Strona · s. 10strona oryginału ↗
TARAS SZWCZENKO W MOSKWIE Marzec 1858 roku
Слово Просвіти, №10 за 2008 рік
cerkwią Zaśnięcia Najświętszej Maryi Panny. Tę cerkiew na Pokrowce, której nie mógł nie widzieć Szewczenko, zbudowano pod koniec XVII wieku. Wasilij Bażenow stawiał ją w jednym rzędzie ze świątynią Wasyla Błogosławionego. Według podania Napoleon, zachwycony cerkwią, wykrzyknął: “O, rosyjski Notre-Dame!”; cesarz rozkazał ocalić świątynię przed pożarem. Michaił Dostojewski niezwykle wysoko cenił architekturę budowli. Akademik Dmitrij Lichaczow wyznał kiedyś, że to właśnie cerkiew Zaśnięcia na Pokrowce, którą zobaczył jako młody człowiek, wyznaczyła jego drogę w nauce, skłoniła do zajęcia się badaniem starożytnej rosyjskiej historii. Wszakże świątynia Zaśnięcia na Pokrowce była, być może, dziełem ukraińskiego mistrza. Oto co pisze o tym znawca Moskwy Lew Kołodny: “Dzwonnica jego wznosiła się pięcioma namiotami! A w sumie nad refektarzem i świątynią kłosiło się osiemnaście głów, konstelacja kopuł, emitujących blask boskiego piękna. Kto jest twórcą arcydzieła? Nie wiadomo. Podobne świątynie budowano na Ukrainie, być może stamtąd przyjechał, jak jadą teraz za zarobkiem, nieznany geniusz, małorusin-Ukrainiec” (wyróżnienie moje — W. M.). Dodam tylko, że ukraiński architekt mógł przyjechać do Moskwy nie “za zarobkiem”, a wraz z jedną z oficjalnych delegacji od hetmana Iwana Mazepy, które zatrzymywały się w Małorosyjskim zajeździe na Pokrowce. Korespondując później z Maksymowiczem, Szewczenko nie przestawał zachwycać się jego żoną: “Gdyby taka u mnie była żona — poślubiłbym i umarł”. Właśnie Marię Wasiliewnę poeta prosił jeszcze w Moskwie o pomoc w ożenku. 22 listopada 1858 roku przypominał jej w liście: “Bardzo i bardzo szanowna i droga moja pani Mario Wasiliewno!.. A wy, być może, już i zapomnieliście moją prośbę? To ja wam przypomnę. Ja was prosiłem, żebyście mnie ożenili. Ożeńcie, bądźcie łaskawi! A to jak wy nie ożenicie, to i sam Bóg nie ożeni, tak i przepadnę kawalerem na obczyźnie”. W tych wierszach jest jakaś szczególnie gorzka żartobliwość, a jeszcze więcej — skazana na niepowodzenie proroczość, bo przecież tak właśnie się stało… Dokąd skierowali się przyjaciele po spotkaniu z Maksymowiczami? Taras Hryhorowycz odpowiedział na to pytanie: “Rozstawszy się z miłą, czarującą rodaczką, zajechaliśmy do szkoły malarstwa, do mojego starego przyjaciela A. N. Mokryckiego. Stary przyjaciel nie poznał mnie. Nic dziwnego, myśmy się z nim od 1842 roku nie widzieli”. “Szkoła malarstwa” — tak Szewczenko nazwał Szkołę Malarstwa i Rzeźby Moskiewskiego Towarzystwa Artystycznego, która od 1844 roku mieściła się przy Miasnickiej, w domu Juszkowa (teraz — nr 21). Udało się ustalić, że Apollon Nikołajewicz Mokrycki mieszkał w budynku szkoły, gdzie wykładowcy mieli mieszkania. Od 1865 roku placówka edukacyjna otrzymała prawa wyższej i nazywała się Szkołą Malarstwa, Rzeźby i Architektury. Dom Juszkowa zachował się i mieści się w nim teraz Rosyjska Akademia Malarstwa, Rzeźby i Architektury. Czytamy dalej w dzienniku: “Potem zajechaliśmy do księgarni N. Szczepkina, gdzie mi Jakuszkin podarował portret słynnego Nikołaja Nowikowa”. Nikołaj Michajłowicz Szczepkin (1820—1886), znany rosyjski wydawca i działacz społeczny, drugi syn artysty. Cieszył się szacunkiem wśród moskiewskiej inteligencji jako uczciwy i porządny człowiek. Księgarnia Nikołaja Szczepkina była jednym z centrów rozpowszechniania nielegalnych zagranicznych wydań Hercena i Ogariowa w Rosji. Policja polityczna, która śledziła Nikołaja Szczepkina, donosiła: “Podczas jarmarku w Niżnym Nowogrodzie i w ciągu zimy, jeden z synów Szczepkina wyjeżdżał z Moskwy i, jak mówią, rozwoził kilka tysięcy egzemplarzy zakazanych dzieł…” Niedługo przed znajomością z Szewczenką — latem 1857 roku — Nikołaj Szczepkin wraz z żoną odwiedził Aleksandra Hercena w Londynie, być może rozmawiali też o otwarciu księgarni w Moskwie. Księgarnię Nikołaja Szczepkina i Kuźmy Sołdationkowa otwarto we wrześniu 1857 roku; mieściła się w cyrkułe miasnickim przy Wielkiej Łubiance w domu Michaiła Sysalina (nie zachował się); teraz w tym miejscu znajduje się budynek nr 11 z tablicą pamiątkową, która opowiada, że tutaj od kwietnia 1918 roku do grudnia 1920 roku pracował przewodniczący Wszechrosyjskiej Komisji Nadzwyczajnej Feliks Dzierżyński. W księgarni Nikołaja Szczepkina sprzedawano przede wszystkim książki wydawnictwa “K. Sołdationkow i M. Szczep
kin”, założonego przez niego w Moskwie w 1856 roku wraz z kupcem-mecenasem, kolekcjonerem Kuźmą Sołdationkowem, który stoi w czasie pierwszym w kohorcie takich budowniczych rosyjskiej kultury, jak bracia Sabasznikowowie, Mamontow i Morozow, Szczukinowie i Trietiakowowie. Szewczenko poznał się z Sołdationkowem właśnie w księgarni Mikołaja Szczepkina. Wtedy w kolekcji kupca-mecenasa, który zaczął zbierać galerię rosyjskiego malarstwa jeszcze przed Pawłem Trietiakowem (od 1852 roku), była картина Karola Briułłowa “Wirsawia”, z której w 1860 roku Szewczenko wykonał o tej samej nazwie akwafortę. Przy tym korzystał on z fotografii z obrazu, którą podarował Sołdationkow. Poeta podarował kolekcjonerowi “Kobziarza” i przez artystę Wasyla Rajewa przekazał mu akwafortę “Przypowieść o winiarzu” z dedykacją: “Kuźmie Terentjewiczowi Sołdationkowowi. T. Szewczenko. 1858. Listopad 10”. W kolekcji Sołdationkowa obok dzieł P. A. Fiedotowa, W. G. Pierowa, I. I. Lewitana, F. A. Wasiljewa były akwarele Szewczenki “Przerwane spotkanie”, “Sen babci i wnuczki”, “Maria” i “Cyganka-wróżka”. W wydawnictwie “K. Sołdationkow i M. Szczepkin” na czas przyjazdu Szewczenki do Moskwy światło dzienne ujrzało kilka książek, w szczególności wiersze Aleksandra Kolcowa, Aleksandra Poleżajewa, utwory Tymofieja Granowskiego. Książki te były w osobistej bibliotece Szewczenki, opisanej po jego śmierci przez Danyła Kameneckiego. Z księgarni Szewczenko i Szczepkin wrócili do domu: “Potem przyjechaliśmy do domu i zasiedliśmy do obiadu”. Michaił Siemionowicz był gościnnym gospodarzem, przy stole zbierało się niemało gości, toczyły się ciekawe rozmowy na tematy sztuki, wybuchały dyskusje, rozbrzmiewał śmiech… Ucztowania Szczepkin nie lubił, czasem pozwalał sobie na kieliszek szampana, na przykład z okazji spotkania z Szewczenką, ale pijaństwa nie cierpiał. Pewnego razu na początku 1858 roku otrzymał informację o tym, że Taras Hryhorowycz w Niżnym Nowogrodzie rzekomo zaszalał z przyjaciółmi. W liście Szczepkina do poety z 6 lutego czytamy: “Nie wytrzymam! Powiem! Ty, mówią, przyjacielu, zaszalałeś trochę? Żaden policzek by mnie tak nie obraził. Bóg ci sędzią! Nie oszczędzasz ty ani siebie, ani przyjaciół twoich. Źle, bardzo źle. Nie zrzucaj tego na swoją naturę i charakter. Ja na to nie pozwalam: człowiek tym właśnie różni się od zwierząt, że ma wolę… Nie miej mi za złe moich szorstkich słów. Przyjaźń jest surowa, a ty sam mianowałeś mnie przyjacielem, więc miej pretensje do siebie”. Rzeczywiście, tak ostro i jednocześnie z miłością mógł skarcić Szewczenkę tylko bliski przyjaciel. I Taras Hryhorowycz się tłumaczył: “Jaka to tobie sroka-kłamczucha na ogonie przyniosła, że ja tu nic nie robię, tylko ucztuję? Kłamstwo. Przysięgam Bogu, kłamstwo!.. A tobie wielkie, przeogromne dzięki za szczerą miłość twoją, mój gołąbku siwy jedyny”. W rodzinie Szczepkina przy skromnym, ale gościnnym stole w poważaniu były herbata i kawa. Wnuczka Szczepkina, aktorka Małego Teatru od 1877 do 1903 roku Aleksandra Szczepkina-Czerniewska wspominała: “Oto widzę nasz taras, jedną stroną wychodzący na ulicę. Piją popołudniową kawę, ale tuż obok stoją i kieliszki z szampanem — charakterystyczne, starodawne kieliszeczki z wąskim dnem; z nich zachowały się u mnie dwa — kieliszki, których kryształu dotykały usta Gogola, Bielińskiego, Hercena, Szewczenki i wielu, wielu innych niezapomnianych ludzi…” Przyjemnie, że w Domu-Muzeum M. S. Szczepkina do dziś zachowują tradycję “Szczepkińskich herbat”. Przekonałem się o tym, kiedy włączono je do programu “Szczepkińskich czytań”, w których brałem udział z referatem “Szewczenko i Szczepkin”. Po obiedzie, poeta wykonał pierwszego dnia po domowym zamknięciu, czyli 18 marca, jeszcze jedną bardzo ważną dla niego wizytę — do Osipa Bodianskiego, który nie zapominał o nim na zesłaniu: “Wieczorem byłem u O. M. Bodianskiego. Nagadaliśmy się do syta o Słowianach w ogóle i o ziomkach w szczególności, i tym zakończyłem swoje pierwsze wyjście z mieszkania”. Ważne było ustalić, gdzie mieszkał w 1858 roku profesor Uniwersytetu Moskiewskiego Bodianski. Okazało się, że na początku zaułka Gazetnego8, w domu Ignatiewa (nie zachował się). W “Księdze adresów mieszkańców Moskwy” za 1855 rok czytamy: “Bodianski Iosif Maks., radca stanu, (pełniący obowiązki)9, dzielnica Twerska, w zaułku Gazetnym, dom Ignatiewa”. Zatem, Bodianski Iosif Maksymowycz, radca stanu (pełniący obowiązki), dzielnica Twerska, w zaułku Gazetnym, dom Ignatiewa. W “Księdze adresów mieszkańców Moskwy” za 1858 rok, kiedy Szewczenko odwiedzał Bodianskiego, ten adres się potwierdza. W tamtym czasie dom należał do radczyni stanu Zofii Ignatiewej. Niedaleko od domu Bodianskiego była cerkiew Zaśnięcia Matki Bożej, w której w kwietniu 1861 roku Bodianski zorganizował panichidę w czterdziesty dzień po śmierci Szewczenki. Przez siedemnaście lat, z których dziesięć przypadło na zesłanie Szewczenki, poeta spotykał się z Bodianskim zaledwie kilka razy, zresztą korespondencja też nie była systematyczna, przynajmniej znanych jest tylko sześć listów Szewczenki i dwa — Bodianskiego. Z punktu widzenia przeciętnego człowieka — to bardzo mało, ale przecież chodzi o geniusza, który wybrał Osipa Maksymowycza na przyjaciela: “przyjacielu mój jedyny”; “przyjacielu mój dobry”, “mój dobry przyjacielu”, “mój przyjacielu, Bogu miły”… Ciąg dalszy nastąpi. 1 Chodziło o Marię Wasyliwnę Maksymowycz (Towbycz), z którą Michaił Ołeksandrowycz ożenił się w 1853 roku na Ukrainie. Była ona córką niezamożnego ziemianina z powiatu złotonoskiego. Razem z Michaiłem Maksymowyczem, którego zaproszono do Moskwy redagować czasopismo “Russkaja biesieda”, przyjechała do miasta w 1857 roku i, usłyszawszy o Szewczence, który przebywał w Niżnym Nowogrodzie, przekazała mu pozdrowienia przez męża. W liście do poety Maksymowycz pisał: “Kłania się tobie i moja żona Marusia”. Szewczenko przejął się do Marii Wasyliwny ciepłem jeszcze korespondencyjnie. 2 Tak nazwał Szewczenko wiersz “Sad wiśniowy koło chaty…” (1847 rok). Przeprowadziwszy się z mężem w 1859 roku z Moskwy na Ukrainę, na chutor Mychajłowa Hora, Maria Maksymowycz przywiozła tam i autograf poety, którego dalszy los nie jest znany. 3 Poety fascynacja Marią Maksymowycz stała się znana w moskiewskim towarzystwie. W szczególności, Wiera Aksakowa pisała już 26 marca: “Mówią, że Maksymowyczowa jest szczególnie miła wśród chochołów, a Szewczenko jest nią zachwycony”. 4 Teraz — zaułek Dewiatkin w rejonie Basmannym Moskwy. 5 Szczegółowo o tej wizycie u Mokryckiego opowiadano w artykule “Zajechaliśmy do szkoły malarstwa” (“Słowo Proświty” 24—30 maja 2007 roku). 6 Jakuszkin Jewgienij Iwanowycz (1826—1905) — rosyjski etnograf, prawnik, młodszy syn dekabrysty Iwana Jakuszkina. 7 Nowikow Mikołaj Iwanowycz (1744—1818) — rosyjski oświeceniowiec, pisarz i wydawca. 8 Nazwa zaułka pojawiła się w latach 1780. i związana jest z tym, że w nim była usytuowana drukarnia Uniwersytetu Moskiewskiego, w której drukowano w latach 1756—1811 gazetę “Moskowskije wiedomosti”. Sprzedawano ją w tym samym miejscu, w “gazetnej ławce”, a ponieważ dostawy gazety do domu w tamtym czasie nie było, to prenumeratorzy odbierali tutaj swój egzemplarz. 9 “Pełnić obowiązki” — zajmować stanowisko.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
