Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 10strona oryginału ↗

Taras Szewczenko: „Sobór Mazepy jaśnieje, bieleje…”

Слово Просвіти, №10 за 2017 рік

W lutym doktor nauk historycznych, laureat Narodowej Nagrody Ukrainy imienia Tarasa Szewczenki Wołodymyr MELNYCZENKO opowiadał o gogolowskim szkicu „Rozmyślania Mazepy”. W tym artykule analizuje on dokumentalne świadectwa szewczenkowskiej wizji postaci wybitnego hetmana. Prawdziwy stosunek Szewczenki do Mazepy wyjaśnimy, odcinając się od utrwalonego przez dziesięciolecia rosyjsko-imperialnego i radzieckiego stereotypu. Powiedzmy, w „Słowniku Szewczenkowskim” (1976) dokonano takiego uogólnienia: „Szewczenko w poemacie „Mnich” przeciwstawił zdrajcy narodu ukraińskiego Mazepie mężny obraz S. Palija, a w powieści „Muzyk” — pułkownika G. I. Gałagana, podkreślając ich walkę o nienaruszalność sojuszu narodów ukraińskiego i rosyjskiego. W „Irzawcu” poeta wspomniał, jak Szwedzi z Mazepą uciekali spod Połtawy do Bender. W powieści „Bliźniacy”, w „Notatkach archeologicznych”, w zapisach twórczości ludowej Szewczenko nazywał Mazepę „anatemą”, „przeklęty Mazepa”, „wrogi Mazepa”. Wyjaśnijmy, co było naprawdę. Spójrzmy najpierw na szewczenkowski „Irzawiec” (1847): Narobili kiedyś Szwedzi Wielkiej sławy, Uciekali z Mazepą Do Bender spod Połtawy. W tej poetyckiej konstatacji brak oskarżenia Mazepy o zdradę narodu ukraińskiego, co było twierdzone. Z drugiej strony, sama w sobie nie potwierdza ona wniosków niektórych współczesnych publicystów, że Szewczenko „przychylnie odnosił się do I. Mazepy”. Inna sprawa, jak słusznie zauważa Wołodymyr Panczenko, „za brak jednomyślności Szewczenko wyrzuca obu, i Palijowi, i Mazepie”. Lecz najważniejsze w tym, że za tymi postaciami — cały naród ukraiński, który powinien był wokół nich obu się zjednoczyć: Doradziła matka, Jak pszeniczkę pożąć, Połtawę dostać. Oj pożęliby, gdyby byli Jednomyślnie stanęli I z fastowskim pułkownikiem Hetmana jednali. Jeśli chodzi o powieść „Bliźniacy”, to w rzeczywistości Szewczenko konstatuje w jednym przypadku, że sobór Wniebowstąpienia w Perejasławiu wzniesiono „słynną anatemą Iwanem Mazepą…” (on, jak wiadomo, na wszelkie sposoby sprzyjał budowie świątyń), a w innym tak samo mowa o budowie świątyni przez perejasławskiego pułkownika Iwana Myrowycza — „przyjaciela i współuczestnika przeklinanego Iwana Mazepy”. W utworze artystycznym, obliczonym na publikację, Szewczenko jedynie utrwalał oficjalny punkt widzenia na Mazepę. Wszakże w wierszu „Sen” („Góry moje wysokie…”), napisanym w twierdzy Orskiej w 1847 r., poeta otwarcie zachwycał się soborem Wniebowstąpienia w Perejasławiu: Wieczorne słoneczko gaj złociło, Dniepr i pole złotem kryło, Sobór Mazepy jaśnieje, bieleje… Zaglądając do „Notatek archeologicznych”, przekonamy się, że w naukowym opisie tej samej świątyni i jej świętości również nie ma żadnej negatywnej oficjalnej oceny hetmana. Przeciwnie, hetman wspominany jest jako twórca i mecenas: „Były monaster, obecnie Soborna cerkiew pod wezwaniem Wniebowstąpienia Pańskiego, zbudowana w 1701 roku przez hetmana Mazepę, wspaniała z zewnątrz i do niemożliwości zniekształcona wewnątrz odnowieniami. W zakrystii przechowuje się zadziwiająca pod względem wykonania Ewangelia, dar hetmana Mazepy”. Tak samo naukowo dokładny jest Szewczenko w opowieści o Ewangelii Peresopnickiej, przekazanej swego czasu przez Mazepę do perejasławskiego tronu biskupiego: Osyp Kurylas. Portret Iwana Mazepy, 1909 “Drugie Ewangelie, również na pergaminie, wytworniejsze i bardziej luksusowe od pierwszego, pisane małoruskim narzeczem w 1556 roku, z napisem na brzegach pierwszych kart: To Ewangelie przysłane i dane od Jasniewielmożnego Jego miłości pana, pana Iwana Mazepy, wojsk jego carskiego prześwietnego majestatu zaporoskich, obu stron Dniepru Hetmana, i sławnego zakonu Świętego Apostoła Andrzeja kawalera do tronu perejasławskiego biskupiego, który od jegoż miłości stworzony, odnowiony i drogocennymi sprzętami ozdobiony…” Jeśli chodzi o powieść “Muzyk” (1854—1855), to wspomniano w niej budowę cerkwi przez “pułkownika przyłuckiego Ignata Gałagana, tego samego, który pierwszy odłączył się od Mazepy i przeszedł do cara Piotra…” Czyli żadnych bezpośrednich ocen osoby samego hetmana ze strony Szewczenki. Za to wiadomo, że wcześniej w poemacie “Irzawiec” Szewczenko nazwał Gałagana “przyłuckim pułkownikiem podłym”, a w wierszu “Bywały wojny i wojskowe swary…” (1860) faktycznie zaliczył go do zdrajców narodu ukraińskiego. Teraz o zapisach twórczości ludowej. Rzeczywiście, w albumie Szewczenki z lat 1846—1850 znajduje się notatka, sporządzona nieznaną ręką, w której czytamy między innymi: “Przepadła Mazepowa sława, na wieki przepadła, a Palijowi Królestwo Niebieskie i wieczna sława”. Ten zapis nie jest datowany, zaznaczono jedynie: “Od Martyna Łypśkiego”2. Chodzi o wątek z ukraińskiego folkloru, w którym imię Mazepy często wspominano właśnie z epitetem “przeklęty”, na przykład: “Oj nie wiedział, nie wiedział przeklęty Mazepa, jak Palija zwoływać” albo “A sam jedzie pies Mazepa do osudara na stolicę”. Nieprzejednany krytyk ukraińskiego hetmana Mykoła Kostomarow jadowicie pisał o nim: “W pieśniach ludowych i podaniach — to jakieś zło i wroga istota, ale nawet nie człowiek, a jakaś zła, przeklęta siła: “Przeklęty Mazepa!”. Głębsze, a zarazem lapidarne wyjaśnienie złożonego fenomenu hetmana zaczerpnę od Mychajła Hruszewskiego: “I ta uprzedzająca gotowość, z jaką Mazepa szedł naprzeciw moskiewskiemu rządowi, nie żałując ludzi i kosztów, wysyłając kozackie pułki to na wyprawę, to do różnych prac wojennych, oraz jego służalczość wobec pańszczyźnianych dążeń starszyzny niezwykle nastawiały przeciw niemu lud. Nieustanne coroczne dalekie wyprawy w wojnach, które wcale nie dotyczyły interesów Ukrainy i były dla Ukrainy zupełną nowością, starcia z wielkoruskimi naczelnikami i cała w ogóle nieciekawa sytuacja piotrowskiej żołnierki wzbudzały na Ukrainie silne niezadowolenie nie tylko przeciwko moskiewskiemu rządowi, ale i przeciwko niepomiernie gorliwemu pachołkowi jego, hetmanowi. Ale być może jeszcze bardziej nie lubiano go w ludzie: jako protektora starszyzny, przedstawiciela i sprawcy wciąż rosnącej zależności chłopskiej ludności i szeregowego kozactwa od ziemian-starszyzny, wciąż wzrastającego obciążenia, ucisku bezpośrednimi i pośrednimi podatkami, daninami w naturze i pańszczyzną. I tak niepopularny, Mazepa stawał się celem wszelakich oskarżeń”3. Między Mazepą a Palijem były nieproste relacje: długi czas kontaktowali się, współpracowali, pomagali sobie nawzajem, a potem zrodziła się niechęć, która przerodziła się w otwartą wrogość. Korzystając z wtargnięcia wojsk Karola XII, Mazepa usunął przywódcę prawobrzeżnego kozactwa. Oskarżył Palija przed Piotrem I o kontakty z polskim hetmanem koronnym H. Lubomirskim, który był po stronie szwedzkiego króla Karola XII, i aresztował go, a Piotr I zesłał Palija na Sybir. Pantełejmon Kulisz pisał, że “za czasów Palija byli ziomkowie, którzy nawet i “prawego cara” podpuszczali, by zsyłał dobrych sług na Sybir”. Orest Subtelny odnotował, że Mazepa zrobił to, “aby zagwarantować sobie bezpieczeństwo przed zagrożeniem ze strony popularnego w ludzie Palija”. Po wystąpieniu Mazepy przeciwko carowi zesłaniec został uwolniony i wziął udział w bitwie pod Połtawą po stronie Piotra I. W rezultacie, w przeciwwadze do Mazepy, Semen Palij został upoetyzowany w folklorze. Tak samo u Szewczenki. Na podstawie legendy o Paliju stworzył poemat “Mnich” (1847), w którym kozacki przywódca “Semen Palij, zaporoziec” wystąpił jako bohater ludowy. W roku następującym po poemacie “Mnich”, w poezji “Szwaczka” (1848) Szewczenko pisał o “pułkowniku fastowskim sławnym Semenie”, “sławnym Paliju”, który zmagał się z Polakami. Wprawdzie w komentarzach do poematu “Mnich” w drugim tomie Pełnego zbioru dzieł Tarasa Szewczenki słusznie zaznaczono, że poeta “dawał mu negatywną ocenę za to, że nie jednoczył się z I. Mazepą, był prorosyjskiej orientacji”. A kiedy po raz pierwszy pojawiło się nazwisko Mazepy w poetyckim utworze Szewczenki? W “Wielkim lochu”, gdzie mowa była o “pałacach Mazepowych”. Lecz ciekawa jest poprawka, dokonana przez Szewczenkę w rękopiśmiennym odpisie “Wielkiego lochu” Iwana Łazarewskiego z końca lat 1850. W tym miejscu, gdzie 1. (ukraińska) wrona opowiada o znęcaniu się nad kozakami, czytamy: I żyjąceż, przeklęte! Myślałam, z Bohdanem Już-już pochowała. Nie, wstali, podli, Ze szwedzką przybłędą… Okazuje się, że ostatni wers we wspomnianym rękopiśmiennym odpisie Szewczenko poprawił: “Z Mazepą przybłędą”. Lecz ten mimowolny ruch nie odbił się w ostatecznym tekście. Jurij Muszketyk w naszych czasach ogłosił swoją wizję postrzegania Mazepy przez Szewczenkę: “Szewczenko… bardzo ostrożny wobec, powiedzmy, Mazepy. Bo przecież gorliwie służył Mazepa Piotrowi, bardzo długo lawirował i przechytrzył samego siebie. Piotr rozciągnął całe jego wojsko — do walki z korpusem, który szedł na pomoc Szwedom, do kopania kanałów, i kiedy w ostatniej chwili Mazepa poprowadził garstkę kozaków na połączenie z Karolem, oni nie wiedzieli, dokąd idą. A pomocy Baturynowi nie udzielił, zostawił go na pastwę losu, i pogrom Baturyna bardzo negatywnie wpłynął na ukraińskich kozaków. I milczał hetman nawet wtedy, gdy Piotr rozsyłał po Ukrainie relacje, w których pisano, jakoby Mazepa samowolnie wprowadza pańszczyznę, a on, Piotr, był zawsze przeciwko temu; Mazepa nie prostował tego, nie prowadził swojej zdecydowanej “agitacji”. Jestem pewien, Szewczenko nie raz zastanawiał się nad tym. Tak, w historii są sytuacje, kiedy człowiek jednym zdecydowanym czynem, jedną słuszną decyzją odkupuje wcześniejsze błędy i działania, ale to nie wystarcza do pozytywnej oceny całej jego działalności”4. W historii w ogóle nie było męża stanu, który zasłużyłby na jednoznacznie pozytywną ocenę rzeczywiście całej swojej działalności, jednak właśnie Iwan Mazepa nie tylko odkupił swoje grzechy przed narodem, ale i obiektywnie zaświadczył, jak stać się w tej hipostazie bohaterem narodowym. I właśnie Szewczenko głęboko to zrozumiał. Nie przypadkiem literaturoznawca, historyk Dmytro Doroszenko zaznaczał, że “w ocenie historycznej roli Mazepy Szewczenko wyprzedził swoich uczonych przyjaciół-historyków: Kostomarowa, Kulisza i Maksymowicza, bo uznania swojego patriotyzmu Mazepa doczekał się od ukraińskich historyków dopiero pod koniec XIX wieku”. Przypomnę, że w wierszu “Bywały wojny i wojskowe swary…”, napisanym już pod koniec życia, Szewczenko nazwał, że tak powiem, antybohaterów historii narodowej, ludzi, którzy niszczyli państwowość Ukrainy, zdradzali naród: Bywały wojny i wojskowe swary: Gałagany, i Kisiele, i Koczubeje- Nagaje- Było dobra tego niemało. Minęło wszystko, lecz nie przepadło. Zostały korniki… ............................................... Ludzkie korniki. Nianie, Wujkowie ojczyzny cudzej! Nie stanie idola świętego, I was nie stanie, — osty I pokrzywa — a więcej niczego Nie wyrośnie nad waszym trupem5. Jak wiadomo, sędzia generalny Lewobrzeżnej Ukrainy Wasyl Koczubej (nazywając Koczubejów Nahajami, Szewczenko podkreślił ich tatarskie pochodzenie), doniósł Piotrowi I o tajnych planach Mazepy wyprowadzenia Ukrainy spod władzy Rosji i został stracony przez Mazepę. Nie ma żadnych wątpliwości, po czyjej stronie są sympatie poety. Wystarczy, aby je odnotować i o nich pamiętać, chociaż w twórczości Szewczenki rzeczywiście nie ma rozwiniętej analizy czy bezpośredniej oceny działalności hetmana. Za to zachowały się w tej kwestii przynajmniej trzy ważne świadectwa historyczne. Pierwsze — świadectwo członka Bractwa Cyrylo-Metodiańskiego, studenta Heorhija (Jurija) Andruzskiego podczas przesłuchania w III Oddziale tajnej policji politycznej w trakcie śledztwa w sprawie Bractwa w kwietniu 1847 r. o tym, że „ganiąc Chmielnickiego, Szewczenko wywyższał Mazepę”, powtórzone przez Andruzskiego podczas konfrontacji z Szewczenką w maju 1847 r.: „Szewczenko spośród małorosyjskich hetmanów wywyższał Mazepę…”. Ten niezaprzeczalny dowód stosunku Szewczenki do Mazepy cytuję z wydania Mychajła Hruszewskiego „Materiały do historii Bractwa Cyrylo-Metodiańskiego. Zeznania cyrylo-metodiańczyków” (1915)6. Dalej — dwa świadectwa pamiętnikarskie. Najpierw — wspomnienia Petra Sełeckiego7, który opowiedział ciekawy epizod z pobytu poety w Jahotynie w 1843 r.: „Kilka razy grałem na fortepianie w Jahotynie i muzyka moja bardzo się podobała; Warwara Nikołajewna zaproponowała mi napisanie opery, libretto podjął się ułożyć Szewczenko, na temat wybraliśmy Mazepę. Temat dla opery rzeczywiście bogaty. Dużo dramatyzmu, akcji, różnorodne elementy: wielko- i małorosyjskie, szwedzkie, polskie. Ale w opracowaniu dramatu i w języku libretta różniliśmy się. Wszyscy obstawali za postacią Mazepy i chcieli przedstawić go jako bojownika o wolność w walce z despotyzmem Piotra. Chociaż Piotr nigdy nie był moim bohaterem, ale w działaniach Mazepy nigdy nie znajdowałem także niczego heroicznego i pragnąłem przedstawić go takim, jakim był w rzeczywistości. W ferworze sporu wyrwało mi się słowo: zdrajca, i o mało przez to się nie poróżniliśmy”. Oto znowu naprawdę ważny dowód stosunku Szewczenki do Mazepy! Ostatnie trzy zdania w czasach radzieckich tradycyjnie cenzurowano i zastępowano kropkami, co łatwo zrozumieć. Dziwne, że zrobiono to również we „Wspomnieniach o Tarasie Szewczence”, wydanych w 2010 r. W każdym razie będę kontynuował cytowanie już za wspomnianymi „Wspomnieniami”: „Warwara Nikołajewna i Szewczenko chcieli, żeby libretto było napisane w języku małorosyjskim, ja byłem przeciwnego zdania i zapewniałem, że Szewczenko władał na tyle językiem rosyjskim, że dobrze napisze libretto; jeśli pisać operę, mówiłem, to pisać operę poważną i w języku ogólnodostępnym, a nie jakąś tam »Natalkę Połtawkę«. Każdy pozostał przy swoim zdaniu, na tym sprawa się w Jahotynie skończyła”. Pewnie, że Tarasa Hryhorowycza odpychały także te lekceważące opinie o utworze Iwana Kotlarewskiego, który zapoczątkował nową ukraińską dramaturgię. Jeszcze wyraźniej daje się prześledzić

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn