Strona · s. 6strona oryginału ↗
Meditacje na radosny temat. Język
Слово Просвіти, №10 за 2014 рік
Wołodymyr WOJTENKO, profesor. W stosunku do języka ojczystego badacze-lingwiści nie mogą być normalni. E. Sapir, “Język”, Ottawa, 1921 (wyd. ros. “Jazyk”, M.-L., 1934). Odważyłem się na studiowanie poezji T. H. Szewczenki za pomocą metod matematycznych, jednak rozpoczynać taką pracę badacz może, mając punkty odniesienia w dziedzinie lingwistyki i literaturoznawstwa. W tej publikacji mowa o zasadniczych pozycjach, które (ze zrozumiałych przyczyn) nie wchodzą w skład lektury wielu ludzi. Bezcenny ewolucyjny dar — zdolność mówienia i rozumienia języka — ludzie w większości nie postrzegają jako nadwysoką wartość. Homo sapiens (Człowiek rozumny) to przede wszystkim Homo orans (Ten, który mówi), ale ta szkolna mądrość nabiera cech sakralnej tajemnicy przy pierwszych (i milionowych) próbach “rozkręcenia” jej na konceptualne śrubki. “Na początku było Słowo” — to o tym, jak Bóg stworzył Wszechświat, ale jednocześnie to o ewolucji ludzkiej gałęzi wyższych naczelnych. Porównanie leksyki (słownika), fonetyki (osobliwości wymowy) i składni (organizacji słów w zdaniu) różnych wspólnot rasowych i etnicznych świadczą, że ich różnorodność językowa jest sprzężona z genetyczną i pod oboma względami nie ma ludzi “lepszych” i “gorszych”. W języku Eskimosów nie ma rzeczownika “śnieg”, natomiast jest 17 słów, z których każde oznacza pewien rodzaj śniegu — puszysty, mokry, twardy, ziarnisty itd. Dla Eskimosów dokładna wiedza o właściwościach dzisiejszego śniegu jest przesłanką skutecznego polowania, a tym samym gwarancją przetrwania. W języku plemienia Ewe (Afryka) nie ma czasownika “iść”, natomiast jest 30 (!) czasowników, z których każdemu odpowiada pewien sposób poruszania się — iść powoli, iść szybko, iść chwiejąc się, wlec nogi itd. Indianie maja oprócz słowa mais (kukurydza) mają jeszcze półtora tuzina rzeczowników i przymiotników, które charakteryzują tę roślinę i jej części składowe w zależności od jej wzrostu, sezonu, pogody itd. Dla Majów kukurydza jest tym nadważnym, czym dla Eskimosów jest śnieg, a dla Ewe wyczerpujące słońce, pod promieniami którego muszą tak czy inaczej się poruszać. Nasz z wami wyrafinowany język możemy pod jakimiś względami uważać za doskonalszy od eskimoskiego, jednak w myślach przenosząc się za Koło Podbiegunowe, nagle przekonamy się o swojej bezradności wobec 17 tamtejszych “śniegów”. Doskonałymi są ten genofond i ten lingwofond, które gwarantują przystosowanie do środowiska i przedłużenie rodu w realnych warunkach istnienia etnosu. 1. Język traci żywotność i staje się “martwym”, kiedy ginie etnos, dla którego był ojczystym. Po rozpadzie potężnego państwa Hetytów przestały istnieć języki hetycki, nesycki, lidyjski i palajski. W ten sam sposób zniknęły języki gocki, fenicki, oskijski, umbryjski i etruski. Historyczne migracje etnosów i towarzyszące im procesy okupacyjne prowadzą do mieszania się języków. Znany lingwista G. Bonfante uważał, że język francuski to łacina+germański, hiszpański — łacina+arabski, włoski — łacina+grecki, rumuński — łacina+słowiański, czeski — słowiański+niemiecki, bułgarski — słowiański+grecki, rosyjski — słowiański+ugrofiński. Jak świadczy słownik etymologiczny języka albańskiego, z 5140 słów tylko 430 jest właściwie albańskimi, a reszta — to zapożyczenia z języków romańskich, słowiańskich, greckiego i tureckiego. W jednym ze słowników, dołączonych przez H. Hübschmanna do “Gramatyki ormiańskiej”, z 1940 tylko 438 słów jest ormiańskimi, a reszta przypada na źródła partyjskie, perskie, arabskie, syryjskie i greckie. Leksyka języka koreańskiego liczy 75 % (!) zapożyczeń z chińskiego. W koreańskim kotle zapożyczenia z chińskiego nabrały nowego brzmienia, jednak hieroglify, którymi są oznaczane, są jednakowe. Polityka okupacyjna i kolonialna, będąc istotą historii w minionych latach, wraz ze współczesnym globalizmem (który ma w stosunkach bogatych państw z biednymi cechy neokolonializmu) powodują wymieranie wielu języków (przedtem przekształcając je w “dialekty funkcjonalne”). Dzisiaj 70 % ludności Ziemi mówi zaledwie czterdziestoma językami. Najpowszechniejsze — chiński, hiszpański, hindi, angielski, portugalski, arabski, rosyjski. Uczeni obawiają się, że wymierania żywych języków nie uda się zatrzymać i za stulecie ich liczba zmniejszy się o połowę. Przy tym języki “wymierają” szybciej niż przedstawiciele żywej przyrody, zapisani w “czerwonych księgach”. Najsmutniejsze jest to, że wraz z językiem znika związana z nim kultura. Pierwsze miejsce wśród regionów z najwyższym stopniem zagrożenia zniknięciem zajmuje australijskie Terytorium Północne. Drugie miejsce należy do terytorium Boliwii, Brazylii, Kolumbii, Peru i Ekwadoru, gdzie żyją Indianie. Odwieczne języki rdzennych mieszkańców Ameryki stopniowo wypierają hiszpański i portugalski. Trzecie miejsce w rankingu przypadło amerykańskim stanom Oregon i Waszyngton oraz kanadyjskiej prowincji Kolumbia Brytyjska, gdzie kiedyś mieszkali północnoamerykańscy Indianie. Terytoria rosyjskie również trafiły na listę regionów z najwyższym poziomem znikania lokalnych gwar. Syberia Środkowa i północ Dalekiego Wschodu zajęły czwarte i piąte miejsce. Obecnie na Dalekim Wschodzie na granicy zniknięcia są gwary ałtajskiej rodziny językowej: orocka, alutorska i akagirska. Ludzi, którzy mówią po orocku, zostało pół setki i wszyscy oni są starzy. Na Syberii sytuacja jest analogiczna: środkowosyberyjskie języki chantyjski, ketyjski i nieniecki mogą zniknąć wraz z informacją o unikalnej kulturze tych ludów. Ale największe zagrożenie zawisło nad językami tofalarskim i południowoselkupskim, których zasób słownictwa mógłby wiele opowiedzieć o bycie i świecie zwierzęcym Syberii Środkowej. Niezdolność tradycyjnej kultury do przyjmowania nacisku współczesnej, która wchodzi w życie przez ekran telewizora i odbiornik radiowy, skłania do ostrożności i naukowego uzasadnienia w stosunku do małych narodów, ale rosyjskie imperium (samodzierżawne czy bolszewickie) na takich subtelnościach się nie zna.
2. Żywy język ludowy, który zachował ducha świeżości, nadającego komunikacji trwałość, siłę, jasność, integralność i piękno, powinien służyć jako źródło i skarbnica dla rozwoju wykształconej (literackiej) literatury — tak uważał lekarz, oficer marynarki i autor-opracowujący słynnego słownika W. I. Dal. W 1837 r., spotkawszy się z W. A. Żukowskim, zaproponował mu krótką „ludową” frazę (19 słów, 2 przecinki); jej literacki wariant rozrósł się prawie dwukrotnie (35 słów, 5 przecinków). Żukowski słusznie zauważył, że pierwszy wariant jest zrozumiały tylko dla pewnej warstwy ludzi, natomiast sens drugiego wariantu bezbłędnie zrozumieją wszyscy. Ostatecznie swoje doświadczenie bezpośredniego „aranżowania” języka ludowego w celu zbliżenia go do literackiego (bez utraty obrazowości i prostoty) W. I. Dal uznał za nieudane. Dla Rosjan zrobił to Ukrainiec z domieszką polskiej krwi M. W. Gogol-Janowski. Ten wkład Połtawszczyzny w język rosyjski to jeden z przykładów tego, jak formują się kultury imperialne (natomiast różnorodne ukazy wałujewskie i emskie o zakazie ukraińskiego druku świadczą o tym, jakim niewdzięcznym łajnem jest każde imperium). W rzeczywistości zaś podobieństwo i różnice spokrewnionych (na przykład słowiańskich) języków nie mogą być podstawą do uznania jednego z nich za „lepszy” według obiektywnych cech. Przykładów jest morze; weźmy jeden najprostszy. A zatem: ukraińskiemu „horobec” odpowiadają ros. „worobiej”, polskie „wróbel”, serbskie „wrapczicz” i litewskie „zwirbulis” — czy któreś ze słów jest lepsze? Język litewski do słowiańskich nie należy, ale szary „zwirbulis” poświadcza wspólny rodowód nazwanych języków od sanskryckiego rdzenia. Oto co pisze W. I. Dal w przedmowie do 1. tomu słynnego słownika: „Trudno określić jednoznacznie, co nazywać językiem, co narzeczem (dialektem), a co gwarą. Dialektem zazwyczaj nazywają odmianę języka, na tyle bliską innemu, że (nie potrzebując osobnej gramatyki i leksyki) jest on zrozumiały dla obu grup językowych. Przewaga jakiegokolwiek dialektu nad bliskimi mu innymi to sprawa przypadkowa, bo wszystkie one są jednakowo „poprawne”. Gdyby kiedyś Nowogród, Psków lub Suzdal zdobyły przewagę nad Moskwą, dzisiejszy język moskiewski uważano by za lokalny dialekt. Nie ma powodu uważać dialektu moskiewskiego za lepszy, ale tak się stało, bo jest on językiem urzędowania, piśmiennictwa i edukacji”. Na korzyść W. I. Dala, według własnych kryteriów lingwistycznych (a nie administracyjnych) uważał on za równowartościowe języki rosyjski, ukraiński i białoruski, nie zniżając się do ogłaszania dwóch ostatnich za zepsute pochodne „wielkiego i potężnego”. Co więcej, będąc obiektywnym badaczem, Dal odnotowuje: w granicach guberni moskiewskiej języki są różne: Klin mówi po nowogrodzku, Możajsk — po smoleńsku, Kołomna — po riazańsku, a Bogorodsk — po suzdalsku. W wielu osadach powiatu moskiewskiego można zamiast słów „utiralnik” i „posiediełki” usłyszeć „rucznik” i „wiecziernica” — hej, Ukraińcy!
3. Będąc osobiście znajomym z Mychajłem Łukiniukiem i trzymając w rękach podarowaną przez niego monografię „Ostrożnie: mity!” (Kijów: Wydawnictwo im. O. Telihy, 2003. — 576 s.), będę powoływał się na jej 10. rozdział „Mit o »pobocznej rzece« historii rosyjskiej i ukraińskim »narzeczu«”. Z zawodu „technik” (wykładowca Politechniki Kijowskiej), pan Mychajło bierze pod uwagę jedynie fakty lingwistyczne, które mamy w źródłach pierwotnych (przede wszystkim kronikach), oraz koncepcje teoretyczne, które wiążą się z nazwiskami uznanych ukraińskich i rosyjskich badaczy (w szczególności A. Krymskiego, S. Wysockiego, W. Nimczuka, P. Harczewa, W. Szczerbakiwskiego, W. Kawielina, F. Filina, O. Szachmatowa i in.). Oto kilka krótkich uogólnień. 1. Musimy wyraźnie odróżniać język mówiony Rusi Kijowskiej od pisanego, bo to różne rzeczy. Literackim stał się język obcy, staro-cerkiewno-słowiański, a żywe południoworuskie elementy „wdzierały się” do tekstów staro-cerkiewno-słowiańskich jedynie wbrew woli pisarza-Rusina; zapisami tego typu obfituje, na przykład, Izbornik kijowski z 1073 r. Zwraca na siebie uwagę mieszanka żywego języka ze starosłowiańskim nawet na krótkich tekstach monetarnych, bitych przez kijowskich książąt. 2. Niektórzy imperialni teoretycy, omawiając tę sytuację, uciekają się do środka, który karciarze nazywają „podkładaniem kart”. W szczególności M. Pogodin w swoich „Odpowiedziach na listy filologiczne M. Maksymowicza” (1856) radośnie donosi: „Ja nie znam małorosyjskiego, a kroniki — Nestora i Kijowską — rozumiem doskonale, zatem nie ma w nich nic małorosyjskiego”. W rzeczywistości te kroniki napisane są nie po rosyjsku (bo są starsze od niego), a po staro-cerkiewno-słowiańsku; później język cerkiewny stał się fundamentem rosyjskiego piśmiennictwa — stąd takie ich podobieństwo. Nie ma innego języka słowiańskiego, poza rosyjskim, w którym pozostało tyle elementów staro-cerkiewno-słowiańskich. Przy tym, jak podkreślają uczciwi rosyjscy językoznawcy, „inwentarz dźwięków” w języku rosyjskim i mordwińskim (ugrofińskim) jest bardzo podobny (co nie poniża i nie wywyższa żadnego z nich). 3. Nie ma dziwu w tym, że Ukraińcy (w odróżnieniu od chochołów) szanują i kochają swój język. Dzięki Bogu, odnosimy się do niego subiektywnie (wybaczcie truizm, jak do matki). Jednak musimy brać pod uwagę jego obiektywne oceny, dokonane „z boku”. Przykładów jest wiele; zatrzymajmy się na jednym, można by rzec, nieoczekiwanym. Chodzi o „Wyciągi z dzieła tureckiego podróżnika XVII wieku” E. Czelebiego. Mówiąc o języku kijowskiej ludności (czyli ukraińskim), pisze on: „Język ich jest jeszcze bardziej wszechogarniający i bogaty niż farsi, chiński, mongolski i wszelkie inne”. „Wszelkie inne” — nie do końca poprawne wyrażenie, ale na razie nie o tym mówimy. W 1972 r. odbyło się posiedzenie Biura Politycznego KC KPZR, na którym tamtejsi, pardon, językoznawcy mówili o książce I. Dziuby „Internacjonalizm czy rusyfikacja?”. Sołomencew: „Na Ukrainie jest dużo szyldów i ogłoszeń w języku ukraińskim. A czym on różni się od rosyjskiego? Tylko zniekształceniem tego ostatniego”. Kosygin: „Niezrozumiałe, dlaczego na Ukrainie w szkołach powinni uczyć się języka ukraińskiego”. Nie pamiętam nic o Sołomencewie, jednak Kosygin na pewno nie był idiotą; trudno powiedzieć, czy szczerze dziwił się, dowiadując się, że ukraińscy uczniowie uczą się ojczystego języka — tak, jak rosyjscy, francuscy czy chińscy. Dzięki Bogu, nauka w szkole języków obcych nie wydawała się zbędna nawet partyjnym bonzom. Ale jest jedna zawada; posłuchajmy W. I. Dala: „Z językiem żartować nie można: ludzka słowność to widzialny, gęsty związek, ogniwo między duszą i ciałem, duchem i ciałem. [...] Oto dlaczego wszyscy źle piszemy: zdolności nasze wcześnie tłamsi nauka języków obcych; zmuszają nas do ich nauki jeszcze z kołyski, czytamy za dużo obcych książek, jednak w ten sposób tłumimy swoją potęgę umysłową, stajemy się głupsi. Kiedy zaczynamy niespodziewanie łapać się na tym, że myślimy nie swoim, a obcym językiem, to jest to drogą zapłatą: jeśli nie piszemy (swojego. — W. W.), a jedynie tłumaczymy (cudze. — W. W.), to nic porządnego stworzyć już nie jesteśmy w stanie, zatem zaczynamy duchowo pospolicieć. Puściwszy się jednego brzegu i nie przystawszy do drugiego, stajemy się ludźmi niczyimi”. Nie mamy podstaw wątpić, że wczesna nauka języków obcych sprzyja ich lepszemu przyswojeniu, ale czy nie powoduje ona pewnych strat w odniesieniu do języka podstawowego (ojczystego)? Chodzi oczywiście nie o biologiczne (etniczne) określenie: „ojczystego” i „obcego”; podstawowym może być każdy, ale, zdaniem Dala, powinien być jeden. Trudno jednoznacznie obalić lub poprzeć ten punkt widzenia.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
