Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 4strona oryginału ↗

KILKA KRESEK DO TEGO NIEWYCZERPANEGO TEMATU…

Слово Просвіти, №10 за 2008 рік

EKSKLUZYW Iwan DRACZ Kateryna Doroszenko, jedna z zasłużonych dyrektorek Muzeum Szewczenki w Kijowie, lubiła opowiadać o tym, jak płakał John Steinbeck po obejrzeniu ekspozycji. „A ja czegoś takiego nigdy nie będę miał!” — zdawał się tłumaczyć swoje niespodziewane wzruszenie — było to po dziecięcemu bardzo naiwne i po dorosłemu bardzo trafne… Książka Jewhena Nachlika „Los—Los—Sudba” sprawiedliwie rozgranicza granice wpływu trzech geniuszy trzech słowiańskich narodów — Szewczenki, Puszkina, Mickiewicza. Kiedyś Wadym Skuratiwski został wyrzucony z „Wseswitu” za próbę wywyższenia syna chłopa pańszczyźnianego i wnuka hajdamaki kosztem kamerjunkra afrykańskiego pochodzenia. Niemożliwe jest zważenie znaczenia i wpływu geniusza, zrodzonego przez ten czy inny etnos, na życiowy nurt światowej historii. Szekspir w anglojęzycznym, Goethe w niemieckojęzycznym, Cervantes w hiszpańskojęzycznym świecie dopiero się zaczynali, by z czasem rozprzestrzenić się na wszystkie granice zasięgu Imperium Brytyjskiego, hiszpańskiej armady czy teutońskiego bagnetu. Przekłady i kulturowe wchłanianie szło za potęgą narodów. Te zdołały z agresywną zachłannością postawić Pana Boga przed faktem swojego rozprzestrzenienia. Ale Anglicy przeżyliby bez swojego Szekspira, geniusza nad geniuszami, Niemcy — bez uniwersalnego Goethego (od razu pod ręką byłby Schiller!), Rosjanie — bez Puszkina (szlachetny Lermontow nadałby się na zamianę!), Polacy — bez Mickiewicza (nie zapomnieli o Słowackim!?), a co my, Ukraińcy, robilibyśmy bez Szewczenki?! Powiedzą wysokoczołowi turyści i jadowite intelektualistki, że zbyt sportowo tworzę rachunki tych substancji, które się do tego nie nadają, i dlatego wymykają się mojej zuchwałości. Ale w tym właśnie bieda, że jesteśmy zbyt szewczenkocentrycznym narodem. Uniwersalny Kulisz (znów przywitajmy dwutomnik Jewhena Nachlika!) i wszechobejmujący Kostomarow, niezłomny Hułak oraz inni cyrylo-metodyjczycy dawno już czekają na osobne muzeum choćby w jednej szkole na Podolu — tam nauczał Pantełejmon Ołełkowycz. Najważniejsze — muszą być wpisani gęsto i wyraźnie w koncepcję ukraińskiego państwowotwórstwa — wtedy i Szewczenko będzie i jaśniejszy, i bardziej zrozumiały, i nie będzie wyglądał na samotnika „sredi doliny rownyja…”, a na potężne drzewo w otoczeniu potężnych drzew. Ale wtedy jego wywyższenie w kręgu współczesnych i współpracowników będzie organiczne i samo przez się zrozumiałe. Nasza niewiedza i niechęć do przełamywania apatii i lenistwa mocno zakorzeniły się nawet w skali naszych planów na przyszłość. Przyszło mi w różnych czasach i przy różnych okazjach występować przy pomnikach Szewczenki w różnych szerokościach geograficznych. W Waszyngtonie i Toronto, w Moskwie i Ałma-Acie. W Kazachstanie wysłano mnie otwierać pomnik, a oto w Buenos Aires w 1995 roku sytuację zmienił Łeonid Kuczma przy pomniku dłuta Leo Mola: „I dlaczego to ja mam tutaj występować — niech występuje poeta!..” Tak mnie samego podsadzano na piedestał, abym odmówił wtedy od przeciwnego ruchu politycznego — stworzenia Kongresu Ukraińskiej Inteligencji. Leo Mol (onże Łeonid Mołodożanin) jeszcze w 1939 roku pomagał Manizerowi tworzyć pomniki Szewczenki w Charkowie i Kijowie, żeby już w naszych czasach przebić go przez niewiarygodny polityczny asfalt w Sankt Petersburgu. Ale najtrudniej, chyba, było wyrastać Szewczence w Warszawie — to już nadwysiłki Pawłyczki, ówczesnego Ambasadora, zrobiły niewiarygodne. Pamiętam, stałem wtedy na otwarciu z rzeźbiarzem Anatolijem Kuszczem, trzymałem się go jak ambrazury bunkra i czułem wzburzone drżenie jego potężnej postury. Z czasem rosyjskojęzyczny przewodnik będzie wyjaśniał turystom z WNP: „Siejczas projezżajem mimo pamiatnika zamieczatielnomu ukrainskomu poetu Dmitru Szewczenku”. Jak mówi nasz naród, choć stój, choć padaj, ale pomnik stoi… Zatem Szewczenko był naszym i ambasadorem, i konsulem, i pełnomocnym przedstawicielem, kiedy nie mieliśmy jeszcze państwa, a kiedy teraz rozrosło się na całe grona ambasad i konsulatów, to musimy dążyć, aby były instytucje kulturalne ukraińskiego typu w każdym kraju na wzór niemieckiego „Goethe-Zentrum”. Pracy Szewczenki wystarczy, byle tylko nam wystarczyło umiejętności i mądrości, zwinności i wirtuozerii we wprowadzaniu ukraińskiej kultury w świat. Przed ciekawą książką Wołodymyra Melnyczenki o pobycie Szewczenki w Moskwie przeczytałem kiedyś badania diasporowego Jurija Bojki-Blochyna „Szewczenko i Moskwa” i utrwaliłem dla siebie jego wnioski: „W swojej wrogości do moskiewskiego imperializmu we wszystkich jego formach poeta był nieprzejednanie konsekwentny. Ta jego postawa jest właściwa całej jego życiowej drodze. Spotkanie ze złożoną rzeczywistością końca lat 50., w której moskiewska imperialistyczna duchowość znajdowała formy swojego maskowania, zmusiła Szewczenkę do przezwyciężania tego maskowania i hartowała poetę w dojrzałego działacza politycznego. Ani pisanie w języku rosyjskim, ani jego rosyjskie znajomości w niczym nie naruszają pełni i całości jego nacjonalizmu. Duchowe dziedzictwo naszego narodowego proroka i wielkiego geniusza pozostaje dla nas i teraz niewyczerpanym źródłem natchnienia w naszej walce przeciw odwiecznemu moskiewskiemu imperializmowi”. (Jurij Bojko, Wybrane, tom III, s. 61, Monachium, 1981). Ja, zapewne, nigdy nie wybiorę się z początków zgłębiania drogi Szewczenki. Oto teraz zahaczyłem o Tarasowego dziada-hajdamakę i obliczam masę historycznej i literaturoznawczej literatury aż do Księgi Kodeńskiej, która tak i nie doczekała się w bibliotece Instytutu Historii badaczy hajdamackiego tematu. Kiedyś, może, Wiaczesław Medwidź weźmie się za historię własnej wsi o tak przerażającej sławie („Bym cię licho, Kodnio, nie ominęło!”) …Moja pierwsza nowela studenckich lat była o czarnych wstążkach we włosach lisyńskich dziewcząt jako wspomnieniu o Koliszczyźnie… Jakoś w kijowskim muzeum Szewczenki wystawiano dokumenty — oszołomiło mnie sąsiedztwo przysięgi każdego mikołajowskiego żołnierza (a takim był i szeregowy Szewczenko!) na wierność carskiemu domowi i maleńkiej książeczki za cholewą z wierszami. Oto dramaturgia!.. Albo zamiar poety umieszczenia w swoim „Elementarzu” (a on nie chciał korzystać z…) nawet najbliższych przyjaciół i sojuszników, którzy interpretowali go na swój sposób i styl, na swoje europejskie rozumienie!), próba utrwalenia w najprostszym ludowym podsumowaniu swojego pełnego smutku stosunku do ludzi i wiecznych relacji między nimi: A gdzie dobrzy ludzie, Tam i prawda będzie. A gdzie krzywda będzie, Tam dobra nie będzie… Zakończyć można to króciutkie słowo tak bliskim mi listem Pantelejmona Kulisza do Szewczenki: “Zdrów, zdrów, bracie Tarasie! Oto i my, chwała Bogu, na Ukrainie. W gościach dobrze, a w domu jeszcze lepiej. Cożeś ty myśli ze swoimi dumami i poematami czynić? Czy nie można by ich ogłosić światu? Przysiądźże, braciszku, i pomóżdż nad nimi swoją potężną głową, żeby było tak schludnie i oględnie wszystko, jak u tego Puszkina, żeby czystym ziarnem odsypać duchownego zboża ziomkom, a nie z plewami. U nas bowiem rodzi Pan Bóg chleb na każdą duszę w dostatku, więc i nie przywykły nasze usta do otrębów. Uszanuj, bracie, wspólnotę i siebie samego przed wspólnotą. Lepiej nieco przytrzymaj u siebie puszkowskim zwyczajem, aniżeli brać niższym ładem od siebie samego. Radzę ci, gorliwie dbając o twoją sławę i o piękno naszego głośnego słowa, a przy tym liczę i na twoją szeroką z przodu głowę. Napisz do mnie, jak się masz, jak żyjesz. A ja żyję tak sobie, nie bardzo próżnując. Otóż byłoby dla mnie wielkie święto, gdyby z nas złą cenzurę zdjęto. 1858, czerwca 7, ch. Motroniwka Twój duszą P. Kulisz”. Otóż wraz z Pańkiem Kuliszem w nas do dziś największa nadzieja — na jego szeroką z przodu głowę! ch. Koncza Ozierna, 3.03.2008 r.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn