w pewnym stopniu uległo wpływowi „klasowej” (socrealistycznej) metodologii, u S. Baleja i M. Bohdanowycza obserwowano zbyt oczywistą „pierwotność” rozumienia problemu, ale wszyscy oni byli interesujący dlatego, że dotykali mało znanego, a głównego dla nas tematu – specyfiki pracy poetyckiej Szewczenki. Gdzieniegdzie w wymienionych (jak i późniejszych) badaniach czyniono ekskursy również w twórczość Szewczenki jako malarza czy grafika, ale jej zakres i osobliwość skłaniają do odwoływania się do niej tylko okazjonalnie i, powiedzmy, bez pretensji. Poezja i malarstwo to rzeczy ogólnie bardzo od siebie odległe; choć ich natura wyrasta ogólnie z jednego – twórczego – korzenia, to fachowe podejścia do nich zawsze będą wymagały specyficznego, powiedzmy tak, alpinistycznego ekwipunku. O bardzo wczesnym swoim pociągu do „pisania” Szewczenko zwierzył się chyba po raz pierwszy w wierszu „A. O. Kozaczkowskiemu” (1847), gdzie mowa jest o tajemnym („w chwaście, by nikt nie usłyszał, nie zobaczył”) „przepisywaniu Skoworody”. Ten wiersz napisany był już na zesłaniu, a Szewczenko przypomniał sobie o tym swoim jeszcze dziecięcym „grzechu” dlatego, że również teraz, będąc poddanym, znów musiał „z wierszami się chować”. Znane jest także stwierdzenie poety, że z początkowych prób literackich opublikował jedynie poemat „Przyczynna” oraz jego rozważania „z wysokości lat” o dziwnym pociągu do pisania w latach nauki u Briułłowa. „Dobrze wiedziałem, że malarstwo – to mój przyszły zawód, mój codzienny chleb, – rozważa poeta. – A zamiast studiować jego głębokie tajniki, i to pod kierunkiem takiego nauczyciela, jakim był nieśmiertelny Briułłow, układałem wiersze, za które nikt mi nie zapłacił ani grosza i które w końcu pozbawiły mnie wolności, i które, mimo wszechmocnego nieludzkiego zakazu, i tak po cichu bazgrałem... Doprawdy, dziwne to niespokojne powołanie”. Współcześni poety z różnym stopniem wiarygodności wspominają, że widzieli pierwsze wiersze Szewczenki zapisane na skrawkach papieru, które bezładnie rozrzucone były wśród jego malarskiego sprzętu, obok etiud malarskich itp. Część tych zapisów (według świadectwa P. Martosa) została jednak zwinięta w kłębek i przechowana pod łóżkiem w jakiejś skrzynce, by potem złożyć się na pierwsze wydanie «Kobzarza» (1840), a część gdzieś ginęła i znikała, i autor później prosił swoich przyjaciół o pomoc w poszukiwaniu tej „zguby”. Ale to już działo się wtedy, gdy Szewczenko, najwyraźniej, głębiej zaczął uświadamiać sobie, że poezja dla niego – to nie uboczne czy okazjonalne zajęcie, lecz coś wartego poważniejszej uwagi i potrzebnego nie tylko jemu samemu. Będąc na zesłaniu, zapisywał już swoje utwory w „mniejszej” czy „większej” książeczce, z których później powstało drugie wydanie «Kobzarza» (1860), a po zwolnieniu z żołnierki poeta zapisywał poszczególne wiersze w bardziej pewnym do przechowania „Dzienniku” (tryptyk „Los”, „Muza”, „Sława”), w listach do przyjaciół („Kumo moja ija....”), na odwrotach swoich prac graficznych („Czy nie opuszczą nas, nieboże...”) itd. Podobna nieuporządkowanie pracy w twórczym laboratorium poety ogólnie nie jest nowością w praktyce literackiej. Wielu pisarzy, podobnie jak Szewczenko, zajmowało się malarstwem, muzyką czy rzeźbą, ich gabinety pełne były potrzebnego do tego „sprzętu”, na stołach chaotycznie piętrzyły się wszelkie zaготowania do tworzenia lub wykonywania „pokrewnych” dzieł, a między nimi biegły najwęższe ścieżki do właściwej pracy literackiej, których układ znany był tylko samemu gospodarzowi. Na tych ścieżkach periodycznie pojawiały się zapisy, którym przeznaczone było stać się arcydziełami literackimi, a ich autorom – klasykami słowa artystycznego. Tak było w pracowniach J. W. Goethego czy H. Ibsena, którzy długo nie mogli się zdecydować między malarstwem a literaturą, A. Mickiewicza, J. Słowackiego i R. Rollanda, którzy oprócz słowa oddawali się muzyce, i innych. Skupić się na czymś jednym i odpowiednio zachować w swoim gabinecie czy na stole wyłącznie literacką aurę pomagał niektórym pisarzom ktoś z przyjaciół czy krewnych. Syn H. Ibsena wspominał, że jego matka (czyli żona H. Ibsena) dokonała dwóch wyczynów: uwolniła Norwegów od
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
Wyrasta ona z niego, lecz patrzy na wszystkich, bo to, co narodowe, w niej koniecznie jest ogólnoludzkie. Znany aforyzm I. Franki na ten temat chyba nie wymaga przypominania, ale zdecydujemy się na to, ponieważ został on skrojony nie z materiału pojęciowego, lecz obrazowego (a przez to – nie do obalenia): «Każdy wybitny współczesny pisarz... jest niby drzewo, które swoim korzeniem wgryza się jak najgłębiej i najmocniej w swój rodzimy, narodowy grunt... a swoim pniem i koroną zanurza się w atmosferze międzynarodowej...». Dążenie do wolności (jako ideowy silnik twórczości) oczywiście nie należy idealizować i tym bardziej uważać, że ten silnik jest jedyny w pracy pisarza. Człowiek jest światem wielostronnym i każda strona tego świata jest na swój sposób niewyczerpana albo taka, że nawet nie zakłada tej wyczerpalności. Wyobraźmy sobie, że poeta wraz ze swoim narodem rzeczywiście zdobył pełną wolność. W imię czego wtedy żyć i tworzyć? Upraszczając problem, można powiedzieć: w imię wielokrotnie wspominanej miłości. Ale miłość właśnie nie zakłada wolności. Miłość – to zawsze służba; służba wierze, ojczyźnie, ukochanej... Tylko przestaniesz komuś z nich służyć, a zaraz na powierzchnię wypływają bezbożność lub bluźnierstwo; zdrady państwowe i dążenie do życia według zasady: gdzie chatka, tam i matka-hańba (?)... rozbicie rodzin jako komórek organizmu narodowego oraz inne destrukcje. Wszystko zatem jest wzajemnie powiązane, i to tak, że w każdym społeczeństwie i u każdego jego obywatela są «swoje» wyobrażenia o wolności i miłości. Nawet w tak zwanych demokratycznych społeczeństwach, wyzwoliwszy się z niewoli, możesz czuć się wolny tak długo, dopóki nie zdecydujesz się zanurkować w gęste warstwy jego atmosfery; tam, to znaczy tam, gdzie znajdują się decydenci wymarzonej demokracji. W gęstych warstwach atmosfery, jak wiadomo, spalają się nawet najlepiej przygotowane do tego kosmoplany, a w gęstych warstwach demokracji płoną czasem nie tyle wybitni politycy, ile najbardziej wrażliwe osobowości – pisarze, dziennikarze, naukowcy-humaniści. Sam wykaz spalonych od dawna do dziś zająłby więcej niż jedną stronę tekstu, bo trafiłby tam i rzymski wygnaniec Owidiusz, i skazani na katorgę Czernyszewski i Dostojewski, i zakatowany w sowieckich więzieniach Stus. Na szczególnym piedestale wśród nich zawsze będzie wznosił się także Szewczenko, a wokół – «tysiące takich samych, jak ja». Cytowane słowa pochodzą z kanonicznych «Kamieniarzy» I. Franki, których bohaterowie są przykuci do ideologicznej skały kajdanami niewoli. Inną skałą, do której przykuty jest zawsze prawdziwy pisarz, jest skała właściwie miłości, miłości do kobiety jako drugiej, głównej substancji życia ludzkiego. To, że tu znów trzeba mówić o kajdanach, ma ogólnie bardzo dawną tradycję. Jej historia literacka zaczyna się niemal od metafory «kajdany (więzy) Hymenajosa», która szeroko używana była już w literaturze starożytnej Grecji. Oznacza ona związek małżeński mężczyzny i kobiety, czyli ostateczny cel miłości, która jest ostateczną utratą wolności. Mimo to jednak każdy do tej utraty dąży. U poetów dążenie do tej niewoli zrodziło nieprzemijające wzory liryki miłosnej; u Szewczenki zaś było ono intymno-spowiedniczym (według słów S. Baleja) żywiołem życia indywidualnego. Przez długi czas „temat kobiecy” w życiu i twórczości Szewczenki naświetlano, łagodnie mówiąc, bardzo cnotliwie. W latach 90. pojawiła się tu inna skrajność: utrata cnoty aż do rozwiązłości. W przekazach ustnych tymczasem krążyło coś w rodzaju anegdot czy legend, gdy zachodziła mowa na ten temat. Jak by w takim razie wyjść na błogi „złoty środek”, aby zachowały się zarówno pewna cnotliwość, jak i odrobina skrajności, a nawet anegdotyczność, bez czego pełnej prawdy w jakiejkolwiek sprawie chyba nie osiągnie się. Choć pełna prawda – rzecz bardzo delikatna. Znany francuski polityk Charles de Gaulle mówił o swojej sferze działalności, mniej więcej, tak: «Polityk powinien mówić prawdę. Polityk powinien mówić dużo prawdy. Polityk powinien mówić nie całą prawdę». Badacze twórczego laboratorium pisarzy, zapewne, mogą pracować również według takiego schematu. Szczególnie wtedy, gdy chodzi o tak zwaną „całą” prawdę. Jest ona potrzebna, sądzimy, jedynie w odsłanianiu artystycznego oblicza pisarza, ale gdy chodzi o intymność jego życia i pracy... W zachodnim literaturoznawstwie wokół tych kwestii nie ma tabu. I dlatego wszystko o pisarzach tam wiedzą nie tylko specjaliści, lecz także przeciętni obywatele. Szczególnie – o związkach z kobietami, a pisarek – z mężczyznami. Tylko czy (jeszcze raz zapytamy) te wiadomości sprzyjają głębszemu zrozumieniu estetyki twórcy? Na przykładzie biografii Szewczenki można się przekonać, że nie zawsze, albo tylko w części. Sekret tkwi w braku kryterium, za pomocą którego można by określać głębię motywów miłosnych, zrodzonych z relacji z tą czy inną kobietą, z tym czy innym mężczyzną. Przybliżoność w tym kryterium jest zapewne wieczna, bo zakorzeniona w samej naturze fenomenu miłości: kobieta w miłości jest genialna, a mężczyzna tylko utalentowany. Dlaczego – jest zrozumiałe: kobieta, dostawszy się w miłosne «kajdany Hymenajosa», osiąga w nich finał – rodzi swoje i męskie przedłużenie. Dlatego u Szewczenki narodziła się poetycka formuła, która zawsze ma stać na najwyższym wierzchołku literatury:
W naszym raju na ziemi
Nie ma nic lepszego,
Jak ta młoda matka
Ze swoim maleńkim dzieckiem.
Kto natchnął do stworzenia tej formuły? Czy tylko obraz Bogurodzicy, która przez całą tradycję ikonograficzną od dwóch tysiącleci przychodzi do ludzi z dzieciątkiem na rękach? Tak, Bogurodzica również, ale, jak wiemy, było i jest także życie nie mityczne. Własnych dzieci Szewczenko, jak wiadomo, nie miał. „Kajdany Hymena” do ostatnich dni tylko go nęciły i były coraz bardziej realnym marzeniem („Postawię chatę i izbę... Przyśnią mi się dzieciątka...”). Ale – nie spełniło się. Choć – jak to powiedzieć? Pisarze (i ogólnie – ludzie twórczy) są skłonni do miłosnych zrywów znacznie bardziej aktywnie niż zwykli ludzie. Energia erotyczna u nich przelewa się przez brzegi i ona wraz z twórczością jest drugim skrzydłem ich bytu. Psychoanalitycy stworzyli sobie wygodny schemat, według którego u każdego chłopca pierwsze uczucia erotyczne pojawiają się w stosunku do własnej matki; potem może on marzycielsko zakochać się w starszej od siebie „damie serca”, następnie – w swoich rówieśnicach itd. Wspomniany S. Balej dostosowuje ten schemat także do analizy osobowości Szewczenki. Coś podobnego spotykamy też w badaniu G. Hrabowycza „Szewczenko jako mitotwórca” (1991, 1999), gdzie „odsuwa się ojciec”, „przysuwa się matka” itd. Szarymi nićmi to wszystko zszyto. Pierwsze uczucia erotyczne u Szewczenki pojawiły się w wieku dojrzewania, kiedy z rówieśnicą Oksaną.
Razem kiedyś rosliśmy,
Jako dzieci się kochaliśmy…
Badacze, jakby się umówili, twierdzą, że o tej Oksanie mowa także w wierszu „Miałem trzynaście lat”, gdzie dziewczyna
Ocierała moje łzy
I pocałowała... Jakby słońce zaświeciło,
Jakby wszystko na świecie stało
Moje...
Z kontekstu wynika, że była to inna dziewczyna, nie Oksana; ta jest od niego starsza; ona już wybierała pierwsze kwiaty itd. A Oksana była rówieśnicą. Najgłębiej zapadła mu w duszę i pozostawała tam do ostatnich jego dni, natchnąwszy do stworzenia całej galerii kobiecych postaci i pozostawiwszy w sercu wieczną tęsknotę i światło. Ich kwintesencja – czy nie w tych wersach z poematu „Marina”:
Jak gwóźdź wbity w serce
Tę Marinę noszę.
Jej prawdziwe imię to Oksana... Kolejne chwilowe zauroczenia poety nie pozostawiły w jego twórczości prawie żadnego śladu (Polka Dunia Gusakowska, Niemka Masza, Kazaszka Zabarzada, anonimowa dziewczyna spotkana w Ławrze Kijowskiej, także anonimowa, lecz inna kijowska piękność), z wyjątkiem ostatniej, która wywołała w nim sprzeczne uczucia («Nie żałuję ja, a czasem nie śpi się do północy...»). Wszystko to były swoiste propyleje do najbardziej napiętych i trwałych związków Szewczenki z księżniczką Warwarą Riepniną. Napięcie wynikało z nieodwzajemnionej miłości ze strony poety (Warwara była o kilka lat starsza od poety i to, prawdopodobnie, go powstrzymywało), lecz w pewnej chwili wyczuł on jednak, że obok niego przeleciał anioł. I narodziła się poetycka dedykacja «Księżniczce Warwarze...», która przerodziła się w poemat «Tryzna». Później pojawiły się «czyste» (na zesłaniu) zauroczenia żoną komendanta Twierdzy Pietropawłowskiej Uskowa, potem – zaloty do aktorki Pjunowej, i dało się odczuć, że poeta zamierzał wpaść w «kajdany Hymenaiosa» z coraz większym i natarczywszym pragnieniem:
...Trzeba się ożenić
Choćby z diabelską siostrą!
Bo inaczej można oszaleć
W samotności.
Takim nastrojem zauroczyła się poeta służąca państwa Kartaszewskich, Lykera Połusmakowa. Na tej miłości Szewczenki najczęściej spekuluje „bulwarowe” szewczenkoznawstwo, akcentując to, że po zerwaniu z Lykerą poeta rzekomo zmuszał ją do zwrotu jego prezentów. Oto widzicie, jak drobnostkowy był „wasz” Szewczenko... Prawda tymczasem jest zakopana znacznie głębiej. Całej prawdy o niej nikt nigdy nie pozna, ale to, co leży na wierzchu, można skomentować. Lykera zawładnęła Szewczenką nie urokiem i serdecznością, była po prostu młoda, urodziwa, piękna. Młodość i uroda zbiją z tropu każdego. Zbił się z tropu i Szewczenko, a poezja mu „pomściła się”: stworzył dwa wiersze („Lykerze” i „L”), które stały się arcydziełami w gatunku dramatów lirycznych. W pierwszym dusza podmiotu lirycznego zbuntowała się przeciwko zależności człowieka od skanonizowanej niewoli („Nie jesteśmy jego niewolnikami – jesteśmy ludźmi!”), a w drugim ujawniono stan duszy ludzkiej, która zderzyła się z podstępnością i pogardą („...I ty... Podkradniesz się, narobisz zła... Zapalisz mój samotny raj”). Po dramacie z Lykerą dziewczęca uroda tylko raz jeszcze mignęła przed oczami Szewczenki (Czestachiwski znalazł mu do pracy naturalnej siedemnastoletnią dziewczynę Odaroczkę – „jak ptaszka z bożego raju”), ale wkrótce nastąpiła śmierć i kaniowska mogiła na zawsze odebrała poecie marzenia o „chacie i pokoju”, o jakichkolwiek ptaszkach i z jakiegokolwiek raju. Pozostały jedynie cześć i sława ogólnonarodowa. Lecz poza czcią i sławą, które unosiły się nad poetą po jego śmierci niczym aureola, na Kaniowskiej Górze aż do 1917 roku trwał dramat, któremu zazdrościłby nawet Szekspir: ta beztroska Lykera kupiła w Kanewie jakiś dom, zamieszkała w nim po Petersburgu i przez prawie pół wieku nosiła na mogiłę Szewczenki żywe kwiaty, swój smutek i skruchę. ...Naukę o specyfice pracy pisarskiej (jeśli taka istnieje) można porównać z astronautyką i farmakologią. W pierwszym przypadku zbędny gram ciężaru nie pozwoli aparatowi kosmicznemu pokonać ziemskiego przyciągania, a w drugim zbędny gram jakiejś substancji zamieni lekarstwo w truciznę. Zgłębiając tajemnice tworzenia słowa artystycznego, także trzeba nie przesadzić z miodem do kutii. Laboratorium twórcze Szewczenki nie jest tu wyjątkiem. Nawet częściowe zbliżenie się do jego sekretów pokazuje, że trzeba być bardzo ostrożnym. Niech one (sekrety) będą kulturowo-historyczne, ideologiczne, czysto egzystencjalne, psychologiczne, psychoanalityczne czy jakiekolwiek inne. Szewczenko jest talentem bardzo wielostronnym, by „zamknąć się” na jednym z nich. A próby łączenia ich powinny opierać się zawsze nie na kategoryczności, lecz wyłącznie na rozważności sądów. Jeśli w proponowanym studium takie cechy są widoczne, autor uzna, że jego dążenie do celu nie jest błędne.
Tłumaczenie maszynowe
Nieujarzmionemu przez władzę dziennikarzowi Leonidowi Klocowi tej zimy stuknęłoby 70 lat. Minęło już 41 lat, odkąd zabito go w więzieniu. Mykoła TYMOWYK. Pewnego razu podczas wykładu z podstaw dziennikarstwa jeden ze studentów pierwszego roku zuchwale zapytał: „A czy może pan opowiedzieć coś z praktycznego życia swoich dawnych kolegów z roku, co by nas poruszyło”. Minęła zaledwie chwila, a z pamięci wyłoniła się uśmiechnięta twarz mojego kolegi z roku Loni Kloca. Historia, o której opowiedziałem, doprawdy oszołomiła moich młodych słuchaczy. Przekonałem się o tym później, gdy czytałem ich niepodrabialnie szczere i wzruszające opinie. Mam nadzieję, że nie pozostawi ona obojętnymi także czytelników tygodnika. Droga do prawdomówności. Aby w pełni opowiedzieć o całym dramatyzmie i tragedii młodego talentu, który nie wpisywał się w ramy radzieckiego systemu, objętości jednego artykułu nie wystarczy. Kiedyś, mam nadzieję, znajdzie się nieobojętny człowiek, który udokumentuje doprawdy golgotową drogę naszego kolegi jako praktyczny podręcznik do studiowania życia uczciwego i pryncypialnego dziennikarza w totalitarnym społeczeństwie. W tym celu trzeba przeczytać choćby te poprawiane i wykastrowane po redakcyjnej korekcie publikacje samego Loni na łamach skwirskiej gazety rejonowej „Leninśka prawda”, co w obwodzie kijowskim, zapoznać się z dwiema jego sprawami sądowymi, odnaleźć w archiwach KGB wszystkie jego dzienniki, nieopublikowane artykuły, notatki, spostrzeżenia, przemyślenia i listy do KC KPZR, osobiście do ówczesnego kierownika budowy „pieriestrojki” genseka Gorbaczowa. A także – przejść tymi drogami, które przeszedł on w poszukiwaniu prawdy i jej bronieniu. Z Lonią Klocem studiowaliśmy przez pięć lat uniwersyteckich w trzeciej grupie akademickiej. Nas, wczorajszych dziesięcioklasistów, na roku było niewielu – w tamtym czasie na dziennikarstwo chętniej przyjmowano byłych wojskowych lub absolwentów fakultetów robotniczych – młodych pracowników produkcyjnych, którzy zdążyli już poznać realne życie. Dla tych, którzy chcieli zostać studentami wydziału dziennikarstwa zaraz po ławie szkolnej, wymagania przy wstępie były surowsze. Zwłaszcza przy analizie przywiezionego ze sobą drukowanego dorobku twórczego, opublikowanego w lokalnej periodyce. On, pochodzący z wiejskiej podolskiej głuszy, taki dorobek miał bardziej zauważalny. Już od pierwszych miesięcy nauki Lonia zwrócił na siebie uwagę swoją niestandardowością zachowania i niestandardowością myślenia. Portret radzieckiego studenta-dziennikarza. Po to, aby zrozumieć, co mam na myśli, warto choćby fragmentarycznie nakreślić portret średnio statystycznego radzieckiego studenta, zwłaszcza wydziału ideologicznego (a takimi w radzieckiej dobie zawsze były wydziały dziennikarstwa, historyczny i filologiczny). Lata 70. ubiegłego wieku dla radzieckiej Ukrainy były naznaczone zamachem szalonej ofensywy na wszystko, co ukraińskie, narodowe, który coraz bardziej rozkręcał się po krótkotrwałej w czasie chruszczowowskiej „odwilży”. Studentom tamtej epoki dobrze znany jest termin „małanczukiwszczyna” (był taki działacz ideologiczny w randze sekretarza KC KPU o nazwisku Małanczuk, który szczególnie gorliwie wykonywał swoją czarną robotę na polecenia z kremlowskich gabinetów). W każdej grupie studenckiej znajdowali się, za wiedzą KGB, tak zwani seksoci („tajni współpracownicy”), którzy, ukrywając się pod maską odważnych i
Leonid Klots – student pierwszego roku kijowskiego wydziału dziennikarstwa, prowokowali swoich „kolegów z roku” do poruszania bolesnych, lecz zbyt niebezpiecznych pod względem ideologicznym tematów: samodzielności Ukrainy, języka ukraińskiego, dnia ponownego pochówku Szewczenki 22 maja w Kaniowie, który przez cały okres radziecki był obchodzony przez śmiałków jako dzień walki o niepodległość Ukrainy. Z czasem tajni współpracownicy pisemnie „donosili” o zebranym rzekomo kompromacie na tego czy innego, w większości niewinnego, studenta. Iluż takich zostało usuniętych z radzieckich uczelni w ciągu tamtej, wydawałoby się, beznadziejnej epoki... Czego warta, powiedzmy, tragiczna dola naszego kolegi, o dwa lata młodszego od nas, Wasyla Siczka z obwodu iwanofrankiwskiego, który ze studenckiej ławy niespodziewanie dla wszystkich „wylądował” na Syberii. Śladem swojego ojca – nieustraszonego żołnierza Ukraińskiej Powstańczej Armii... Większość kijowskich studentów, wiedząc o takiej cynicznej i brudnej totalnej kontroli ideologicznej ich życia społecznego i osobistego, bała się być szczerymi w rozmowach nawet z przyjaciółmi. W młodych duszach dojrzewał psychologiczny rozłam, chwastem przerastała podwójna moralność: na seminariach i ćwiczeniach, na korytarzach uniwersytetu, w pokojach akademika zmuszeni byliśmy mówić nie to, co myśleliśmy, a to, co było potrzebne reżimowi. O tym, co kipiało w duszy, potajemnie wyznawali tylko sprawdzonym przyjaciołom. I to w warunkach, gdy niemal każdy wstępował na wydział dziennikarstwa z romantyczną wiarą, by „uczciwie i szczerze służyć swojemu narodowi”. Prawdziwie, studiować na takim wydziale wtedy było szczególnie ciężko. Zasada „nie wychylaj się” była dla niego obca Zasada „nie wychylaj się”, w ten sposób, stawała się w tamtym momencie ratunkową. Ale nawet w tamtych czasach przestrzegali jej daleko nie wszyscy. Wśród tych, którzy nie wpisywali się w obraz radzieckiego studenta – bardzo posłusznego, bardzo poprawnego i umiarkowanego w swoich działaniach – był właśnie Leonid Klots. Pamiętam jego szczególną aktywność już od pierwszych miesięcy nauki na seminariach z takich przedmiotów ideologicznych, jak „Historia KPZR”, „Marksistowsko-leninowska nauka o prasie”, „Historia prasy komunistycznej”. Jak nam wszystkim, którzy nagle wdzierali się w burzliwe życie stolicy z ukraińskiej wiejskiej głuszy, przez pewien czas towarzyszył mu kompleks prowincjusza. Będąc od urodzenia maksymalistą, od razu chciał dokopać się do istoty wielu skomplikowanych i zagmatwanych pytań, wyjść poza granice dogmatycznego powtarzania prawd oczywistych. Dlatego początkowo zawsze aktywnie uzupełniał swoich kolegów, zadawał wykładowcy wiele pytań, w tym także ostrych, lub, jak wtedy mówiono, niewygodnych, na które nawet sam wykładowca bał się uczciwie odpowiadać. Nie bał się zadawać tych pytań nie tylko wykładowcom wydziału, ale i dostojnym gościom, którzy nierzadko odwiedzali naszą słynną 32. salę wykładową żółtego korpusu. Przypominam sobie, jakie poruszenie wśród kierownictwa wydziału wywołały jego pytania do samego Mykoły Amosowa, który niespodziewanie przyszedł na otwarcie kwietniowej studenckiej konferencji naukowej. W wypełnionej po brzegi studentami i wykładowcami auli Lonia wprost zapytał słynnego akademika: dlaczego tak nudne i nieciekawe są radzieckie podręczniki dla studentów, dlaczego jest w nich tak dużo „wody”, a mało konkretów? Nie tylko dziekanat, ale i komunistyczne władze wydziału rozliczały potem Leonida: po co, mówiono, hańbisz wydział swoimi głupimi pytaniami?.. Z czasem zapał Loni nieco przygasł, zwłaszcza po drugiej sesji, na której złapał swoją pierwszą trójkę, przez co pozbawiono go comiesięcznego stypendium w wysokości 40 rubli aż do następnej sesji. Co to oznaczało dla studentów – pochodzących ze wsi, gdzie za zarobione przez rodziców dniówki wciąż płacono workami buraków czy ziemniaków, wiedzą tylko oni sami. Tym złowrogim przedmiotem dla Loni Klotsa była „Historia KPZR”. W przeczuciu życiowych prób Systemowi niepotrzebne były wyraziste osobowości. Ich od początku nie akceptował, a potem nieustannie śledził każdy kolejny krok i zapisywał w swoich czarnych listach jako niepewnych... Już od drugiego roku zauważyłem u swojego kolegi z grupy jakiś psychologiczny przełom. Coraz bardziej oddalał się od grupy, coraz częściej „wisiał” w bibliotekach. Wprawdzie brał tam książki nie z tematów przedmiotów, które były studiowane w semestrze (mówił, że przestały być dla niego interesujące). Fascynowała go historia Ukrainy, której setki i tysiące prawdziwych stron były niezawodnie ukryte w tajnych specjalnych funduszach. Beznadziejnie szukał ich w katalogach wydań przedrewolucyjnych, naiwnie myśląc, że studentowi-dziennikarzowi takie wydadzą i pozwolą czytać. Wtedy Lonia Klots przerzucił się na temat medyczny i zaczął częściej zaglądać do specjalistycznej biblioteki medycznej, która do dziś znajduje się w zabytkowym budynku niedaleko uniwersytetu – na obecnej ulicy Jewhena Czykałenki. Często pokazywał wydania z tej biblioteki, datowane na czasy przedradzieckie. Pamiętam do dziś te, które przeglądałem za jego pozwoleniem. Dotyczyły książki w większości kształtowania osobowości, formowania siły woli i hartowania organizmu środkami nie farmakologicznymi. Paradoksalnie: jakby przeczuwał swoje nadchodzące życiowe próby i jakby przygotowywał swój organizm do tego, by mężnie je pokonać. „Dziwak z trzeciego roku” – to tytuł artykułu Loni Klotsa, opublikowanego w prestiżowej w tamtym czasie „Robitnyczej hazecie”, która wyszła wiosną 1976 roku, kiedy kończyliśmy trzeci rok. Czytał ją niemal cały wydział. Wielu z kolegów z roku wtedy po przyjacielsku zazdrościło Loni, bo przecież nie każdemu studentowi udaje się wydrukować w centralnej prasie swój duży objętościowo, a do tego rezonansowy materiał.
A rezonans polegał na tym, że Lonia szczerze i otwarcie przyznał się w swoim materiale do swoich „dziwactw”: dlaczego nie lubi życiowej rutyny, fałszu w relacjach osobistych, nieprawdy, dlaczego zaczął się hartować, spać na twardej podłodze, dlaczego przestał bać się przeciągów, unikać dyskotek i pijaństwa... Skandaliczna praca zaliczeniowa W pole widzenia wszechobecnego KGB młodzieniec z chmielnickiego Podola trafił przez swoje szczere, lecz otwarte wyznania w rozmowach z kolegami z roku jeszcze z pierwszych semestrów nauki. Lecz baczniej i dokładniej zaczęto go śledzić po skandalicznej historii z obroną jego pracy zaliczeniowej z przedmiotu „Ekonomika przemysłu i rolnictwa w mediach”. Temat swojej pracy Leonid nazwał niezwykle: nie po naukowemu, a po dziennikarsku – „Mat w trzech ruchach gospodarce”. Już sama jej nazwa nie wpisywała się w ramy całkowicie zideologizowanego programu nauczania, zwłaszcza na wydziale ideologicznym. Kierownictwo wydziału przestraszyło się nie na żarty, gdy treść pracy stała się znana „tajnym współpracownikom”. A chodziło w tym studenckim dochodzeniu o rzeczy całkowicie trywialne, ale zazwyczaj omawiane nie publicznie, a jedynie w wąskim kręgu przyjaciół. Choć często w tamtym czasie „przyjaciele” stawali się zdrajcami, donosicielami. Oto pytania z pierwszej pracy naukowej Leonida Kloca: 1. Dlaczego teoretyczne wykłady politekonomii socjalizmu nie sprawdzają się w praktyce? 2. Dlaczego tak długo „gnije” kapitalizm? 3. Dlaczego kompartia nie może zaradzić powszechnym radzieckim deficytom i kolejkom po artykuły żywnościowe oraz towary pierwszej potrzeby? 4. Dlaczego prasa nie pisze o przyczynach takich deficytów? Student trzeciego roku nie tylko stawiał takie pytania we własnym badaniu, ale i próbował znaleźć na nie odpowiedzi, przywołując w swoich argumentach, oczywiście, nie wydawnictwa zagraniczne, których wtedy nie sposób było odnaleźć w bibliotekach, a... prace rosyjskich ekonomistów, które publikowano przed październikiem 1917 roku. Lonia Kloc nie wyleciał wtedy z uniwersytetu tylko dzięki twardej postawie swojego promotora, wykładowcy tej dyscypliny z dziennikarstwa ekonomicznego Witalija Tojczkina. Ci, którzy studiowali na kijowskim wydziale dziennikarstwa w latach 70., do dziś ciepłym słowem wspominają tę nietuzinkową osobowość. Właśnie przez zaduch przedzastojowej atmosfery ten autorytatywny wśród studentów wykładowca również nieuzasadnienie wcześnie odszedł z życia. Teraz trudno powiedzieć, jakie argumenty Tojczkina w obronie swojego niestandardowego studenta były decydujące. Ale zdołał je odnaleźć w wysokich gabinetach. Bo i sam zapalił wielu z nas swoimi śmiałymi opowieściami, powiedzmy, o prawdziwie rynkowym rozwoju gospodarki Jugosławii, gdzie odbywał staż (najbardziej rynkowej z krajów obozu socjalistycznego tamtego czasu), o wszystkim widzianym tam, co nie wpisywało się w marksistowsko-leninowskie ideologemy. Mówią, że ten wykładowca mógł pozwalać sobie w swoich wypowiedziach podczas kontaktów ze studentami na znacznie więcej niż inni uczciwi wykładowcy także dlatego, że był zięciem Wadyma Sobki – szczególnie rozpieszczanego przez radziecki system pisarza-frontowca. Mnie zaś wydaje się, że Witalij Tojczkin od początku był samowystarczalną osobowością. I z systemem prowadził się dość śmiało, nawet wyzywająco, może dlatego, że sam czuł bliski
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
W fałszywej „Lenińskiej prawdzie” walczył o prawdziwą prawdę u schyłku swojego ziemskiego życia. Na tamten świat odszedł jeszcze młodo, niedługo po tym, jak my, otrzymawszy dyplomy, rozjechaliśmy się po świecie z pragnieniem wyznawania głównego credo świeżo nabytego zawodu – walczyć o prawdę. Właśnie z takim pragnieniem jechał Lonia na swoje pierwsze, i jak później się okazało, jedyne miejsce przeznaczenia z przydziału państwowej komisji egzaminacyjnej (a wtedy właśnie taka komisja kierowała do pracy absolwentów uniwersytetu) – do miasteczka Skwira na Kijowszczyźnie, jako korespondent tamtejszej gazety rejonowej. W fałszywej „Lenińskiej prawdzie” walczył o prawdziwą prawdę. Na spotkania z kolegami z roku, które odbywały się w Kijowie tradycyjnie co pięć lat, Lonia Kloc nie przyjeżdżał. I szkoda, że Skwira od Kijowa nie jest tak daleko, jak na przykład miejsce mojego nowego przydziału – Czerniowce. Nikt, nawet z kijowskich kolegów z roku, przez wszystkie lata naszej samodzielnej pracy, aż do jesieni 2006 roku, tak dokładnie nie wiedział, co stało się z Lonią, gdzie się podział. W plotki o tym, że trafił do więzienia, nie chciało się wierzyć. A informacja o tym, że zginął gdzieś tam w niewyjaśnionych okolicznościach, zmusiła do wzdrygnięcia się. Już później, pobywszy w Skwirze, udało mi się wyjaśnić wiele z życia Loni po studiach, które wielu z nas do dziś pozostaje nieznane. Po raz pierwszy Leonida skazano rzekomo z artykułu obyczajowego – rękoczyny. I to nie wobec kogo innego, a... własnej żony. W rzeczywistości była to z góry przemyślana i zaplanowana prowokacja, aby fizycznie i psychicznie złamać niepokornego dziennikarza. Przecież za sprawę wzięli się wierni leninowcy z komitetu rejonowego partii i... jego wczorajsi koledzy z gazety rejonowej, która miała szczególnie cyniczny, z dzisiejszego punktu widzenia, tytuł – „Lenińska prawda”. Po odbyciu części wyroku w kolonii o zaostrzonym rygorze, zwracają go do Skwiry i przypisują kilka miesięcy przymusowych robót w miejscowej cementowni. Czy można wymyślić bardziej upokarzający wariant rozprawy miejscowej władzy kompartii z niewygodnym dziennikarzem? Właśnie od tego cementu, którym całodobowo oddychał, skomplikował się przebieg nabytego gruźlicy. Uderzający szczegół jego głębokiej ludzkiej uczciwości: nowej pracownicy gazety rejonowej Katerynie Bondarczuk, która została przysłana na jego miejsce po ukończeniu lwowskiego wydziału dziennikarstwa i która przyszła do cementowni, aby porozmawiać z kolegą, Lonia powiedział: „Szanowna Katiu. Staraj się do mnie więcej nie podchodzić, przecież ja jestem zekiem. Bardzo nie chcę, żebyś miała kłopoty w pracy”. Złowieszczy 167. artykuł. Niedługo potem młody dziennikarz otrzymał drugi wyrok, teraz już z artykułu politycznego – nr 167 („rozpowszechnianie świadomie fałszywych zmyśleń, szkalujących radziecki ustrój państwowy i społeczny”). Oto wybrane fragmenty tych „fałszywych zmyśleń”, które ośmielił się opublikować nasz niepokorny i nieobojętny kolega z roku wtedy, gdy większość z nas ten ustrój na wszelkie sposoby sławiła i usprawiedliwiała: – „naród w naszym społeczeństwie – jest bezprawny”; – „środki masowego przekazu tendencyjnie naświetlają radziecki sposób życia”; – „socjalizm – to nieboszczyk, którego chowają przed oczami i nie chcą pochować”. W sprawie karnej nr 2-240/85 wiele miejsca poświęcono zeznaniom samego Leonida Kloca oraz interpretacji jego wypowiedzi przez śledczych. Napotykamy tutaj również termin „kulturalno-ekologiczna rewolucja, która dokona się w ZSRR z inicjatywy inteligencji”, o której mówił oskarżony. Tego, trzyletniego, wyroku, który odbywał w izolatce więźnia politycznego, będąc szpikowanym za każdym razem różnymi zastrzykami psychotropowymi, już nie wytrzymał. Nikt dokładnie nie zna przyczyn śmierci Leonida Kloca. W zaświadczeniu sądowym zaznaczono, że w celi odebrał sobie życie. Ale to w zaświadczeniu. Znając charakter kolegi z roku i grupy, nie chce się wierzyć, aby mógł się poddać. Całkowicie oczywiste jest, że i w tym przypadku zadziałały żywe w radzieckim systemie śledczym haniebne stalinowskie metody „wymuszania zeznań” od niewygodnych. Kijowskiemu dziennikarzowi, pochodzącemu ze Skwirszczyzny Wołodymyrowi Janiszeńskiemu, który jako pierwszy postanowił zbadać przyczyny śmierci swojego kolegi, udało się wyjaśnić niektóre szczegóły ostatnich dni życia Loni. O tym opublikował swój artykuł w obecnym „Wistnyku Skwirszczyny”, który stał się następcą „Lenińskiej prawdy”: „Jemu ani w celi aresztu śledczego, ani w areszcie śledczym nie udzielano choćby elementarnej pomocy medycznej, chociaż Lonia jej potrzebował, jak nigdy (otworzyła mu się gruźlica – M. T.). W geście protestu dwukrotnie ogłaszał głodówkę. W 12. dniu głodówki skierowano go do szpitala psychiatrycznego. Później wraca do aresztu śledczego. Mając nadzieję na sprawiedliwość, pisze listy do naczelnika aresztu i Michaiła Gorbaczowa. Lonia wysuwa ostatni argument: jeśli sąd nie uniewinni – popełni samobójstwo. Nikt nie wziął tego pod uwagę. Kolegium sądowe wydało bezlitosny werdykt – skazać obywatela Kloca Leonida Mykołajowycza na trzy lata pozbawienia wolności”.
A w tej publikacji Wołodymyr Janiszewski cytuje jeden z listów do niego matki Loni, Nadiji Antoniwny (niestety, już nieżyjącej), którego nie da się czytać bez łez: „Nie powiadomiono mnie, że mojego syna wsadzili do więzienia, w którym przesiedział 4 miesiące do rozprawy. 27 listopada 1985 roku otrzymałam list od Loni z więzienia. Pisał, że wsadzili go niesłusznie i wkrótce wypuszczą. Po kilku dniach (3 grudnia) otrzymałam telegram, że syn zmarł... Powiedziano mi w biurze, że z więzienia nie wydają zmarłych, dlatego pojechałam pociągiem... Kiedy otworzyli trumnę, zobaczyłam Lonię, chudego, ogolonego, jak chłopca. Więcej nic nie pamiętam...”. Warto przytoczyć urywki jeszcze z kilku listów matki-cierpiętnicy do Wołodymyra Janiszewskiego, które do dziś przechowuje w swoim archiwum. Jest ich kilka i datowane są na lata 1990–1992. Nadija Antoniwna Kloci mieszkała we wsi Samczyki niedaleko Starokonstantynowa, w obwodzie chmielnickim, do końca swojego ziemskiego życia zajmowała się wyjaśnianiem prawdy o synu. Bardzo chciała, żeby nie tylko współmieszkańcy wsi, ale i koledzy z roku, wszyscy, którzy są w zawodzie dziennikarza, wiedzieli, że jej syn został skazany nie jako więzień-przestępca, a jako bojownik o uczciwość i sprawiedliwość. Z tych listów dowiadujemy się o subtelnej naturze Loni, genetycznych źródłach charakteru, życiowych cnotach wpojonych przez rodziców. „Lonia odróżniał się od innych dobrym charakterem, był bardzo uprzejmy, skromny, kochał i szanował wszystkich ludzi. Był małomówny, więcej milczał i słuchał, był posłuszny, jak porządna dziewczynka. Przed śmiercią Lonia pisał list (spaliłam go), że redaktor (nie znam nazwiska) postarał się, żeby go wsadzili. Lonia często chorował i redaktorowi było to na rękę, zagonili syna do grobu za nic. Postarali się, żeby się go pozbyć. Wiedzieli, że choruje i nie wróci z więzienia...”. „Kiedy Lonia był latem w domu, to mówił, że redaktor jest biurokratą i pracować z nim nie sposób. Robił wszystko, żeby pozbyć się rozumnego dziennikarza. Lonia pisał o nim do Moskwy, zapewne dopuszczał się przestępstw w pracy... Na sąd mnie nie wzywali, zrobili to po cichu. Uczciwi ludzie nie wiedzą, jak rozprawili się z dziennikarzem kijowscy sędziowie. Lonia chorował na gruźlicę, chorego wsadzili do więzienia...”. „Wnukowi Jarosławczykowi wysyłam pieniądze na urodziny, przyjeżdżał do mnie dwukrotnie... Lepiej zrobić człowiekowi dobrze, niż podłość. Żyć pod względem moralnym nie jest mi łatwo, ale trzymam się. Mieszkam sama. Ogród duży, a niczego nie trzymam...”. Muzyczna kantata niewidomego syna Najstraszniejsze w tej historii jest to, że grobu Loni Klocia w tym strasznym więzieniu na Połtawszczyźnie nie udało się jak dotąd odnaleźć – na nagrobkach byłych więźniów nazwisk nie zaznaczają... Zapoźniona rehabilitacja Leonida Klocia nastąpiła dopiero w 2006 roku. I tylko dzięki nieobojętności poszczególnych pracowników gazety rejonowej, którzy w tamtych strasznych latach pracowali razem z nim. Przede wszystkim wspomnianego już Wołodymyra Janiszewskiego. Do tej szlachetnej sprawy włączyły się też ówczesne władze skwirskie oraz dziennikarka Kateryna Bondarczuk. Na budynku, w którym mieszkał niepokorny dziennikarz gazety rejonowej, zainstalowano tablicę. A na sobotę 25 listopada, który pierwotnie wszedł do najnowszej historii Ukrainy jako Dzień Pamięci Ofiar Represji Politycznych, wyznaczono żałobną akademię w rejonowej szkole sztuk pięknych. Właśnie w tym dniu „Wistnyk Skwyrszczyny” hojnie zamieścił publikacje tych, którzy uważali za konieczne powiedzieć o towarzyszu i współmyślicielu szczere i poruszające słowo. Są to między innymi wspomnienia kolegów z wydziału dziennikarstwa – autora tych wierszy, Tani Koladyńskiej, Mychajła Wasyłenki i tegoż właśnie Wołodymyra Janiszewskiego. Oto wszyscy, którzy odpowiedzieli na naszą prośbę. Jedną z emocjonalnych dominant tej smutnej stypy, która skłoniła niemal każdego do łez, była muzyczna kantata, wykonana na cześć ojca przez syna Leonida Klocia, Jarosława – niewidomego młodego muzyka, niedawnego absolwenta Kijowskiej Szkoły Muzycznej... Smutek tej historii polega na tym, że wkrótce Jarosław, z przyczyn znanych tylko jemu,... zrezygnował z nazwiska ojca. Przyjął nazwisko matki – Odryn. A jasną stroną historii jest to, że dzięki leczeniu w USA syn Loni Klocia zaczął widzieć. Niedawno się ożenił, ma dwóch synów... Z goryczą chce się powiedzieć w tym kontekście także o czymś innym. Swoją podróż do Skwiry my, którzy tworzyliśmy numer tamtej gazety, anonsowaliśmy z wyprzedzeniem. Obdzwoniliśmy tych, którzy pracują na wysokich stanowiskach redakcyjnych, którzy mieli własne i służbowe samochody. Jednak w drogę własnymi starymi „Żiguli” Wasyla Byrzuła wyjechało tylko troje: właściciel samochodu, Miszko Wasyłenko (mieszkali w jednym pokoju w akademiku studenckim na Łomonosowa) oraz autor tych wierszy. Inni mieli trywialne powody – służbowa i domowa krzątanina... Teraz, z wysokości przeżytego i przemyślanego, rozumiem, że my swojego niestandardowego kolegi z roku wtedy naprawdę nie rozumieliśmy, nie potrafiliśmy dostrzec w nim wybitnej osobowości, której od początku już ciasno było w zaduchu fałszywej, jak się później okazało, komunistyczno-sowieckiej rzeczywistości. Właśnie takich osobowości brakowało wtedy. Brakuje ich i obecnie, w naszym całkowicie zniechęconym, rozczarowanym społeczeństwie, gdzie niemoralność, cynizm, bezprawie i bezkarność wielu władczych urzędników, oligarchów i partyjnych bonzów różnych maści osiągnęły niesłychany apogeum. *** Niedawno ze Skwiry nadszedł pakiet od byłej redaktorki tamtejszej gazety Kateryny Bondarczuk. W nim – skany cennych dokumentów, które dotyczą krótkiego, jak błysk, życia Leonida Klocia. Najcenniejsze wśród nich – fotografie, rękopisy jego tekstów, wycinki publikacji, materiały rehabilitacyjne. Między stronami tych pożółkłych od czasu kartek nagle zaczęły wyłaniać się wątki i strony przyszłej książki. O czynie krótkiego życia i zagadce śmierci utalentowanego dziennikarza i ukraińskiego patrioty. Właśnie tacy stawali do walki z władzą nie dla ludzi, nie dla narodu. Właśnie takich, niepokornych i opętanych poszukiwaczy prawdy i twórców dobra władza systemowo kompromitowała, poniżała, wypierała i w końcu niszczyła. Odnaleźć i przywrócić tę prawdę, przemyśleć lekcje Leonida Klocia i potwierdzić jego jasne i uczciwe imię – to nasz obowiązek.
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
prawdziwej ukraińskości, która broni siebie na polu nieprzejednanej bitwy i nie postrzega jak krzykliwej brutalności, tak i bezkrwistej publicystyczności, trybunnych okrzyków i wezwań. Wbrew nim poetka szuka (i znajduje) słowo o wojnie przyciszone, wycierpiane, zachowane przez anioły i otulone niebiosami wiary w zwycięstwo. Znajduje je na widnokręgach osobiście przeżytego i doświadczonego, na paralelach rodzimej przeszłości, która, wpatrzona w przyszłość, nie boi się teraźniejszości. Otóż u Walentyny Dawydenko jest właściwe, bez przesady, niepowtarzalne widzenie świata, a także zrównoważone postrzeganie własnej kulturologicznej i artystycznej odrębności wśród bezmiernych niw poetyckich, przekonanie, że liryka to piękno treści i piękno formy, że właśnie wyrafinowana zawartośćforma świadczy o odmienności od innych i daje prawo powtórzyć wyznanie Iryny Żylenko:
«W szeregu nie chodziłam ani jednego dnia, w chórze nie umiałam śpiewać».
W trzech rozdziałach zbioru «Kanty wędrownych muzyków», dalekich od chórów zbiorowych, – różnobarwność motywów, refleksji, wizji, zdumiewająca wielowymiarowość obrazów, które potwierdzają wyznawaną przez autorkę, bynajmniej nie hermetyczną, „sztukę dla sztuki” jako tchnące życiem, obfitujące w kwiaty bycie poezji, która widzi i rozumie przeszłość, teraźniejszość i przyszłość oraz wierzy: „Barokowa linia w mroku czasu jest przenikliwa”. Ona, ta linia, przenika także zbiór, w którym każdy wiersz to arystokrata, estetę, twórca piękna. Piękna przyrody, wyobraźni i duszy. Twórca jeszcze jednej trójjedności – piękna uczuć, myśli i słów. Piękna słów głęboko ukraińskich, modlitewnych, szlachetnych, nierzadko wręcz jakby aksamitnych, jedwabnych. Piękna słów to słonecznych, to księżycowych – o wspomnieniach, przejrzeniach i przeczuciach. Piękna słów szczerych, po dziecięcemu sumiennych, prawdziwych, wyznaniowych… Słów, którymi dusza przemawia do Boga, do rodzinnego świata, do europejskiej różnorodności, słów, uskrzydlonych nowoczesnym intelektem, zapatrzonych w to, co nadejdzie. Taka właśnie jest ta pastelowa, wiosennostrunna, niebolubna poezja Walentyny Dawydenko. Dlatego płyną i płyną melodyjne, zazwyczaj długie, powoli płynące wersy, to się radują, to smucą, to, szczęśliwe, radośnie proszą: „Nie zapomnijcie o nas”. Trwa i trwa czytelnicze rozkoszowanie się wśród czarownych ziół subtelnych metafor, gdzie nie ma ani jednego zbędnego słowa, w ciszy elegijno-medytacyjnej tonacji wielu wierszy, której nie zakłóca niepohamowany czasolot. Myślę, że on widzi niezwykłej piękności świątynię liryki Walentyny Dawydenko, słucha „kantów wędrownych muzyków”, zachwyca się najpiękniejszymi przejawami sztuki w zbiorze, podziwia ulubione przez poetkę srebrne i białe barwy, która jako swoista malarka tak wyraziście, kolorystycznie maluje stworzony przez Boga świat, że świat antyczny staje się bliski, a prasłowiański – rodzinny. Filozoficzne miniatury o nich – być może najbardziej magnetyczne w książce, gdzie po brzegi – światła i czułości. A zarazem – mężnej dobroci, pewnego miłosierdzia, bezbronnej szczerości, przenikliwej miłości i odważnego zaglądania w duszę współczesności. Ona (podobnie jak minione czasy) myśli obrazami, umie opowiadać o sobie, marzyć i wyobrażać sobie, jak rodzi się przyszłość – taka tylko, w którą można się zakochać. I nie sposób zgadnąć, gdzie powstawały wiersze o „kantach wędrownych muzyków”: na słońcu, w cieniu rozłożystego drzewa, pod „zieloną gwiazdą marca” (nawiasem mówiąc, właśnie w tym miesiącu urodziła się poetka), w „nocnej wieży” czy w łagodnym towarzystwie lampy, którą można ukraść, ale nie można zgasić jej światła w duszach. Ona nie raz i nie dwa razy rozsłonecznia przestrzeń czasu zbioru «Kanty wędrownych muzyków».
Tłumaczenie maszynowe
Walentyna Dawydenko. Kanty mandriwnych muzyk. – Poezje. Kijów: Agencja kreatywna «Artil», 2024. – 136 s. Mykoła SŁAWYNŚKYJ Wydaje się, że przedwczoraj czytałem wywiad Walentyny Dawydenko z moją koleżanką z roku, gwiazdą telewizji Ludmyłą Łysenko. A w rzeczywistości było to 21 lutego 1996 roku. Wydaje się, że wczoraj nagradzano nas – w różnych kategoriach – prestiżową nagrodą «Kijów». A stało się to dawnego 23 maja 2013 roku. Znowuż wydaje się, że wczoraj ktoś z gości delikatnie «przywłaszczył» sobie tomik poetki «Biłu łampu wnesu tobi w nicz» (Białą lampę wniosę ci w noc). Lampa powędrowała w nieznane strony, a światło od niej i dzisiaj jest ze mną, we mnie. Ukradli po przyjacielsku, żeby, najwyraźniej, dowiedzieć się, dlaczego tak przychylnie oceniam książki Walentyny Dawydenko. I pierwszą «Zełena zirka bereznia» (Zielona gwiazda marca), i kolejne «Niczna weża» (Nocna wieża) oraz «Fłejta Ewterpy» (Flet Euterpe) i, wreszcie, właśnie tę – o białej lampie, która świeciła i świeci mi przez noc. Dlatego chce się z radości i szczęścia uśmiechnąć, kiedy czytasz niby wiersz prosty, zwyczajny, a w rzeczywistości wyrazisty, widzialny, czarujący: «I siedzi na ogonku w słomie jabłko». Widzisz to jabłko bajkowe, widzisz i «zarys rzadkiej wazy», «kolumny Rzymu», «ślad Mesjasza»… W tym wykwintnym poetyckim królestwie – i «kobieta z wystygłą herbatą», i kobieta, która modli się za dzieci i prosi: «Matko Boska, dosłuchaj, dosłuchaj»… Zachwycasz się światem, gdzie lecą kwiaty, niczym ptaki, «chyba już czterysta lat», gdzie spotykasz «całe stado chimer i metafor», wreszcie, gdzie słyszysz, jak «Pan leśny pogwizduje cicho» i przeżywasz, że «duszek leśny – dziecię dziwne i dumne – wciąż szuka zakazanego miejsca»… Rozmyślając o nim, całkiem przypadkowo dowiedziałem się, że chodziłem na Krecie tymi samymi ścieżkami, co Walentyna Dawydenko. Było to w niedawnej zielonoszumnej przestrzeni, ale niby w czasie poza czasem, chociaż, oczywiście, już po tym, jak Zeus przeniósł piękność Europę właśnie na Kretę. Czytałem o tym opowieść poetki i zapamiętałem jej rozważania o «natchnionej promienności nieznanego greckiego rzeźbiarza». Ją – tę tajemniczą «natchnioną promienność» – kryje w sobie zdumiewająca twórczość Walentyny Dawydenko. Zaprawdę taka: zdumiewająca, oryginalna, uskrzydlona tradycjami klasycznego baroku. W tajemniczym kosmosie tej twórczości harmonijnie sąsiadują poezja, malarstwo, artykuły, a także filmy telewizyjne o artystach. Znowu i znowu przypominają się dawne rozważania «Porwanie Europy», gdzie Walentyna Dawydenko broni «czystości kanonu» oraz wybrednego estetycznego smaku. Właśnie one określają znakomitą istotę poszukiwań i osiągnięć poetki, w tym także wierszy nowego tomiku «Kanty mandriwnych muzyk» (Kanty wędrownych muzyków), jakby napisanych piórem pawim – nie ziemskim, a podniebnym. Piórem, które w rozdziale wprowadzającym «Sokrowennoje oblyczczia, Witczyzno, twoje» (Ukryte oblicze, Ojczyzno, twoje) rejestruje pierwsze dni wojny, przypomina o «ojczyźnie w sercu», uwiecznia ciszę głębokich matczynych uczuć, notuje najnowsze symbole: «Pasy startowe w lejach», «ktoś lustra zasłania», «siatki maskujące», «znamię jedno – że bohaterowie nowi powstają»… Daty pod zamyślonymi, filozoficznymi, cichymi wierszami są wymowne: 03.03.2022, 30.04.2022, 15.05.2022… To i osobisty kalendarz lirycznej bohaterki tomiku, i nowoczasowa kronika walki przeciwko wściekłym wrogom, a jeszcze – tajnopis samopoznania wczorajszego i teraźniejszości, która zaczyna coraz głębiej uświadamiać sobie, swoją duszę i swoją ukraińskość. Dzień za dniem, miesiąc za miesiącem, i już 07.03.2023 roku wyłania się «mojej epoki nowy mit: kołczan za plecami…» Walentyna Dawydenko, przemyśliwując niedawno narodzone mity, szuka ich pradawnych źródeł, wędruje do praźródeł niezmiennych wartości duchowych, a w miniaturze «Ukraińskie manuskrypty» przewraca «pradawne pisma», zachwyca się «szelestem książek», aby w kolejnym wierszu «Leksykon Pamwy Beryndy» wywyższyć schimnika, który «pisze słownik, swoją świeczkę świeci», a potem «szeptem modli się do Boga» i nie zapomina, że «śmiertelne dla wroga nasze miecze zwycięskie». Lecą przez czasoprzestrzeń strzały z symbolicznego kołczanu, nie blednie na rękojeści szabli «jasny diamentowy kamień», odzywają się do nas «wielkie imiona»… One wołają do siebie, żeby opowiedzieć o tajemniczej «przedwiecznej Artanii», znaleźć «proroczy wers» w «starych manuskryptach». Autorka podkreśla, że one nie wietrzeją z pamięci współczesności, teraźniejszość czyta je czy nie czyta, ale znowu i znowu wędruje na tajemnicze kontynenty dawności, gdzie ktoś z Etrusków czy praukraińców nie nadaremnie przeżył lata, a ktoś w snach i marzeniach zobaczył, jak jego przemijające dni przelewają się w daleką przyszłość, wszak, jak zapewnia wiersz «Artania», «wiatr wiecznego czasu powróci do naszych szerokości». Chce się wierzyć we wszystko, co przywidziało się poezji Walentyny Dawydenko. I w to, że Etruskowie-Rosjanie (nazywali siebie synami Leoparda) pod kalinową gałęzią «dopalą papierosa», i w to, że w wierszu «Etruskie lustra» «upojne oleandry i bazary jaskrawe kwitną», a liryczna bohaterka ma nadzieję: «Na dawnej płycie mignie mój odbicie twarzy». Wydaje się, że nie warto ważyć na szalach naszych dni misternych splotów w liryce Walentyny Dawydenko rzeczywistości i mitów, historii i wyobrażeń, snów i marzeń. Uśmiechnięto-smutne błyski ufności do nich rozjaśniają przez niepokoje i kłopoty naszych dni powszednich barwne strony przeszłości, gdzie każde plemię ma swoje «złote runo», gdzie «ornament żywego świata» «i za bezkresnym morzem mirażowe kwiaty, i złoty motyl, jak mit ostatni».
Już same tytuły wierszy świadczą nie tylko o przychylności Walentyny Dawydenko do wędrówek w czasie i przestrzeni, ale o duchowym zafascynowaniu nimi: „Ukraińskie manuskrypty”, „Artania”, „Etruskie zwierciadła”, „Próba poznania Hellady”, „Początek Renesansu”, „Etruskie pisma”, „Wiosna «Botticellego»”… Autorka nie zapomina o Hiperborejczykach, poetyzuje szpilki i grzebienie ze staroegipskim monogramem, rzymską galerę, wełniane chusty, kałamarz, „biały marmur w żyłkach – z Carrary”, pyta samą siebie: „Dlaczego wzywa mnie znów dawny surowy mit?”… Wspomina Hryhorija Skoworodę, Anaksarcha (bez wyjaśnień, że ten starożytny grecki filozof był nauczycielem Aleksandra Macedońskiego) i Rameau – kompozytora z czasów ukochanego baroku, cytuje Michała Anioła… Poetka celowo kultywuje modele historyczne z pulsowaniem żywej istoty estetyzmu – tego wybrednego nurtu stylowego, który dał o sobie znać już w pierwszej książce „Zielona gwiazda marca” i rozprzestrzenił się w symbolicznych, wymownych „Kantach wędrownych muzyków”, które przekonująco zaświadczyły: w genach liryki ich autorki jest echo „spokoju antycznego i ładu”, odblask „kolumn marmurowych”, niezmienna klasyczna, w szczególności barokowa, zasada, wyraźne echo światowej, przede wszystkim włoskiej, poezji, a także – zamiłowanie do muzyki i danego przez Boga tworzenia nie tylko liryki, ale i malarskich obrazów, kiedy pojawia się potrzeba „do nocy pisać płótno”. Każdy wiersz zbioru spowija wszechogarniająca aura duchowości, w wielu miniaturach filozofia samoistnego zagłębienia łączy się z mądrą ironią, która spokojnie, ze zrozumieniem przyjmuje próby lirycznej bohaterki zatrzymania jakiejś niezwykłej chwili w królestwie niepowstrzymanego upływu czasu. Chwila „zmiany sensów o północy” (ich dobrotliwy świadek – wiersz „Stary kalendarz”), chwila, kiedy „Na skraju lata ten dzień niby snop płonie” (miniatura „Kaniów”), niezapomniane minuty, kiedy „Mój syn kiedyś obronił kolegę z klasy”. Opowieść o tym w jednym z niewielu w książce wierszy wolnych „Dla niebiańskiego kinematografu” kończy się retorycznym pytaniem: dlaczego „cnoty skromności – szmaragdy utajnione” dzisiaj, a także, jak i w dalekiej przeszłości, „dla świata nieznane, dlaczego nierozpoznane?” Nierozpoznane, bo niepoznane, nieodgadnione w marności nad marnościami codzienności, więc poezja staje się wybawicielką od marności nad marnościami, politycznych pokus, życiowych zwodzeń i rozczarowań, daje możliwość rozkoszowania się na bezkresnych przestrzeniach obrazowego słowa, które jest zdolne uleczyć duszę i uszlachetnić świat. Właśnie takie słowo natchnienie pielęgnuje autorka „Kantów wędrownych muzyków”, z oddaniem tworzy i broni arystokratyzmu w świetlicy swojej poezji, lubi „zatrzymać się naprzeciw samej siebie” (Wasyl Stus), by smutno wyznać: „Poeci choć rzadko ptaki”. Wyznając (i utwierdzając) kult doskonałego piękna, Walentyna Dawydenko przez czarodziejski pryzmat wybrednego estetyzmu widzi wszystko, co istnieje, prowadzi za rękę liryczną bohaterkę w światy antyczności, europejskości, a także tej
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
stawu pamięci tego wielkiego reżysera. Z szerokiej perspektywy zwróciłem jego przedstawienie ukraińskiemu widzowi. Wszystko, co robiłem jako reżyser, to to, czego się od niego nauczyłem. I jest dla mnie wielkim zaszczytem, że to zrobiłem. – Zapewne zdążyliście pokazać przedstawienie nie tylko w Kijowie? – Premiera odbyła się we wrześniu, a już pod koniec października wyruszyliśmy w wspaniałe tournée za granicę. Sale były wypełnione w Pradze, Krakowie, Wrocławiu, Katowicach i Warszawie. Niestety, tam jest bardzo wielu Ukraińców. Mówię „niestety”, bo w przeważającej masie są to ludzie, którzy wyjechali wraz z początkiem pełnoskalowej inwazji. Dla nich nasze przedstawienie stało się jak oddech, jak wspomnienie Kijowa, Ukrainy. Widziałem łzy w oczach widzów, kiedy zobaczyli dekoracje, na których Andrijiwski Uzwiz z Cerkwią Andrijiwską na wzgórzu. (Nawiasem mówiąc, jestem również autorem dekoracji). A kiedy Sekleta na swoich urodzinach podniosła kieliszek za Kijów, sala wybuchała burzliwymi oklaskami. To były niezwykłe, niezapomniane chwile. Nadal gramy przedstawienie w Kijowie, a także w innych miastach Ukrainy. Niedawno byliśmy w Krzemieńczuku, Mikołajowie, Charkowie. Tam również były pełne sale, ludzie bardzo ciepło nas przyjmowali. Moim zdaniem przedstawienie wyszło lekkie, pogodne, dobre, serdeczne. I, co ważne,
Ciąg dalszy na str. 16.
Tłumaczenie maszynowe
«Za dwoma zającami» — legendarna ukraińska komedia, której nie sposób zapomnieć! Wieczna historia Michajła Staryckiego ożywa na scenie w wirze śmiechu, pieśni i jaskrawych przemian! Sprytny i chytry Syrvid Hołochwostyj marzy o dwóch weselach jednocześnie — z narzeczoną bogatą i… z narzeczoną biedną. Ale los szykuje mu kalejdoskop zabawnych przygód, dowcipnych dialogów i takich zwrotów, od których sala wybucha śmiechem!
Wszystko to o nowym przedstawieniu, które wystawił znany ukraiński aktor, Narodowy Artysta Ukrainy Anatolij Hnatiuk. O tym, jak powstawała ta inscenizacja, nasza rozmowa z panem Anatoliem.
– „Dwa zające” to sztuka, którą od ponad wieku najczęściej wystawiają ukraińskie teatry. W czym, Pana zdaniem, tkwi sekret takiej popularności?
– Sekret popularności tej sztuki tkwi zapewne w fabule. Jest bardzo intrygująca. Mija czas, a nasze wady, niestety, się nie zmieniają. Została napisana ponad sto lat temu, ale i teraz są łowcy, którzy chcą wyгodnie się ożenić dla pieniędzy. Nie mówię już o tym, jak genialnie ta sztuka jest napisana.
– Grał Pan już w przedstawieniu według tej sztuki. Proszę przypomnieć, jak to było.
– Miałem niezwykłe szczęście grać Hołochwastowa w przedstawieniu „Za dwoma zającami”, które w 2000 roku wystawił nasz wielki ukraiński reżyser Serhij Wołodymyrowicz Danczenko. Przedstawienie szło wspaniałe dziesięć lat – przy pełnych salach, z festiwalami i gościnnymi występami. A wystawiono je z okazji 80-lecia Narodowego Akademickiego Teatru Dramatycznego im. Iwana Franki. Kiedy przedstawienie przestało być grane, oczywiście za nim tęskniłem. Było bardzo przykro, że przestało istnieć. Choć dziesięć lat to nie mało jak na przedstawienie.
– Jak powstało nowe przedstawienie?
– Od tamtego czasu minęło piętnaście lat. I w zeszłym roku producent Oleh Szpanczuk zaproponował mi, żebym wystawił to przedstawienie jako reżyser i zagrał główną rolę Hołochwastowa. Na co, choć z wzruszeniem, ale się zgodziłem. Co do głównej roli myślałem kilka dni. I jednak doszedłem do wniosku, że w sześćdziesiąt lat jestem już za stary na nią. Powinien ją grać młody aktor. A ja zostałem w roli Sirka Prokopa Swyrydowycza. Rozpoczęła się praca. Czasu miałem niewiele. Zaczęliśmy próby pod koniec lata, a już 28 września odbyła się premiera przedstawienia „Za dwoma zającami” w Centralnym Domu Oficerów Sił Zbrojnych Ukrainy. To ogromna sala. Na przedstawienie sprzedano wszystkie bilety. Pełna widownia.
Już wspominałem na początku rozmowy, że miałem szczęście pracować z wielkim ukraińskim reżyserem Serhijem Wołodymyrowiczem Danczenką. I był to nie tylko genialny reżyser, ale bardzo dobry, mądry, szczery, wzruszający człowiek. Dla nas, aktorów teatru, był nauczycielem. Bardzo żałujemy, że nie ma go wśród nas, że odszedł w zaświaty. Ogromne dzięki za wszystko, co zrobił dla naszego teatru, dla każdego z nas.
Praca nad przedstawieniem była wtedy niezwykle ciekawa. Sam grałem Hołochwastowa i miałem trzy Proni Prokopiwny. Nie byłem wyznaczony do tej roli, sam zgłosiłem chęć. I Serhij Wołodymyrowicz przychylnie przyjął moje pragnienie. Kiedy już jako reżyser zabrałem się do pracy, złapałem się na myśli, że cokolwiek bym robił, cokolwiek bym wymyślał, matryca pozostaje Serhija Danczenki. Jego niewidzialna obecność była na wszystkich próbach mojego przedstawienia, czuło się jego energię. I ja zrobiłem wy-
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy artykułu «Rosja jako imperialna antynorma w światopoglądzie Lesi Ukrainki», s. 4
Zakończenie Początek na str. 4. egipskimi: imperium wznosi nie kulturę, a pomniki własnej przemocy. Apelując do francuskiej pamięci historycznej, Łesia Ukrainka przeprowadza uderzające porównanie: Bastylia, symbol absolutystycznego ucisku, okazuje się mizerna w porównaniu z rosyjskim systemem więziennictwa. W ten sposób Rosja zarysowuje się jako anty-Europa, jako państwo, które neguje same zasady wolności, na których opiera się zachodnia cywilizacja. Na szczególną uwagę zasługuje ironiczna inwersja obrazu „więzienia poetów”. Łesia Ukrainka z gorzkim szyderstwem zauważa, że Rosja to „przestronne więzienie”, gdzie poeta może żyć „w bezpieczeństwie”, godząc się na utratę imienia lub własnej integralności. Tutaj z wyjątkową wyrazistością nakreślono imperialną logikę: lojalność kupuje się ceną odosobnienia, a wolność redukuje się do wewnętrznej kapitulacji. Finał pamfletu ma charakter zasadniczy. Autorka przeciwstawia się „wolnym przyjaciołom” francuskiej muzy, podkreślając, że jej „uboga proza” jest uczciwsza od „pięknych, pochlebnych wierszy”, napisanych na cześć tyrana. To akt etycznego samookreślenia: sztuka, która służy przemocy, traci prawo do piękna. Zatem „Głos jednej rosyjskiej więźniarki” można zakwalifikować jako publicystyczne maksimum antyimperialnego myślenia Łesi Ukrainki. W tym tekście zbiegają się europejskie zasady wolności, osobiste doświadczenie życia w „więzieniu narodów”, uniwersalne modele niewoli oraz konkretne przemyślenie Rosji jako imperium. Nie ma ona oznaczenia geograficznego, ale nazywana jest poprzez charakterystykę moralną i cywilizacyjną. Właśnie ten pamflet daje podstawy, by z pełną pewnością mówić o Łesi Ukraince jako o pisarce oporu i intelektualistce europejskiej miary, która odważyła się rzucić bezpośrednie wyzwanie imperium w czasie, gdy znaczna część europejskiej elity kulturalnej wolała odwracać wzrok od jej zbrodni. Jedno z centralnych miejsc w twórczości Łesi Ukrainki zajmuje dramat „Bojarynia” (1910), gdyż właśnie w nim uniwersalny model niewoli, rozwinięty w biblijnych i antycznych wątkach, po raz pierwszy nabiera wyraźnie nakreślonej historycznej i kulturowej konkretności. Imperium nie jest tu już ukryte za symbolami Egiptu czy Babilonu, a nazywane jest niemal wprost poprzez obraz Moskwy, która odsłania się jako antropologiczna i duchowa przestrzeń niewolnictwa. Znamienne, że Łesia Ukrainka wybiera dla takiego obnażenia nie wątek otwartej konfrontacji politycznej, a intymną, niemal kameralną sytuację – los ukraińskiej kobiety Oksany, wyrwanej ze swojego naturalnego środowiska kulturowego i przesadzonej w obcy świat moskiewskiego bojarstwa. Właśnie ta perspektywa pozwala z szczególną precyzją wykryć mechanizmy imperialnego zniewolenia – wewnętrzne i codzienne, te, które działają poprzez nawyk, rytuał, język, cielesność i codzienną praktykę życia. Moskwa w „Bojaryni” przede wszystkim rozumiana jest jako przestrzeń milczenia. Bohaterowie żyją w stanie ciągłej samokontroli, zmuszeni ważyć każdy ruch i każde słowo. Dla Oksany ten świat jest radykalnie obcy, gdyż milczenie przestaje tu być tymczasową ostrożnością i przekształca się w normę istnienia. Jej okrzyk „Och, jakże mi wstrętna ta Moskwa!” brzmi jak trafna diagnoza środowiska, w którym tłumiona jest sama możliwość bycia sobą. Zasadniczo ważne jest, że imperialne zniewolenie w dramacie przedstawiane jest jako połączenie politycznego nacisku i degradacji kulturowej, co ze szczególną ostrością dotyka kobietę. Oksana traci wolność obywatelską i prawo do głosu, godność, cielesną i emocjonalną autonomię. Moskwa charakteryzowana jest jako przestrzeń, gdzie kobieta musi „milczeć, cierpieć i ulegać” nie w wyniku bezpośredniej przemocy, a poprzez system tradycji, strachów i wewnętrznych zakazów. Szczególnie uderzająco w utworze zbudowano kontrast między Ukrainą a Moskwą, nakreślony poprzez antropologiczne detale. Ukraina w wyobraźni Oksany to przestrzeń otwartości, pieśni, wolności, ruchu. Moskwa zaś okazuje się przestrzenią zamknięcia, zrytualizowanej uległości i ciągłego samoograniczania. W ten sposób imperium poznawane jest nie tylko jako inne państwo, ale jako inny typ ludzkiego istnienia, w którym wolność ignorowana jest jako wartość. Dla zrozumienia głównego konfliktu utworu istotne znaczenie ma postać Stepana – męża Oksany, który wybiera drogę przystosowania, i właśnie ten wybór obraca się w formę jego wewnętrznej porażki. Nie jest on zdrajcą w bezpośrednim sensie politycznym, jednak należy już do typu ludzi, którzy nauczyli się żyć w warunkach niewoli. Jego milczenie, ostrożność i gotowość, by „nie wychylać się”, stają się całkowitym przeciwieństwem wewnętrznej wolności Oksany. W tym przeciwstawieniu Łesia Ukrainka formułuje jedną ze swoich najostrzejszych tez: imperialny ład utrzymuje się nie tylko dzięki otwartej przemocy, ale także poprzez dobrowolną wewnętrzną kapitulację poddanych. Z tego punktu widzenia „Bojarynia” to jednocześnie dramat historyczny i anatomia imperialnego mechanizmu. Moskwa realizuje się jako środowisko, które metodycznie niszczy wolność poprzez codzienność, przyzwyczajenie i normalizację niewoli. Właśnie ta codzienność, jej „zwyczajność” stanowi największe zagrożenie, ponieważ zabija opór, zanim jeszcze może się on narodzić. Ważny jest też historyczny moment powstania dramatu. „Bojarynia” została napisana w okresie, gdy Łesia Ukrainka już w pełni uświadamiała sobie polityczną naturę imperium i mogła pozwolić sobie na niemal bezpośrednią wypowiedź. W odróżnieniu od biblijnych i antycznych wątków, gdzie na Rosję jedynie napomykano, tutaj rozpoznaje się ją z całą oczywistością. Właśnie dlatego ten utwór przez długi czas pozostawał na marginesie kanonu i nie wpisywał się w interpretacje, które dążyły do przedstawienia Łesi Ukrainki jako pisarki „pozapolitycznej” lub czysto „ogólnoludzkiej”. Zatem „Bojarynia” to kulminacyjny tekst artystyczny w przemyśleniu przez Łesię Rosji jako imperialnej przestrzeni duchowego zniewolenia. W nim uniwersalny model niewoli, uformowany na materiale historii światowej, otrzymuje konkretne imię i konkretną formę, kończąc drogę od cywilizacyjnego przejrzenia do bezpośredniej historycznej artykulacji. Zatem stosunek Łesi Ukrainki do
Rosji, jej historii, kultury oraz praktyki imperialnej stanowi wewnętrznie spójną i konsekwentnie uformowaną postawę światopoglądową, która dojrzewała przez cały okres jej drogi twórczej. Opiera się ona na głębokim historycznym, kulturowym i moralnym przemyśleniu doświadczenia imperialnego i nie sprowadza się ani do reakcji sytuacyjnych, ani do ocen emocjonalnych. Wczesne teksty epistolarne, przede wszystkim wiedeński list z 17 marca 1891 roku, utrwalają cywilizacyjny charakter zestawienia Europy i Rosji przez Łesię. Imperium Rosyjskie postrzegane jest jako antyeuropejski model ustroju społecznego, oparty na despotyzmie, tłumieniu wolności obywatelskich i nawyku poddaństwa. W dalszej kolejności to pierwotne doświadczenie pogłębia się i konceptualizuje w listach z lat 90. XIX wieku, gdzie imperium opisywane jest jako środowisko antropologiczne, które kształtuje strach, milczenie i wewnętrzną kapitulację. Odwołanie się Łesi Ukrainki do wątków biblijnych i antycznych uformowało się jako świadoma strategia intelektualna uniwersalizacji doświadczenia niewoli. Poprzez obrazy Egiptu, Babilonu i Rzymu historia ukraińska wpisuje się w szerszy światowy kontekst powtarzalnych scenariuszy imperialnych, co pozwala ujawnić strukturalne mechanizmy despotii poza granicami konkretnej epoki. Kulminacją artystycznego przemyślenia problematyki imperialnej stał się dramat „Bojarynia”, w którym uniwersalny model niewoli nabiera wyraźnie określonego historycznego i kulturowego wcielenia. Moskwa przedstawiona jest jako przestrzeń duchowego zniewolenia i codziennej wewnętrznej kapitulacji, a przeciwstawienie wolności i przystosowania utwierdza się jako kluczowe kryterium moralne oceny imperialnej rzeczywistości. Pamflet polityczny „Głos jednej rosyjskiej więźniarki” wyznacza moment maksymalnej otwartości i radykalności antyimperialnej postawy pisarki. W tym tekście imperium nazwane jest bez alegorii – jako „ogromne więzienie”, a krytyka skierowana jest zarówno przeciwko rosyjskiemu despotyzmowi, jak i przeciwko moralnemu kompromisowi europejskiej elity kulturalnej. W podsumowaniu stosunek Łesi Ukrainki do Rosji kształtuje się w kilku wzajemnie powiązanych wymiarach – politycznym, kulturowym, antropologicznym i etycznym, co zapewnia jego wewnętrzną spójność i konceptualną głębię. Właśnie ta wielowymiarowość determinuje wyjątkową aktualność spuścizny Łesi dzisiaj, pozwalając pojmować imperium nie jako anomalię historyczną, lecz jako powtarzalną strukturę przemocy. W takim ujęciu Łesia Ukrainka utwierdza się jako myślicielka europejskiej miary, której doświadczenie intelektualne i odwaga moralna zachowują swoje zasadnicze znaczenie dla współczesnej samoświadomości humanistycznej. Wołodymyr ANTOFIJCZUK
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
stwa. Być może dlatego widz tak aktywnie ruszył do teatru. Ludzie chcą choć na pewien czas oderwać się od codziennych ostrzałów, alarmów powietrznych, wszystkiego, co przynosi wojna. Dlatego chciałem zrobić spektakl śmieszny, a także widowiskowy. Atutem stały się piosenki. Śpiewa je moja postać, śpiewa Sekleta, śpiewa Hala. Błyskotliwie śpiewa i tańczy Hołochwastow. A do tego wymyśliłem, że cała rodzina Sirków gra na bajanie. Muzyka i piosenki – wszystko rozpoznawalne, co wpada ludziom w ucho. Wyszła nam jaskrawa komedia, jaskrawe postacie. Sądząc po opiniach, ludziom się podoba. – Ale nie dążył Pan do zrobienia komedii dla samej komedii? – Oczywiście, że nie. To nie jest śmiech dla samego śmiechu. Za komicznymi postaciami ważne było pokazanie szczerych, dobrych ludzi, którymi w gruncie rzeczy są. Występowałem jako adwokat postaci scenicznych, jako reżyser. Na przykład Pronię tak wychowano, ale w rzeczywistości bywa ona duszną, szczerą dziewczyną, która chce być kochana i kochać. – Czy chciałby Pan jeszcze spróbować swoich sił jako reżyser? – Takie myśli są, już nawet są propozycje. Ale nie będę wybiegał w przyszłość, jak przyjdzie czas – wszystko opowiem. Spodobało mi się pracowanie jako reżyser. Choć to trudne, wielka odpowiedzialność. Jednak czujesz, że możesz zbudować na scenie swój świat. Ważne, aby ten świat wychodził ze znakiem pozytywnej energii, dawał ludziom ukojenie, dobry nastrój. Rozmawiał Eduard OWCHARENKO
Tłumaczenie maszynowe
Dokończenie. Początek na str. 15. z elementami nostalgii za czasem, który już nigdy nie powróci, za ludzkim szczęściem. – Chciałoby się usłyszeć o aktorach, którzy grają w spektaklu. – Przede wszystkim trzeba wspomnieć o błyskotliwej aktorce, ludowej artystce Ukrainy Tamarze Jacenko, ona gra rolę Jewdokii Pyłypiwny Sirchychy. Swoją obecnością, swoim talentem wnosi niesamowity koloryt do spektaklu. Pokazała się jako niesamowita aktorka i ludowa artystka Ukrainy Oksana Pekun, ona gra rolę Seklety. Bardzo dobrze ją znamy jako wspaniałą piosenkarkę, jako prowadzącą program „Folk music”, który szedł w telewizji. Była autorką tego programu razem z mężem producentem Wołodymyrem Kowalenkiem. Jesteśmy z Oksaną dawnymi przyjaciółmi, często razem występowaliśmy na estradzie, mieliśmy wiele duetów. A teraz jeszcze pracujemy w jednym spektaklu. Przejawiła się jako niezwykle pracowita aktorka. Nie będąc profesjonalną aktorką, dokonała bardzo wielkich osiągnięć w naszym zawodzie. Szczególnie poszczęściło się z młodymi aktorami – zdyscyplinowani, wszyscy starali się nie po prostu pracować, a czegoś nauczyć. Zrobić tak, jak prosi reżyser, i wnieść coś swojego do spektaklu, do swojej postaci. Niesamowicie plastyczny, muzyczny, niezwykle wzruszający Hołochwastow. Wcielił się w niego Mykyta Marczenko. Również niezwykle poszczęściło mi się z Pronią – aktorką Kijowskiego Teatru Młodego Widza na Lipkach Daryną Zawhorodnią. Z nią też dawno się znam, spotykaliśmy się w innych antrepryzach. Jej Pronia wyszła niezwykle śmieszna, komiczna, karykaturalna i, razem z tym, co bardzo ważne dla mnie jako reżysera, wzruszająca. Były momenty w spektaklu, kiedy widzowie szczerze jej współczuli. Widzieli, że to dziewczyna, która chce miłości, szuka jej i pragnie być szczęśliwa. Wspaniała aktorka Diana Neboś też z Teatru na Lipkach. Zagrała w spektaklu dwie role – Halę i Chymkę, absolutnie przeciwstawne postacie. Od czasu do czasu rozmawiam z widzami i myślą, że to dwie różne aktorki. Pracowaliśmy nad tym, żeby była różna. Aby nikt nie mógł się domyślić, że Chymkę gra ta sama elegancka, wyrafinowana Hala. Znakomity aktor Ołeh Kowalenko gra Jośkę, robi to elegancko i szczerze. Przyznam, że wiele skróciłem w sztuce, bo tego wymaga antrepryza. Przecież jeśli w spektaklu jest wiele postaci, to pojawia się kwestia finansowa, kwestia transportu. W naszym spektaklu uformował się niewielki zgrany zespół. A jeszcze na scenie montażysta Serhij Iwanenko. Kiedy pracowałem nad spektaklem, to zobaczyłem w tym montażyście ciekawą postać. Zaproponowałem mu zagranie jednego z mieszczan miasta Kijowa z Podola. I poradził sobie z tym błyskotliwie – grał na gitarze, witał Sekletę. Więc maksymalnie zaangażowałem wszystkich, którzy pracują w tym projekcie. Także chciałbym dobrym słowem wspomnieć dźwiękowca Serhija Połtorackiego. – To Pana pierwsze doświadczenie reżyserskie. Pewnie nie było łatwo? – Był moment, kiedy miałem wątpliwości. Czułem wielką odpowiedzialność jako reżyser. Przecież komedie wystawiać w rzeczywistości nie jest tak łatwo. Jeśli podczas pokazu tragedii na sali panuje cisza, to nie wiadomo, czy to porażka, czy wszystko układa się dobrze. A w komedii od razu czujesz porażkę, jeśli nie ma śmiechu, oklasków. (U nas śmiech i oklaski pojawiają się już w drugiej minucie). Wszystko odkładałem i odkładałem rozpoczęcie pracy nad spektaklem. Dlatego, że nie byłem w pełni pewny. Zadzwoniłem do naszego producenta Ołeha Szpanczuka i powiedziałem: „Nie chcę cię zawieść. Nie mam energii, wojna zabiera siły, do tego brakuje pewności”. Wysłuchał i spokojnie mi powiedział: „Anatoliju Wasylowyczu, mam pewność, że wszystko się uda. Dlatego o nic się nie martwcie. Jeśli macie mało czasu (wtedy dawałem koncerty dla przesiedleńców), to my się do was dostosujemy”. Uważam Ołeha Szpanczuka za niezwykle profesjonalnego człowieka. Czuje materiał, czuje widza. Czuje, co jest potrzebne widzowi, z czego będzie się śmiał, co będzie uważnie oglądał. Ołeh ma doświadczenie jako producent ponad dwadzieścia lat. Tak też wyszło, jak mówił. W sierpniu rozpocząłem pełnowartościowe próby. Już po pierwszej takiej próbie zniknęły niepokoje i przeżycia. Wszyscy aktywnie włączyliśmy się do pracy i próby były bardzo produktywne. – Wspominał Pan już o dekoracjach, a co może Pan powiedzieć o kostiumach? – Świat się zmienia, zwykłe telefony zmieniają się w mobilne. A człowiek się nie zmienia. Wiele wad, jak było, niestety, tak pozostaje. Zrobiłem mostek. Jesteśmy w kostiumach, które są ponadczasowe. Kostium niby z początku XX wieku, ale ze współczesnymi elementami. Także wplatam w spektakl jakieś żarty z teraźniejszości. – Dobrze Pan opowiedział o swoich kolegach ze sceny. A co może Pan powiedzieć o postaci Sirki, w którą sam się Pan wciela? – Szedłem od zewnętrznego wizerunku. Wymyśliłem, że mój bohater ma bardzo duży brzuch. Jest ubrany w marynarkę, spodnie dresowe, a na nogach – lakierowane buty. Sirko z żoną starają się być modni, a wychodzi wszystko na odwrót. Więc szedłem od wyglądu zewnętrznego do wewnętrznej postaci. Ten człowiek bardzo kocha swoją córkę i chce, żeby była szczęśliwa. Nie mieliśmy reżysera od plastyki, tym również zajmowałem się ja. Wszystko wymyślałem, pokazywałem, podpowiadałem. Dla mnie to też było bardzo ważne. – Po rozpoczęciu pełnowymiarowej inwazji teatr zyskuje coraz większą popularność. W czym, Pana zdaniem, tkwi sekret? – Doskonale rozumiem, że Ukraina przeżywa straszne czasy. A teatr – to jedna z odskoczni dla naszego społeczeń-
Tłumaczenie maszynowe
Przyjaciele! Tygodnik „Słowo Proświty” — jedna z niewielu istniejących obecnie wysp niezależnego ukraińskiego słowa w informacyjnym morzu — za pewnym „wsparciem” naszej władzy znalazł się na granicy zaprzestania swojego istnienia. I tylko my sami, którzy kochamy, szanujemy i cenimy ukraińskie prawdziwe i obiektywne ukraińskie słowo, możemy pomóc „Słowu Proświty”. W AT KB „Prywatbank” (EDRPOU banku 14360570, kod banku 305299) otwarto rachunek: nr UA 263052990000026004036804116; odbiorca GO Ogólnoukraińskie Towarzystwo „Proświta” im. Tarasa Szewczenki; kod EDRPOU 00031756. Cel płatności wypełnia płatnik tak, aby podać pełną informację o płatności. Sekretarz odpowiedzialna Iryna SZEWCZUK Redaktorka literacka Hałyna DACIUK Korektorka Ołena HŁUSZKO Skład komputerowy Iryna SZEWCZUK Księgowość 279-41-46 Adres redakcji: ul. Chreszczatyk, 10-B, m. Kijów, 01001 E-mail: slovo_prosvity@ukr.net Wydrukowano w Sp. z o.o. „Mega-Polihraf”, 04073 m. Kijów, ul. Marka Wowczka, 12/14. Korespondencja z czytelnikami — tylko na łamach gazety. Odpowiedzialność za wiarygodność informacji ponoszą autorzy. Redakcja zastrzega sobie prawo do redagowania i skracania tekstów. Redakcja nie zawsze podziela poglądy swoich autorów. Przy wykorzystywaniu naszych publikacji powołanie się na „Słowo Proświty” jest obowiązkowe. Indeks gazety „Słowo Proświty” — 30617 2 6 0 0 9
Tłumaczenie maszynowe
Założyciel: Ogólnoukraińskie Towarzystwo «Proświta» im. Tarasa Szewczenki, Świadectwo rejestracyjne KW nr 4066 z 02.03.2000 r.
Redaktor naczelny Pawło MOWCZAN
Redaktor główny Ihor ZOC
K o l e g i u m r e d a k c y j n e
Liubow HOŁOTA (przewodnicząca), Pawło MOWCZAN, Mykoła TYMOSZYK, Heorhij FILIPCZUK, Mykoła HOŁOMSZA, Jurij HANDZIUK, Halina DACZUK, Jewhen BUKIET
Tłumaczenie maszynowe