Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 7strona oryginału ↗

Poświęcone 100-leciu wydarzeń Rewolucji Ukraińskiej 1917—1921 lat oraz 25-leciu Niepodległości Ukrainy Fragmenty historycznej powieści dokumentalnej Ołeksandra Wietrowa «Na skryżalach losu»

Слово Просвіти, №10 за 2017 рік

Pewnego razu w koszarach pojawił się dyżurny oficer i butem uderzył w środek portretu cara Mikołaja II, który stoi w pełnej postaci w złoconej ramie między dwoma dużymi oknami. Brzęknęło i posypało się rozbite szkło. Wskazując ręką na rozbity portret, obwieścił: — Ten władca już nie króluje, w Petersburgu trwa rewolucja. Car Mikołaj zrzekł się tronu, jego i całą rodzinę aresztowano. Upadł wreszcie zgniły carat Imperium Moskiewskiego w marcu 1917 roku, od pierwszego uderzenia złożonego z Ukraińców Pułku Wołyńskiego w Piotrogrodzie. A wojna trwa. Komenda szkolna, jak cierń w oku, codziennie na polu, po pas w śniegu. Na najbliższą niedzielę wszyscy szykują się na manifestację z czerwonymi sztandarami. Ukraińscy oficerowie sformowali cały batalion z Ukraińców i chcą wyjść na ten pochód z portretem T. H. Szewczenki, a obrazu nie ma. Przydałoby się ślepemu oko, ale skąd je wziąć. Znaleźli gdzieś okładkę z papierosów, na której była niewielka malowana podobizna Tarasa Szewczenki w czapce i kożuchu, przynieśli do Iwana Charczenki: — Ty się postaraj! Trzeba zdążyć przed wyjściem na demonstrację narysować na arkuszu brystolu powiększoną kopię. Na manifestacji ukraiński batalion szedł pod żółto-niebieskim sztandarem, niesiono z przodu portret T. H. Szewczenki. Mieszczanie, patrząc na niego, rozmawiali między sobą: — To Rodzianko. — Nie, to Taras Bulba. Choć ziemia, spowita białą baśnią śniegów, jeszcze spoczywa w beztroskim śnie, choć twardy lód, jak i wcześniej, skuwa rzeki i jeziora, ale w powietrzu powiało czymś młodym, radosnym, nowym. Wiosna jeszcze daleko, ale wierni jej zwiastuni już gwarzą o tym, że wkrótce, wkrótce przyjdzie… Przyjdzie piękna i młoda i zmieni otaczający świat. Lekkie, ledwo uchwytne powiewy ciepłego wiatru przebiegają polami i dolinami, a od machnięcia ich przezroczystych skrzydeł śnieżna skorupa staje się pulchna; niebo przyjaźniej błękitnieje, a i słońce rzadziej chowa się za chmury. Wróble pierwsze dostały wieść, że czarodziejka się zbliża, i radości tym ruchliwym, zmarzniętym i zgłodniałym stworzeniom nie ma końca. Wkrótce zadzwonią strumienie, zaszumią rzeki, i ziemia obudzi się z zimowego snu. W Petersburgu — rząd tymczasowy z obszarników i kapitalistów na czele z Kiereńskim. Pragnie on doprowadzić wojnę do zwycięskiego końca, wymaga na front żywej siły, z pułków zapasowych idą roty marszowe. Rosja święcie wykonuje swój układ sojuszniczy z Francją. W Aktarsku w kolejce także roty marszowe z młodych rekrutów, ale oficerom nie spieszno na „mięso armatnie”, zwłaszcza Ukraińcom, bo wiedzą, że w Kijowie jest już własna, ukraińska władza! Lider nacjonalistów M. Michnowski w drugi dzień po Rewolucji Lutowej w Rosji zorganizował Ukraińską Centralną Radę (UCR), która miała przejąć na siebie całą pełnię władzy na Ukrainie. Ale później kierownictwo w niej przejęła elita dragomanowców, zorientowana na „moskiewskich braci-socjalistów”. Wtedy rzucił się organizować siły zbrojne Ukrainy, mając nadzieję, że wojsko zmusi Ukraińską Centralną Radę do budowania Samodzielnej Ukrainy, a nie dodatku do Moskowii. W Kijowie 29 marca 1917 roku M. Michnowski założył „Klub Wojskowy im. Hetmana P. Połubotka”. Pomimo oporu rosyjskiej administracji, klub zorganizował pułk im. B. Chmielnickiego w sile 3574 bagnetów z żołnierzy-Ukraińców garnizonu kijowskiego. A w Czernihowie — pułk im. P. Doroszenki, później na całej Ukrainie chłopską kilkutysięczną milicję „Wolne Kozactwo”, a na froncie niemieckim żywiołowo zaczęły organizować się ukraińskie jednostki wojskowe. Tymczasem ukraińskie partie polityczne i organizacje społeczne 17 kwietnia 1917 roku w Kijowie zwołały Ogólnoukraiński Kongres Narodowy. Ponad 1500 delegatów jednomyślnie poparło Ukraińską Centralną Radę i ogłosiło ją najwyższą władzą na Ukrainie. Do nowej Ukraińskiej Centralnej Rady wybrano 90 % dragomanowców, którzy nie śpieszą się zmieniać na całej Ukrainie moskiewskiej administracji na ukraińską. Ta Ukraińska Centralna Rada 23 czerwca swoim I Uniwersałem ogłosiła autonomię Ukrainy w składzie Rosji i wybrała Sekretariat Generalny. Mimo życzeń Ukraińskiej Centralnej Rady w Kijowie 18 maja 1917 roku został zwołany I Ukraiński Zjazd Wojskowy. Ponad 700 delegatów od armii i floty postawiło ostre żądanie: „Rozpocząć organizację ukraińskiej armii bez oglądania się na Rosję!”. A lider Ukraińskiej Socjaldemokratycznej Partii Robotniczej W. Wynnyczenko całkowicie zneutralizował to wszystko w swoim zbolszewizowanym wystąpieniu, oświadczając: — Nie własnej armii nam, socjalistom-demokratom, potrzeba, a zniszczenia wszelkich stałych armii. … Ukraińska demokracja powinna cały czas dobrze pilnować — ukraińskiego militaryzmu nie było i nie powinno być dalej. Zebrał w Kijowie ponad 2200 delegatów i Ogólnoukraiński Zjazd Chłopski, uczestnicy rzucili się na UCR z oburzeniem za jej żebractwo o prawa Ukrainy w Rosji. Stawiano żądania: „Niezwłocznie ukrainizować szkoły i administrację, oczyścić Ukrainę z przybłędów Moskali, rozdzielić wielkie posiadłości ziemskie i oddać je w wieczną własność prywatną chłopom, niezwłocznie ogłosić państwową samodzielność Ukrainy”. * * * Eszelon śpieszy na front. Żołnierze w nowym umundurowaniu w wagonach towarowych z otwartymi drzwiami śpiewają pieśni. Po obu stronach kolei tłoczno w stepie, zaczęły się żniwa. Chłopi na swoich niwach żną ozime zboże, machają rękami, witają żołnierzy, kto jak może, wołają w ślad: — Życzymy szczęścia i żywymi wrócić do domu! Niektóre z kobiet płaczą. Pod wieczór przybyli do Woroneża, jedzą obiad w punkcie przesiadkowym przy stołach z desek, przed obiadem i po nim śpiewają modlitwy. Drugiego dnia podjeżdżają do Kijowa. Z daleka Iwanowi widać złoty wierzch dzwonnicy Ławry Pieczerskiej. Oto i Dniepr, zagrzmiał most pod kołami wagonów. Eszelon zatrzymał się na stacji Kijów. Obok jeszcze jeden eszelon, taki sam pełny z wojskowymi, stamtąd wołają: — My pułk imienia T. Szewczenki, a wy co za jednostka? Zatem na front ich nie zawieźli, padła komenda: — Z wagonów wyładowywać się! Batalion saratowski wlewa się w pułk imienia T. Szewczenki. I poprowadzili ich gdzieś na skraj miasta do koszar Łuckich. Już tam w miejscowej gazecie Iwanowi wpadły w oczy wersy z telegramu Kijowskiego komisarza gubernialnego (datowanego na 8 lipca 1917 roku). Do komisarza powiatowego w Czyhyrynie: „Dawydow oświadcza, że chłopi Werbiwki zaczęli samowolnie kosić pszenicę. Proszę podjąć środki, powiadomić. Komisarz gubernialny Sukowkin”. Rząd tymczasowy w Piotrogrodzie 16 lipca uznał UCR, a ona ogłosiła swoim II Uniwersałem osiągnięte porozumienia. Zatem na Ukrainie istniała dwuwładza: władza Tymczasowego rządu rosyjskiego i władza Ukraińskiej Centralnej Rady. Jako część garnizonu Kijowa, żołnierze pułku im. T. Szewczenki ochraniają różne obiekty i instytucje. Pełniąc służbę w budynku centrali telegraficznej, Iwan w nocy w gazecie „Wola” natknął się na notatkę z miasta Kamionka w powiecie czyhryńskim. Opowiada ona o przeprowadzeniu w miasteczku 20 lipca 1917 roku „wielkiego święta narodowo-kulturalnego” z okazji „oficjalnego otwarcia” towarzystwa „Proświta”. Choć, jak zauważa autor artykułu, nowo utworzona organizacja „liczy zaledwie kilka tygodni, ale już ma około dwustu członków, niemałe środki, zorganizował się już przy niej dobry chór, dwie orkiestry — dęta i smyczkowa, kółka teatralne i wykładowe, urządzana jest biblioteka i czytelnie. Odbyło się już kilka przedstawień, publicznych odczytów i wykładów o bieżących wydarzeniach…”. Autor zaznacza: „Ciekawie jest zauważyć, że kiedy wieść o założeniu u nas „Proświty” rozeszła się wszędzie, szczerze odpowiedzieli na to dobre dzieło i zaczęli zapisywać się na członków „swojej” „Proświty” oraz przesyłać jej pieniężną i książkową pomoc”. Do działalności towarzystwa przychylnie odniósł się miejscowy ziemianin Dawydow, „pomagając mu materialnie”. W trakcie święta w Kamionce przeprowadzono obiad charytatywny, na którym zebrano 275 rubli. Połowę tych środków wykorzystano „na korzyść „Proświty”, a drugą — wysłano do Ukraińskiej Centralnej Rady”. 17 października 1917 roku w Czyhrynie zebrał się pierwszy zjazd Wolnego Kozactwa, który politykę Ukraińskiej Centralnej Rady potępił bardzo ostro i zażądał od niej w kategorycznej formie: „Wygnać wszystkich Moskali z Ukrainy i wreszcie zorganizować ukraińską armię!”. Pomimo zakazu z Rosji i prób sprowokowania niepokojów w ukraińskiej stolicy, aby siłą rozpędzić przybyłych delegatów, w Kijowie mimo wszystko odbył się II wszechukraiński zjazd wojskowy. 2500 delegatów od 2 500 000 zukrainizowanych frontowców nastawionych jest zapalczywie i zdecydowanie, ostrym tonem ganią Ukraińską Centralną Radę za moskalofilską politykę i jeszcze kategoryczniej powtarzają wobec niej żądanie: „Natychmiast zacząć tworzyć ukraińską armię i flotę!”. A niektórzy mówcy nawet nazywają Ukraińską Centralną Radę „narodowymi zdrajcami” i domagają się natychmiastowego odłączenia od Moskowszczyzny! Rozpisała się cała kijowska prasa: „Duch bojowy delegatów „groźny, szowinistyczny”… Mos-

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn