Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 12strona oryginału ↗

Choć los ich nie zetknął twarzą w twarz

Слово Просвіти, №10 за 2012 рік

Switłana OREŁ, m. Kirowohrad. Brat kompozytora. Taką nazwę miała pierwsza obszerna publikacja Wiaczesława i Jewhena Szkodów (ojciec krajoznawcy, również wielki miłośnik muzyki i teatru), poświęcona związkom rodu Łysenków z naszym regionem, opublikowana w czasopiśmie „Witchyzna” jeszcze w połowie lat 60. XX wieku. Najważniejszym miejscem wśród tych związków jest pobyt brata kompozytora, Andrija Łysenki, w miasteczku Znamianka. Właściwie pobytem trudno to nazwać — Andrij Witalijowycz przeżył tu z rodziną prawie 20 lat. Trafił tutaj jako młody człowiek, ale miał już pewne doświadczenie zawodowe i życiowe. Absolwent wydziału medycznego Uniwersytetu Kijowskiego przed trzydziestką z okładem zdążył być młodszym lekarzem w siódmej załodze floty Floty Bałtyckiej, ochotnikiem oddziału sanitarnego w Serbii, która w tamtym czasie (1876 rok) wojowała z Turcją, lekarzem szpitali wojskowych w Mikołajowie, Kiszyniowie, lekarzem na parowcach Flotylli Górnego Dunaju. Jego zasługi dla ówczesnego imperium pozwalały ubiegać się o posadę lekarską przynajmniej w Kijowie, ale on wraz z rodziną (w tamtym czasie miał już czworo dzieci) wyjeżdża na stację Znamianka ówczesnej kolei Charkowsko-Mikołajowskiej, która stała na przecięciu najważniejszych szlaków kolejowych południa Rosji. Tutaj Andrij Witalijowycz został głównym lekarzem szpitala kolejowego, osiedlając się faktycznie w jednym z zakątków Czarnego Lasu, niedaleko miasteczka. Wiosną 1885 roku, pisze Wiaczesław Szkoda, do Znamianki przyjeżdża brat żony Mykoły Łysenki, Ołeksandr Łypski. Aktywny uczestnik kółka „Narodna Wola”, był pod nadzorem politycznym i, najwyraźniej, miał nadzieję w prowincjonalnym miasteczku znaleźć wytchnienie od natrętnej uwagi policji. Andrij Łysenko zatrudnił go jako nauczyciela domowego w rodzinie leśniczego Kuesta. Lecz wkrótce donosy do policji wznowiły się i Łypski musiał uciekać ze Znamianki. Wśród jego papierów znaleziono książkę z autografem Marii Karpivny Barillotti (Tobilewycz), co świadczyło o związkach narodowca z teatralną rodziną Tobilewyczów. Lekarz, który jeszcze jako student brał udział jako chórzysta w wystawieniu operetki Mykoły Łysenki „Noc wigilijna”, za radą dramaturga, swojego dawnego przyjaciela Mychajła Staryckiego i z jego pomocą zorganizował wśród robotników stacji amatorskie kółko muzyczno-dramatyczne. W sztuce Mychajła Staryckiego „Nie było sądzone”, która cieszyła się wielką popularnością wśród miejscowej ludności, rolę Katri grała córka lekarza Natalia Łysenko, która później została profesjonalną aktorką, gwiazdą kina niemego, i przez wiele lat, będąc już na emigracji, korespondowała z rodziną Szkodów. Uważny i kompetentny lekarz Andrij Łysenko zdobył niemały autorytet wśród miejscowych robotników. Do tego stopnia, że podczas wydarzeń rewolucyjnych 1905 roku to właśnie Andrija Witalijowycza wybrano przewodniczącym komitetu strajkowego i wysłano na stację Lubotyn, gdzie wybuchło powstanie robotników, w celu uzgodnienia działań. W szkicu poświęconym postaci Andrija Łysenki, Wiaczesław i Jewhen Szkodowie cytują ówczesną jelisawetgradzką gazetę „Hołos Juha”, która pisała o wyjątkowej zorganizowaniu i zdyscyplinowaniu znamiańskich strajkujących. Dali oni odpór czarnosecińcom z Jelisawetgradu, którzy przybyli na stację agitować za swoimi ideami. Oczywiście lekarz stanął na czele komitetu strajkowego także dlatego, że miał lewicowe poglądy. I za to trzeba było płacić: w grudniu 1905 roku Andrija Witalijowycza aresztowano i od razu wysłano do guberni wiackiej. Mykoła Łysenko nie raz gościł u brata w Znamiance. Szczególnie długi był taki pobyt latem 1892 roku, kiedy w Kijowie szalała cholera i rodzina Mykoły Witalijowycza przez kilka letnich i jesiennych miesięcy mieszkała we wsi Orłowa Bałka, niedaleko miasteczka. Właśnie w tej wsi miała majątek polska rodzina Szymanowskich, której dziesięcioletni syn Karol uczył się w słynnej Jelisawetgradzkiej szkole muzycznej Gustawa Neuhausa. Grę młodego muzyka słuchał wtedy Mykoła Witalijowycz i pochwalił ją, zauważając u chłopca nieprzeciętny talent muzyczny. W Orłowej Bałce kompozytor dokonywał orkiestracji opery „Taras Bulba”. Więc z okien domu często rozbrzmiewała muzyka. Syn Mykoły Witalijowycza Ostap wspominał, że ojciec często grał razem z wujem Andrijem: Mykoła Witalijowycz grał na fortepianie, a jego brat — na skrzypcach, wykonywali utwory Czajkowskiego, Beethovena, Schumanna. Lecz idylla szybko się skończyła. Rodzina oczywiście wstawiała się u władz, aby pozwolono Andriji Witalijowyczowi wyjechać z zesłania za granicę na leczenie, bo jego zdrowie gwałtownie się pogorszyło. Takie pozwolenie z wielkimi trudnościami uzyskano, ale w 1910 roku, po powrocie do Kijowa, lekarz Andrij Łysenko zmarł w kijowsko-swiatoszyńskim sanatorium przeciwgruźliczym, nie dożywszy nawet sześćdziesiątki… Na budynku szpitala w Znamiance, gdzie pracował Andrij Łysenko, w 1975 roku ustanowiono tablicę pamiątkową na jego cześć, a w 1983 roku, na 100-lecie placówki medycznej, nadano jej jego imię. Jeszcze dziewięć lat później Znamiańska szkoła muzyczna otrzyma imię Mykoły Łysenki. „Ołóweczek” i Szyło. Sam kompozytor, choć urodził się we wsi Hrynky, pierwsze sześć lat życia, jak twierdzi w swoim roczniku „Historyczny kalendarz Kirovohradszczyzny” krajoznawca Wołodymyr Bosko, mieszkał w mieście Kryliw (obecnie Switłowodśk), gdzie ojciec służył w pułku kirasjerów. Właśnie w tym czasie tamże odbywał służbę wojskową znany rosyjski poeta Fet, który, według twierdzeń krajoznawców, uczył Mykołkę rosyjskiego alfabetu. Chłopiec był bardzo chętny do nauki, nie raz prosił oficerów o ołówki, żeby pisać litery. Więc otrzymał przydomek „ołóweczek”. Ponad trzydzieści lat później, w 1880 roku, już jako dojrzały kompozytor, Mykoła Witalijowycz wystąpił w Jelisawetgradzie (dawna nazwa Kirowohradu) z wielkim koncertem, który przeszedł z oszałamiającym sukcesem, o czym donosiła ówczesna prasa. Podczas koncertu brzmiały uwertura do „Nocy wigilijnej”, ukraińska rapsodia „Dumka-Szumka”, romanse. W naszym mieście od 1904 do 1917 roku mieszkała córka Mykoły Łysenki, Hałyna. Jej mąż, wykładowca szkoły handlowej Kostiantyn Szyło, miał piękny głos, często wykonywał ukraińskie pieśni ludowe. Rodzina należała do grupy ukrainofilskiej, którą jednoczył wokół siebie miejski notariusz Wasyl Nikitin, który został pierwszym przewodniczącym Jelisawetgradzkiej „Proświty”. Kiedy GPU w 1928 roku aresztowało Wasyla Ołeksandrowycza, w jego sprawie nie raz wspominano nazwisko Kostiantyna Szyły jako bliskiego znajomego i niebezpiecznego dla władzy radzieckiej ukraińskiego działacza. Wtedy jeszcze, przed rewolucją, Kostiantyn Stepanowycz brał udział w posiedzeniu organizacyjnym ukraińskiej społeczności miasta, gdzie rozstrzygano kwestię utworzenia „Proświty” oraz w zebraniach organizacyjnych ukraińskiej sekcji Jelisawetgradzkiego towarzystwa pedagogicznego, gdzie wystąpił z referatem. Był organizatorem w naszym mieście letnich kursów nauczycielskich z ukrainoznawstwa. Żona Hałyna była jego bratnią duszą i pomocnicą we wszystkich tych sprawach. Później rodzina wyjechała z miasta. Wiadomo, że za życia dwóch geniuszy ukraińskiej kultury do takiego spotkania nie doszło. Kiedy zmarł Taras Szewczenko, przyszły kompozytor był młodzieńcem, studentem Uniwersytetu Kijowskiego i chociaż być może zdawał sobie sprawę z roli wielkiego poety w życiu Ukrainy, to los nie zetknął ich twarzą w twarz. Oczywiście Mykoła Witalijowycz pisał utwory do słów Tarasa Szewczenki, niejednokrotnie organizował wieczory pamięci Kobziarza, lecz kto mógł przewidzieć, że po dziesięcioleciach ich potomkowie spotkają się (choć również rozdzieleni w czasie) na stepach Ukrainy Centralnej, w niewielkim kolejowym miasteczku Znamianka? Mykoła Łysenko, którego 170. rocznicę urodzin obchodzimy tej wiosny, na pierwszy rzut oka nie ma żadnego związku z naszym krajem. Ród Łysenków pochodzi ze wsi Hrynky na Połtawszczyźnie, ale związki rodziny kompozytora z obwodem kirowohradzkim są tak różnorodne i dotąd mało znane, że wymagają szerszego upublicznienia. Rzecz w tym, że przez niejedno dziesięciolecie temat ten badał patriarcha krajoznawstwa naszego regionu Wiaczesław Szkoda. Jego babcia Olimpiada to córka Jehora Stepanowycza, wnuka siostry Szewczenki, Kateryny, którą on czule kochał i która po wyjściu za mąż wyjechała do sąsiedniej względem Kyryliwki wsi Zełena Dibrowa, kiedy mały Taras miał dziewięć lat.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn