Strona · s. 14strona oryginału ↗
Własny głos Nadiji. Słowa poza kadrem
Слово Просвіти, №10 за 2014 рік
Halyna PAŁAMARCZUK
Agencja literacka „Bankowa, 2”, czyli Kijowska Organizacja Narodowego Związku Pisarzy Ukrainy, wydała za środki Kijowskiej Miejskiej Administracji Państwowej książkę wybranych wierszy Nadiji Kyrian – „Święto wspomnień”. Wybranych utworów u Nadii mogłoby być więcej. Ale historia, jak mówią, nie zna trybu przypuszczającego. Prawda, tutaj można by polemizować. Moja pamięć na przykład też nie niesie wielu wybranych rzeczy – niewybrane wymazuję, żeby było gdzie pomieścić nowe. Pamięć – ona przecież nie ma nieograniczonej liczby gigabajtów. Ale w tym, co niesie, jest mała grupa bardzo słonecznych, utalentowanych, uczciwych i otwartych poetów, kolegów mojej studenckiej młodości, trochę starszych ode mnie, ja wlokłam się z tyłu: może i przyjęliby mnie, ale nigdy nigdzie się nie prosiłam, raczej przeciwnie: stroniłam, bo każdy, nawet niewinny, związek zakłada ograniczenie wolności… I najbardziej słonecznymi wydawali mi się wtedy Mykoła Sulyma oraz Nadija Kyrian. Poezja naszych idoli szestdziesiatnykiw mówiła ekspresywnym językiem, który zastygł – i naciągnął – w gardle ukraińskiej poezji, przyduszonym galanteryjnym „motylkiem” pętli, i wylał się potężnie i żywiołowo, niosąc w sobie nie tylko siłę konkretnego poety, ale i niewykorzystaną siłę poprzedników. Jak zwolniona sprężyna. Poezja siedemdziesiątników – naturalnie – straciła na sile i ekspresji, za to zaczęła staranniej odnosić się do formy: tak wielka woda, zrzuciwszy siłę wiosennego przyboru, szuka sobie odpowiednich brzegów. Wytwarzała swój język, eksperymentowała; gdzieś chwytała za ogon Żar-ptaka, przenosiła na papier pióro z ogona, ale my musieliśmy poczuć – lub przynajmniej uwierzyć – że ono nie jest z gęsi. Czytelnikami też byliśmy nierozwiniętymi, bo socrealizm nie sprzyjał. Nierozwiniętymi w przeważającej mierze zostaliśmy, bo i nasz pełnomocnik, znawca poety Czechowa i poetki Achmetowej, prowadzi nas w zupełnie innym kierunku. Prawda, od czasu do czasu wychodzimy na protesty… Rzadka i niejednoznaczna kohorta siedemdziesiątników nie zdołała – czy nie chciała? nie wpuścili? – wcisnąć się w szeregi szestdziesiatnykiw, którzy przeskoczyli, im poszczęściło się z klimatem – potem ich już kręciło, ale u szestdziesiatnykiw opadały owoce, a u kohorty siedemdziesiątników – zawiązki. Dlatego i wybranych utworów jest skromny tomik, a nie tomy. To my, oczywiście. W grubo wychowawczą funkcję poezji zaczęliśmy wątpić mniej więcej wtedy – w latach burzliwej studenckiej młodości, jeszcze zanim „za wodą czyste fale …rozniosły nas po światach” („W jedną rzekę nie wejdziesz dwa razy”)… Poezja – to nie słowa, jak instrument muzyczny z jego możliwościami dźwiękowymi – to nie muzyka. Z poezją współdziałają subtelne stany człowieka, jeśli prościej – niewidoczne dla oka. Na przykład, czy widzimy miłość? Uniesienie, współczucie? Ducha, który ożywia? Duszę, która jest cieniowym ekwiwalentem ciała? Bywa, weźmiesz tomik wierszy, który w młodości unosił cię w niebo, czytasz teraz – jakbyś szedł po bezsensownych odłamkach skrzydlatej rydwanu, który uległ niebiańskiej awarii: nie rezonuje już… Bywa i odwrotnie. Dokładnie i uczciwie przekazane językiem poezji subtelne stany, jak przekazana przez kochającą i wrażliwą dłoń woda w szklance na koniec stołu – przyszły w dzisiaj, do tego tomiku wybranych utworów Nadiji Kyrian, bez łyżki dziegciu – grama fałszu. Poezja jako subtelny język narodu powołana jest, by nanosić mu złoty zapas mądrości i miłości. Głos poety zazwyczaj nakłada się na wiersz i brzmi. Jeśli wiersz napisany jest z głosu poety, a nie z pobudek koniunkturalnych. Wiersze plus głos Nadiji Kyrian – to walżna, powolna, jak nurt Psołu, gdzieś haftowana gładzią, gdzieś stylizowana na naiw, przepych Połtawszczyzny i szczera spowiedź optymistycznie-cicho-uparty połtawianki. Nadija Kyrian nigdy nie pisała z pobudek koniunkturalnych, poświęcając komfort twórczego i nie tylko życia-bytowania. Wtedy – jak i teraz, właściwie, ale już w mniejszym stopniu – swego rodzaju koniunkturą było i ryzykowne eksperymentowanie, aż do zastępowania nim poezji. Czasami potrzebna jest odwaga – i wiedza – by mówić wprost, a nie przez skomplikowaną metaforę. Słowo w poezji, powiedziane wprost, bez stylistycznych i nowoczesnych wykrętów, – też jest ryzykowne, na granicy faulu: dotyka nie epatującym bodźcem, a uczciwością. Jeśli intonacja i wewnętrzne przesłanie – nie są fałszywe, to wprost powiedziane słowa mają przejmującą siłę. Jeśli zaś poeta „drgnął” i gdzieś o gram się pomylił – wszystko przepadło. Los Nadii, jak wszyscy wiemy, nie rozpieszczał. Ale po raz kolejny chce się powtórzyć: kogo Bóg kocha, tego karze. Chociaż słowo „karze” – tutaj jest właśnie z ludzkiego zakorzenionego niezrozumienia: różne życiowe niedogodności – to jak zadania w szkole: trudniejsze zadania – prowadzą cię na „czerwony dyplom”. A komu lekcji nie zadają – tego z jakiegoś powodu w ogóle „nie zaliczono”. Nie trzeba się oszukiwać, że „nie zadają, bo kochają”. …Że Nadia idzie na „czerwony dyplom” – świadczy zdobyta przez nią wiedza. Tylko prymuska w życiu może wypowiedzieć w chwili najwyższego wzruszenia, w chwili wspomnień, przebaczenia i pożegnania: I na cały świat // tak chce się krzyczeć: // jak ja kocham! („Święto wspomnień”) Na Ziemi – to program maksimum: dojrzeć i przejrzeć do takiego słonecznego stopnia, żeby nie „oko za oko”, żeby „nie ząb za ząb”, żeby z twojej duszy wyrywało się niby bezprzyczynowe „Kocham!”, a rękami chciałbyś objąć i uspokoić, jak małe marudne dziecko, cały świat. Miłość – to owoc uniwersalny. Chrust dla ognia i ogień. Bez tego, co płonie, nie ma ognia. W tym zawiera się sens ofiarności. Nic pożytecznego nie wyda dusza, jeśli ciało albo martwe, albo syte. Będzie tylko dymić. Dobry gospodarz, żeby wyhodować elitarny winogron, przerzedza grona, zostawiając na krzewie najbardziej obiecujące. Wtedy wszystkie soki idą im z pomocą. Płonie jarzębina. A ja spłonę. // Tylko dlatego płonie jarzębina. („Jarzębina”) Dlatego żyje (nie w sensie istnieje) ludzki ród, że spala się konkretny człowiek. Chrust dla ognia i ogień. Człowiek – taki sobie życioprzetwórczy kombinat: zaczynając od pokarmów, z których wybiera substancje odżywcze, i do wrażeń, a to słowo – jednordzenne z „razić”, „porażka”, a właściwie „wróg”, – które wybiera z życiowych perypetii i z których wychodzą wiersze i inne dzieła sztuki. Tutaj – ta sama ofiarność. Życiowe perypetie, czasami bardzo okrutne, – to ta ofiara, którą musisz złożyć za uformowany owoc. Ofiara ziarna, z którego wyrasta nowy kłos. I nie napełnienie brzucha – jest najważniejsze, a i na poziomie ducha – wziąć „substancje odżywcze”: Odczuwać smak. // Póki gorzko stanie, // Póki gorycz z słodkim posmakiem stanie. // Odczuwać, // Odczuwać, // Smak ów odczuwać // I nie chcieć niczego // Więcej. („Przejrzenie”) Na połowie ofiarności, chrustu, – i kamień, i „tajemnica krwi i krat”. Ale przeznaczeniem człowieka – i narodu, i ludu – jest iść naprzód. Oczywiście, jakiś zapas pokarmów plus kompas w plecaku musi być, jednak – nie pierzyny i, tym bardziej, nie bryły żelaznej rudy, z których kompas jest zrobiony. Bo ruchu naprzód nie będzie. U naszego narodu tak się zdarza: obciążamy się faktami, ale nie trudzimy się dać faktom spokój w archiwach, biorąc z nich sól, istotę, naukę, wzbogacając lekcjami z tych faktów swoją mentalność. Nadija jako poetka i jako filozof („Poetycka filozofia mojego ziomka Hryhorija Skoworody dała mi poczucie szczęścia”) bardzo wrażliwie i boleśnie przeżywa ten przejściowy stan, tę granicę „między szczęściem a bólem”, ten dotyk ognia do chrustu, ten nurt, gdzie Kotyhoroszko walczy ze żmijem, to międzyczasie, gdzie człowiek tworzy – swój los, rodzinę, wiersze. Gdzie rodzi się bardzo subtelna substancja – niebiańska mądrość, która przynosi miłość, przebaczenie, ukojenie. Czy przyłączyć się do narodu // I opowiedzieć o swoim bólu, // O liliach, o czystej wodzie // I o poległych wśród fal. // …Ale na próżno. // Już inne fale. // Już inna wygrywa woda. („W jedną rzekę nie wejdziesz dwa razy”) Jednak przy tym nikt nie widział, bo takich nie ma, to nas, małych, oszukują, próbując podzielić na „polityków” i „działaczy społecznych”, na „studentów” na jednym Majdanie i zjedzonych przez mole starszych – na drugim, i jeszcze według wielu innych parametrów, żeby fale żyły oddzielnie jedna od drugiej. Żeby łatwiej było je siodłać. W rzeczywistości zaś przeciwnie – fale jedna z drugiej wypływają, jedna na drugą nakładają się, i tylko tak tworzy się rzeka. Naród tworzy się wtedy, gdy poprzednicy nie odpychają następców, a podstawiają im ramiona, i kiedy następcy nie odrzucają poprzedników, bez których ramion nie podniosą się nigdy, a tylko będą skakać …hopaka za zagraniczne granty. I ty, jako nosiciel i uczestnik przeszłości, jesteś zobowiązany zająć swoje miejsce w budowli, która nazywa się naród i państwo. Bo jeśli każde nowe pokolenie, wiedzione hasłami oszustów, będzie burzyć „do fundamentów”, to będzie nie budowa państwa, a syzyfowa praca. Tak przekazuje się ogień, tak przekazuje się wiedzę w naukach ścisłych, tak powinno przekazywać się doświadczenie i mądrość u narodów. Jeśli nie są głupie. – Ty jeszcze żywa? – pyta sąsiad. // No co mu ja odpowiem? // Moje zielono-czarne gałęzie – // Granica między martwym a żywym. („Na granicy”) U normalnego narodu suche gałęzie nie w gwizdek spalają się, podczas gdy młode sprzedaje się w niewolę za „śmierdzące” nośniki energii. U normalnego narodu doświadczenie i wiedza wtłaczane są, jak tlen, w ognisko życia, żeby ono nie tliło, nie męczyło się, a dawało ciepło swoim obywatelom i tworzyło inne dobra. Jeszcze kilka uniwersalnych prawd, które na obecnym etapie cywilizacji musi przyswoić przeważająca większość ludzi żywych (pamiętacie – „No byt' żywym, żywym, i tol'ko, żywym – i tol'ko, do konca!” B. Pasternak). Jedna z nich – skrajnie aktualna teraz dla nas. I dobrze, że naród to rozumie. Nie na próżno jedno z haseł Euromajdanu „Nie bój się!”. Strach zmusza do pełzania, pokonywanie strachu – uskrzydla i daruje wolność. Strach niszczy człowieka powoli i sadystycznie, i poetka jest pewna: Najstraszniejsze – to strach, który rodzi niewolę i pokorę. („Bez tabu”). I w tym samym kontekście – jeszcze jedno świadectwo dojrzałości, przy czym zaczerpnięte nie z mądrych książek, a jako kwintesencja nieprostego, nasyconego życiowego doświadczenia: „…mi Pan zesłał Tajemną Wieść, // Żebym za ziemią nie żałowała”. („Wieść”) – mówi Nadija, znowuż, nie szczególnie przejmując się wykwintnością składni, a rejestrując jak najdokładniej to oszałamiające objawienie. Wchodzenie na szczyty ducha nie w nurcie modnych guru, a w walce z reżimem i w walce o przetrwanie, na kurnej drodze czy w walce ze stonką ziemniaczaną, w bezpośrednim i przenośnym znaczeniu, – jest jedynym niezaprzeczalnym świadectwem boskiego pochodzenia człowieka: gdziekolwiek by go nie nosiło, a on wraca do swojego źródła, swojego Domu. I to jest bardzo optymistyczne świadectwo. Byliśmy tak słonecznie, tak bezinteresownie zakochani w swoich egoistycznych poprzednikach. I w naszych wierszach – bezpośrednie czy niezawodnie ukryte aluzje do ich utworów. Świadome czy też nieświadome. Powiedzmy, Nadijine „Smutne lwiątko” współbrzmi – czy mi się zdawało? – z Draczową „Studnią na zimowych polach”. „Owo lwiątko, piękne i smutne, przeszło, ale dlaczegoś nie poznało mnie”. Prawda, finał przygody – tutaj jest wprost przeciwny: mak, przyczepiony do korby studni, Dracza poznał. No tak – nasi poprzednicy byli bardziej rozpoznawalni. Jeszcze dlatego, że sprawnie odpychali następców od popularyzatorów siebie i swojej twórczości. „Poeta zaczyna się od bólu” odsyła do mojego ulubionego – „Wiersz zaczyna się nie od wielkiej litery, a od wielkiego bólu, którego i nie zmierzysz…” L. Perwomajskiego. „Gniewny” – okoliczności naprawdę doprowadziły! – wiersz „O prawdzie” – „Mi otworzyła się prawda gorzka. Naród mój – niewolnik. A ja jego córka” – odsyła do mniej kategorycznego odkrycia L. Kostenko – „Mi otworzyła się prawda smutna…” Jest w dorobku Nadiji – i manifesty, i pamflety. Ale te skrzepy krzyku naturalnie wyrastają w słonecznym ogrodzie jej dobrej poezji jako reakcja na mróz czy szarańczę. Tymczasem mnie bliska, mnie „rozśmiesza” jej klasyka – „Telefon”, „Portret”, „Ryba”. „Wielkie krople deszczu” – rozbrajają uczciwą prostodusznością, która – jednym słowem – charakteryzuje epokę i nas w niej. A jaka oszałamiająco dokładna miniatura, krok w prawo, krok w lewo, – nawet gdyby oczy były nie „przebiśniegowe”, a powiedzmy, „błękitne”, – obrazek by nie świecił… Subtelne palce deszczu // Pieszczą czarne włosy // Ziemi, // Która rozchyla // Przebiśniegowe oczy. („Przebudzenie”) Aż zapachniało świeżo rozmarzniętym czarnoziemem, i wzrok szuka delikatnych niebieskich przebiśniegów. Wiersze Nadiji niosły i niosą w sobie ciche piętno – może, nieprzypadkowo Word z tego zrobił „smutek”? – ukraińskiego – jego połtawskiej gałęzi – etnosu, przeważnie solarne znaki i archetypy. Suche gałęzie. Na których marszczyły się i toczyły młode fale – gięło się pod wiatrem zielone. Powtórzenia i słowne drobiazgi tworzyły dla zagłębionych ten przeplot słów z falami i z gałęziami. Przy okazji, układając wybór, poeci czasami „udoskonalają” swoje wczesne wiersze, ale ani stara łata na nowe bukłaki, ani nowa – na stare bukłakom nie pomoże. Czasami mówi metafora, czasami metaforą na kilka warstw znaczeniowych staje się prozaiczny obrazek. Ten pulsujący obrazek, w którym truje się, dusi i drży od zimna Kobieta, zacytuję w całości: Dym // Objmował ją za szyję, // Rozlewał się po rękach // I nijak nie znajdował drzwi. // Ona słyszała, // Jak cicho // Siadają na palce białe śnieżynki, // Drżała od zimna // i myślała, // że długa walka // zawsze kończyła się // porażką. // A dym // Nabierał się w gardło, // Rozlewał się po rękach // I nijak nie znajdował wyjścia. („Gorzka papieros”) Kołacze się w skroniach – „długa walka zawsze kończyła się porażką”. …Każdy opowiada swoim językiem. Naród-poeta opowiada skrzydlatymi wyrażeniami i metaforami. Świat-pragmatyk teraz tego nie kupuje, świat teraz nie kupuje towarów jednostkowych, na nich nie rezonuje martwa czy unifikowana dusza. Tak i Ukraina ze swoim towarem – jak poetka na marginesach, nikogo nie interesuje w istocie, jedynie swoim geopolitycznym położeniem oraz ustępliwym charakterem i pracowitymi rękami. A gdzieś zapala się mak… // A gdzieś przekwita okno… // Oto ono i jest tak. // Tak oto i jest ono.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
