Strona · s. 7strona oryginału ↗
Слово Просвіти, №10 за 2014 рік
Слово Просвіти, №10 за 2014 рік
Wielki Kobziarz zajmuje wybitne miejsce w historii nowego ukraińskiego języka literackiego, ponieważ jest jego założycielem i najwybitniejszym twórcą. Przedszewczenkowski (dawny) język literacki opierał się na macedońskim dialekcie starobułgarskiego języka w redakcji kijowskiej (słowiańsko-ukraiński). Jego źródła sięgały Rusi Kijowskiej. Zawierał on także elementy łaciny, polszczyzny oraz ukraińskiego języka potocznego. Tym językiem pisali traktaty naukowe uczeni Akademii Kijowsko-Mohylańskiej, a dzieła polemiczne i artystyczne pisarze XVI–XVIII wieku. Jednak ze względu na swój sztuczny charakter był on mało zrozumiały dla prostego ludu. U podstaw nowego ukraińskiego języka literackiego położono narodowy język potoczny, stworzony przez geniusz narodu ukraińskiego na przestrzeni wielu stuleci. W długotrwałym procesie historycznego rozwoju literackiego języka ukraińskiego dominowała prawidłowość: coraz szersze wykorzystywanie w języku pisanym elementów potocznych. Tworzenie jednolitego języka literackiego stało się częścią składową szerokiego procesu tworzenia narodu ukraińskiego. Wszak jednolity, znormalizowany język literacki to jedna z najważniejszych cech narodu. W XVIII wieku następował upadek staroukraińskiego języka pisanego, jednocześnie gwałtownie rozpoczął się burzliwy rozwój języka ukraińskiego na bazie narodowego języka potocznego. Intensywny proces łączenia języka pisanego z potocznym trwał także w XIX wieku. Inicjatorem nowego ukraińskiego języka pisanego stał się połtawianin Iwan Kotlarewski. Jego najsłynniejszymi poprzednikami byli Hryhorij Skoworoda oraz Iwan Nekraszewycz. W twórczości słowno-artystycznej I. Kotlarewskiego, P. Hulaka-Artemowskiego, H. Kwitki-Osnowjanenki oraz J. Hrebinki ukraiński język literacki stał się ważnym zjawiskiem społecznym, potężnym narzędziem wyrażania myśli, charakteru, światopoglądu i dążeń narodu ukraińskiego. Dzięki genialnemu darowi T. Szewczenko dokonał twórczej syntezy ukraińskiego języka literackiego z potocznym. Wykorzystawszy żywotne elementy tradycji literackiej, podniósł on język ukraiński do poziomu najbardziej rozwiniętych języków literackich świata. Koncepcja językowo-historyczna i estetyczna T. Szewczenki świadczy: dobrze uświadamiał on sobie potrzebę jednolitego ogólnonarodowego ukraińskiego języka literackiego na bazie ludowej, dlatego świadomie go tworzył. Według wniosku I. Ohijenki, T. Szewczenko był pierwszym wśród naszych literatów, który głęboko uświadomił sobie „wagę języka literackiego w piśmiennictwie i dlatego tworzył go, dbając, by był jak najlepszy”. Dzięki temu język dzieł T. Szewczenki stał się kamieniem węgielnym ukraińskiego języka literackiego. T. Szewczenko wprowadził do języka literackiego elementy stylu naukowego i publicystycznego. Opracowywał leksykę i frazeologię naukową, polityczną oraz publicystyczną. Wprowadzał do języka swoich dzieł przejrzyste konstrukcje składniowe, wzbogacał aspekty stylistyczne, podniósł go do wyżyn społecznych i estetycznych. Działalność językowa T. Szewczenki stała się wybitnym zjawiskiem. Dzięki niej odczuwalnie wzmocniły się możliwości języka ukraińskiego. T. Szewczenko jest twórcą poezji politycznej w naszej literaturze. Wniósł do języka rewolucyjno-bojową terminologię i frazeologię społeczno-polityczną. Do złotego funduszu słów-broni w walce o wolność Ukrainy należą wezwania: „gromadą obuch hartować i dobrze naostrzyć siekierę”, „wstawajcie, kajdany zerwijcie i wrogą złą krwią wolność skropcie”, „walczcie – zwyciężcie, wam Bóg pomaga”. Oraz wyrażenia: „oby kaci ich ścieli tych carów-katów ludzkich”, „cara do kata poprowadzą”. Jeśli T. Szewczence brakowało słów z żywego języka, on, jak wszyscy wybitni poeci, śmiało tworzył nowe słowa: „szerokołany” łan, „stu-ręki”, „krutobrzeżny” Dniepr, „stoorzecza” – bardzo szerokie potoki. T. Szewczenko utwierdził potoczny język ludowy jako podstawę ukraińskiego języka literackiego. Dzięki niemu wiodącą i formującą rolę w ogólnonarodowym języku ukraińskim zaczęły odgrywać zasoby językowe centrum ukraińskiego terytorium językowego i etnograficznego – gwary ludowe Środkowego Naddnieprza. Wszak przed T. Szewczenką ukraiński język literacki tworzył się na ziemiach lewobrzeżnych Charkowszczyzny i Połtawszczyzny. Dzięki T. Szewczence do tego procesu przyłączyło się Prawobrzeże. Według wniosków naukowców, T. Szewczenko przetwarzał wzorce mowy ludowo-poetyckiej w duchu Homera, wykazując przy tym wysoki talent i kulturę. W języku jego dzieł nie ma wąskich prowincjonalizmów i wulgaryzmów. Dlaczego właśnie T. Szewczenko, który nieprzerwanie mieszkał w rodzinnym kraju tylko przez pierwsze 15 lat, a później tylko trzykrotnie z obczyzny przyjeżdżał do Ojczyzny, stał się fundatorem ukraińskiego języka literackiego? Taras urodził się i dorastał w geograficznym centrum Ukrainy – na Zwinogródczyźnie, język mieszkańców której zachował się w pierwotnej czystości, gdyż nie zaznał obcojęzycznych wpływów. Jeszcze w dzieciństwie Taras zakochał się w jego melodyjnym pięknie. Miał dobry słuch, piękny głos i z ust ludu na zawsze przyswoił wiele pieśni. Właśnie język pieśni stał się jednym ze źródeł języka Szewczenki. Dlatego język jego dzieł jest bardzo czysty, najczystszy spośród języków innych ówczesnych ukraińskich pisarzy. Jedynie Marko Wowczok pod względem czystości języka swoich opowiadań i powieści zrównała się z językiem dzieł T. Szewczenki. Czytając „Kobziarza”, wiele pokoleń Ukraińców doskonaliło, wzbogacało i oczyszczało swój język, stawali się świadomymi patriotami rodzinnej ziemi i naszego boskiego języka. Dzięki dziełom T. Szewczenki w stosunkowo krótkim czasie wśród wszystkich grup etnograficznych narodu rozpowszechniły się i ostatecznie utwierdziły nasze narodowe samookreślenia: Ukraina, Ukrainiec, ukraiński. Zatem, wnikliwie, uważnie czytajmy i studiujmy nieśmiertelne dzieła Wielkiego Tarasa, bo one i dziś służą nam jako źródło patriotyzmu, humanizmu, wiary w potężną rewolucyjną i twórczą siłę narodu ukraińskiego. Kochajmy, doskonalmy swój, otrzymany od T. Szewczenki ukraiński język, oczyszczajmy go z obcojęzycznego niepotrzebnego balastu. Pamiętajmy: język – to jedna z najważniejszych cech narodu; czyj język – tego i państwo; język – to wskaźnik poziomu waszej kultury, narodowej świadomości, obywatelskiej godności i wartości, oddania Ukrainie.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
