Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 7strona oryginału ↗

ODCZYTANIE APOSTOŁA TARASA W KIJOWIE

Слово Просвіти, №10 за 2011 рік

I musiało się tak zdarzyć — przyjechali do nas w gości krewni z dalekiej Rosji. Kilka lat nie byli w Ojczyźnie. I zachciało im się przejść i przejechać po Kijowie śladami Szewczenki. Jak się okazało, w Kijowie spośród 1200 firm turystycznych nie znalazła się żadna, która przeprowadziłaby nam taką wycieczkę. Musiałem sam zostać przewodnikiem i uczestnikiem wycieczki. Mykoła CYMBALIUK — Chyba nie ma na świecie narodu, który z taką czcią i pobożnością odnosiłby się do swojego poety. Kiedyś w ukraińskich rodzinach jego „Kobziarz” zawsze leżał na pokuciu pod obrazami obok Biblii czy Ewangelii. Tę książkę rodzice nierzadko dodawali do posagu narzeczonej, synowi, który się żenił — w spadku jako najcenniejszy skarb. Od dnia wydania pierwszego „Kobziarza” w 1840 roku i do dziś nakłady jego utworów sięgają kilkudziesięciu milionów. Nie pomylę się, jeśli powiem: po kilka egzemplarzy na rodzinę. W ciągu historii każda władza czy siła polityczna nie mogła pominąć jego Słowa, próbowała wykorzystać je we własnych interesach. Kochano go i nienawidzono we wszystkich czasach. Kochało wszystko, co uczciwe, rozumne, szlachetne, niezależnie od narodowości. Nienawidzili moralni zwyrodnialcy. Tych ostatnich, dzięki Bogu, są jednostki. Niestety, Mikołaj I i Dubeltowie dzisiaj nie wyginęli. Oni są nie tylko za murami Kremla, ale i u nas, w Kijowie. Oni znowu są u władzy: siedzą w parlamencie, ministerialnych fotelach. Dzisiaj oni jak złodzieje, złapani na gorącym uczynku, histerycznie wrzeszczą o „nacjonalizmie”, „ukraińskim faszyzmie”, próbują odwrócić uwagę od siebie — nie powstrzymałem się, wyrażając gościom to, co leżało mi na sercu. Wyślizgnąwszy się z ciągłego potoku samochodów zagranicznych, za mostem Patona skręcamy w równoległy do Szosy Stołecznej wjazd do Monasteru Wydubickiego. Na poboczu zdążam rzucić okiem na billboard z reklamą restauracji „Monastyrśka trapezna”. Wydaje się, że właśnie tutaj, z tego miejsca, Szewczenko rysował swój akwafortę „Monaster Wydubicki”. Wtedy dnieprowa woda dochodziła do samej góry. Było to w 1844 roku, podczas jego pierwszego powrotu na Ukrainę po trzynastoletniej rozłące. — Wiecie — opowiadam dalej swoim towarzyszom — zrozumiałe i bliskie jest mi jego uczucie powrotu do ojczyzny. Za młodu zaledwie dwa lata przyszło mi być poza granicami Ukrainy. Pamiętam, już wracając, jak tylko pociąg przekroczył granicę — było to w Czopie — w duszy działo się coś niewiarygodnego: chciało się paść na kolana na rodzimą ziemię i całować ją. Jak tu nie wspomnieć słów poety z jego „Hajdamaków”: Synowie moi! orły moje! Lećcie na Ukrainę — Choć i nieszczęście spotka się, Tak nie na obczyźnie. Niedługo przed wyjazdem w liście do H. Tarnowskiego pisał: „Ja… diabli wiedzą co! Nie to robię, nie to spaceruję, snuję się po tym diabelskim błocie i wspominam naszą Ukrainę. Och, gdyby to można było mi przyjechać do słowika… (czyli pod koniec maja)”. Już wtedy powstała u niego idea wydawania „Malowniczej Ukrainy” — serii rysunków z tekstami. Obrazy sławnej przeszłości, ludowego bytu, czarującej ukraińskiej przyrody miały zmusić ludzi do myślenia, obudzić ich pamięć narodową, godność. O, ileż tych sławnych stron! I zmartwychwstawały w jego wyobraźni oblężenie Buszy, i zniszczenie przez Mienszykowa Baturyna, pobicie przez Wyhowskiego Moskali pod Konotopem, i zwycięstwa „za wolność i wiarę” Chmielnickiego… A to głupiec opowiada Martwymi słowami I jakiegoś tam Jaremę Prowadzi przed nami W kierpcach. Głupiec! głupiec! Trakt moskiewski, który przebiegał przez Czernihów, Browary, opierał się o Dniepr. Na ukos od Wydubycz, w pobliżu dzisiejszego mostu Patona, była przeprawa. W losie Tarasa ona jest jak słup graniczny — daleko z tyłu, za chutorami Mychajliwśkymy, Moskiewszczyzna, z przodu, bardziej w prawo, przez Bramę Newodnycką, wjazd do serca Ukrainy, a bardziej w lewo — jeden z najstarszych ośrodków duchowych. Monaster Wydubicki powstał w drugiej połowie XI wieku na miejscu „wypłynięcia” drewnianego idola — boga Peruna. Nasi przodkowie uważali go za władcę błyskawic i gromu, patrona wojowników. Wraz z przyjęciem chrześcijaństwa książę kazał zrzucić go do Dniepru. Ale on wypłynął u podnóża góry, gdzie teraz zlewa się z niebem błękitna kopuła soboru Jerzego Zwycięzcy — Archanioła Michała. Przez bramę klasztorną idziemy dalej. Pod murami świątyni groby. Przy jednym zatrzymujemy się. Tutaj pochowano wielkiego Ukraińca-pedagoga Kostiantyna Uszynskiego, który dziesięć lat później od Szewczenki urodził się i zmarł (1824—1871). Jak i poeta, nie lubił tego „błota” z jego duchem — Petersburga, i dopiero pod koniec życia udało mu się wyrwać stamtąd i osiedlić w Kijowie, na ulicy Tarasowskiej. I ten — wczorajszy chłop pańszczyźniany, i ten — szlachcic, występowali za jednym — za prawem swojego narodu do nauki w ojczystym języku. Wchodzimy do cerkwi. — Chcecie kupić świece? — służalczo i pokornie pyta handlarka. Stawiamy świece, modlimy się. „Tarasie, Tarasie…”. — Chodźmy do restauracji, obiadujmy — proponują goście, wychodząc na zewnątrz. — Ciekawe, na tablicy reklamowej napisano, że w „Monastyrśkiej trapeznej” wszystkie potrawy są poświęcone. W sieniach ciasno. W witrynach, pod szkłem, ekspozycja archeologiczna, pewnie wykopane podczas tutejszych wykopalisk fajki, panagie, krzyżyki, wyszczerbione amfory. Na ścianach proste olejne pejzażyki. Akwaforty Szewczenki (kopii, oczywiście) wśród nich nie ma. — Czy to u was kopie, czy oryginały — pytam tęgich chłopaków za ladą szatni. — Oryginały… Co jeszcze chcecie? — niecierpliwie i nieprzyjaźnie rzuca jeden z nich. Przeprosiwszy, w grupie z żałobnym nastrojem wychodzimy. Jakoś wszystkim od razu odechciało się jeść. Następną w naszej trasie jest Mogiła Askolda. Według kroniki, w tym miejscu w 882 r. książę Oleg podstępnie zabił pierwszych znanych ruskich książąt Askolda i Dira. Jeden z nich rzekomo został tutaj pochowany. Na miejscu drewnianej w 1810 r. zbudowano ceglaną cerkiew-rotundę. Za czasów sowieckich przekształcono ją w pawilon parkowy. Teraz trwają tu prace remontowo-wykończeniowe. W świątyni św. Mikołaja, która została przekazana wspólnocie greckokatolickiej, odprawia ksiądz o. Ihor. — Wieczorem odprawimy panichidę za naszego proroka — Tarasa Szewczenkę — opowiedział ojciec Ihor. — Potem całą noc, z 9 na 10 marca, w domu parafialnym (sto metrów stąd) będziemy czytać „Kobziarza”… „Jak akatyst”, — przemknęła myśl. — A jeszcze chcemy postawić krzyż w tym miejscu — kontynuował — gdzie Szewczenko stał i rysował „Mogiłę Askolda”. I w ogóle, w tym miejscu każda piędź ziemi jest święta. Powiedział czystą prawdę. Od dawna był tu cmentarz miejski, potem wojskowy. W tej ziemi znalazły swój spoczynek prochy młodych obrońców Ukraińskiej Republiki Ludowej — bohaterów spod Krut. Tutaj pochowano potomka starego kozackiego rodu Wasyla Tarnowskiego, mecenasa, kolekcjonera, założyciela Muzeum Ukraińskich Starożytności w Czernihowie. Dzięki niemu zachowało się wiele materiałów szewczenkowskich. Na tych urwiskach Dnieprowych, jak i na całej Ukrainie, wolność nasza Krwią ona się obmywała! A spała na kupach, Na kozackich wolnych trupach, Okradzionych trupach! Popatrzcie tylko dobrze, Przeczytajcie znowu Tę sławę. Parkową Drogą schodzimy do Chreszczatyka, wchodzimy po Triochswiatytelśkiej do kościoła św. Aleksandra, zbudowanego Zdjęcie Olesia Dmytrenka utrzymanego w stylu klasycyzmu. Jest niemal rówieśnikiem poety — jego budowę rozpoczęto w 1817 r. Takie wrażenie, jakby Szewczenko malował go całkiem niedawno — na tyle czas nie starł charakterystycznych cech klasycyzmu tej katolickiej świątyni. Czego nie można powiedzieć teraz o duchu w tych murach. Kiedyś nieciści księża, magnaci nas poróżnili, rozdzielili… Szewczenko niejednokrotnie zwracał się do tematu ukraińsko-polskiego rozbratu. W „Heretyku” ostro potępił niemoralność rzymskiego papiestwa, które zniekształciło chrześcijańską miłość do bliźniego. W „Hajdamakach”, innych wierszach, przypisuje winę za rozniecanie wrogości katolikom-jezuitom. Chociaż i prawosławia nie oszczędza: moskiewskich popów nie kochał nie mniej niż księży. Dusza jego nie przyjmowała ponurego niewolniczego ducha „bizantyjszczyzny”, wzmocnionego azjatyckim fanatyzmem. To była nie ta religia wolnomyślnych kozackich przodków — po podporządkowaniu (po śmierci Bohdana Chmielnickiego) Kijowskiej metropolii Patriarchatowi Moskiewskiemu. Żywy duch wiary zaczął znikać, demokratyzm Cerkwi pochłania biurokratyczna centralizacja. Moskiewska cerkiew wyradza się w wojowniczy dodatek carskiej korony Imperium Rosyjskiego. I carowie sami sobie zbudowali świątynie, bożnice, ołtarze, niewolnicy niemi pokłonili się. Obejrzawszy odnowiony Monaster Michajłowski, obok odlanego w brązie symbolu „chachłackiej” niższości — pomnika Proni Prokopowny i Gołochwastowa, schodzimy na Podół. Tutaj, na rogu ulic Konstantynowskiej i Chorywej, w budynku Szkoły Szlacheckiej Szewczenko, wtedy już „wolny artysta”, po raz drugi spotkał się z P. Kuliszem. Według twierdzenia O. Konyskiego, właśnie wtedy w przyjacielskich, szczerych rozmowach powstała idea stworzenia Bractwa Cyrylo-Metodiańskiego. Poezja poety zadziałała jak detonator. Według słów Kulisza, nowe utwory Szewczenki „wydały mu się jakimś odkryciem z nieba”. Przed nim był już „nie kobziarz, a narodowy prorok”. Takie samo oszałamiające wrażenie wywarła poezja i na M. Kostomarowie, który był nieprzeciętną, wysoce intelektualną osobowością… Według materiałów śledztwa Taras Szewczenko rzekomo nie należał do członków bractwa. Ale dziwi to, że został ukarany najsurowiej. Sądzę, że rzecz tu nie tylko w osobistej obrazie wieńczonych koronami…. A potem u nas był Wyszogród. Przyjechaliśmy, popatrzyliśmy… Wspomnieliśmy jego akwarelę, odmalowaną z tutejszych ruin niegdyś wspaniałego Monasteru Meżyhirskiego, gdzie ostatni koszowy ataman Siczy Zaporoskiej Kałnyszewski zbudował cerkiew Piotropawłowską. Wspomnieliśmy słowa Szewczenki z listu do Kucharenki, że był on „i u Meżyhirskiego Spasa, i na Chortycy, i wszędzie był i wszystko płakał, widząc, jak splądrowała naszą Ukrainę katowskiej wiary niemota z moskalami; oby oni oszaleli”. Wracając z powrotem do miasta, zatrzymujemy się na Placu Pocztowym przed odbudowaną cerkwią Narodzenia Pańskiego. Iglica dzwonnicy czymś przypomniała nam petersburską Twierdzę Pietropawłowską, gdzie karali się, męczyli, ale nie kajali ukraińscy kozacy i ich hetmani, nie jeden Połubotok, nie jeden Kałnyszewski. Podczas przeniesienia zwłok nawet tutaj, na ojczystej ziemi, trzeba było zwracać się o pozwolenie do generał-gubernatora, a potem do metropolity, aby odśpiewać Tarasowe prochy. Roku Pańskiego 1861, 7 maja, kijowska młodzież, studenci, zaprzęgnąwszy się w karawan, samodzielnie wieźli trumnę swojego apostoła-proroka do parowca. Za nimi — prawie cały uniwersytet, profesura i mnóstwo publiczności. Byli tu wszyscy — i Ukraińcy, i Polacy, i Rosjanie, i Serbowie. Całe nabrzeże było zapchane ludem. Szli kilometrów z pięć, do tego przewozu koło Wydubycz – …do Charona — Przez Letę bezdenną i mętną, żeby „przepłynąć, przenieść i sławę świętą — młodą, wieczną”. Dzisiaj nawet stamtąd do nas dolatuje jego namiętne: Modlę się, panie, natchnij im ust moich słowa…

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn