Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 13strona oryginału ↗

«Хатки біленькі виглядають, мов дітки в білих сорочках…» Образ хати в житті та творчості Тараса Шевченка

Слово Просвіти, №10 за 2017 рік

Lwów, Odessa, Kijów, Połtawa, Krzemieńczuk, Łubnie, Donbas, Ługańszczyzna. “Niestety, teraz czasopismo nie wychodzi i to też mój smutek” — z bólem i niepokojem mówi profesor. Krąg zainteresowań naukowych Ołeksija Neżywoho poszerza krajoznawstwo, które jest nierozerwalnie związane z życiorysem i twórczością tych postaci literackich, którymi tak zachwyca się uczony. Pragnąc rozpowszechnić i unowocześnić krajoznawstwo literackie na Połtawszczyźnie, inicjuje on w Połtawskim Obwodowym Instytucie Kształcenia Podyplomowego im. M. W. Ostrogradskiego serię książek “Wybitni pedagodzy Połtawszczyzny”. Staraniami krajoznawcy ukazały się już dwie książki poświęcone znanym pedagogom z Połtawszczyzny — Karpowi Chodosowi (z Chorola) oraz Hryhorijowi Surmile (z Łubni). Wydano również szkic biograficzno-krajoznawczy o Hryhorze Tiutiunnyku “Pokłon rodzinnej ziemi połtawskiej”, opublikowano badania o własnym rodowodzie i historii wspomnianej już rodzinnej wsi — “Komunia z rodzinnym krajem”. Obecnie twórca pracuje nad portretem literackim pisarza-ziomka Jurija Slipka, który pochodzi ze wsi Wynnyky w rejonie kozelszczyńskim. Sam badacz przyznaje, że jego najdroższym i najpiękniejszym dziełem krajoznawczym jest sad na ojcowskim podwórzu i szczerze zaprasza: “Przyjedźcie wiosną lub latem, sami się przekonacie”. To, co zrobił Ołeksij Neżywyj, nie może nie budzić podziwu. Owoce jego błyskotliwej pracy będą wychowywać niejedno pokolenie wdzięcznych Ukraińców. Jest on literaturoznawcą, pedagogiem, pisarzem, krajoznawcą i dziennikarzem z Bożą iskrą. Czego w tym człowieku jest więcej, trudno powiedzieć, gdyż jest on człowiekiem-uniwersum, uczonym o szerokim zakresie myślenia. Jego książki, artykuły, recenzje, przedmowy, teksty artystyczne są wzorem harmonii: w każdej z wybranych dziedzin twórca jest łatwo rozpoznawalny, oryginalny, przekonujący, umiejętnie łączy wysokie emocje, które magnetycznie przyciągają czytelników, z ważkimi argumentami, które potwierdzają tę lub inną prawdę, nadają jej wagę. Gdyby szczegółowo scharakteryzować wszystkie wektory twórczości Ołeksija Neżywoho, powstałaby, bez przesady, mini-encyklopedia, doskonały wielotomowy zbiór, na wskroś przesiąknięty autorskimi prawami, opartymi na prawach ogólnoludzkich. Czytasz prace profesora Neżywoho i myślisz: jak mogła jedna osoba zdążyć tyle ogarnąć i zrobić? I wydaje mi się, parafrazując Hryhora Tiutiunnyka, że sekret talentu uczonego tkwi w jego nieobojętności, w jego serdecznym płonięciu, w wielowymiarowej miłości: do wybranej pracy, do życia, do ludzi, do połtawskiego kraju i całej ziemi ukraińskiej. W tym roku 9 marca (w dzień Tarasa!) Ołeksij Neżywyj świętuje swój 60-letni jubileusz. Życzymy więc jubilatowi, aby nie wysychały rzeki miłości, dobra i ciepła wokół niego, aby żywi i zdrowi byli jego najbliżsi, aby rozrastało się w górę i wszerz jego drzewo literaturoznawcze i pisarskie, chłonąc życiodajne soki rodzinnej ziemi i rozprzestrzeniając się swoimi gałęziami do najskrytszych wyżyn ukraińskiej duchowości! Julia JERMOLENKO, kierownik muzeum pamięci Tarasa Szewczenki “Chata na Priortsi” Minęły lata młode, Zimnym wiatrem od nadziei Już powiało. Zima! Siedź sam w zimnej chacie, Nie ma z kim cicho rozmawiać, Ani poradzić się. Nie ma, Nikogo nie ma! Te wersy Taras Szewczenko napisał w ponury dzień 18 października 1860 roku, na kilka miesięcy przed swoją śmiercią. Patrzył z okna swojej pracowni, najsmutniejszego i ostatniego swojego mieszkania, na zimną petersburską jesień, wciąż na nowo wspominając swoją narzeczoną, z którą “nie pobrawszy się, rozstali się” i co stało się przyczyną fatalnego smutku dla 46-letniego “siwowłosego sieroty”, człowieka bez rodziny… Dla niego, uznanego poety, utalentowanego malarza, już znaczącej osobistości, nie spełniło się za życia naturalne ludzkie pragnienie — mieć swoje domostwo, przytulną własną chatę, gdzie można by było “z żoną jedyną cicho rozmawiać”, gdzie rozbrzmiewałyby dźwięczne dziecięce głosy… Pierwsze świadome dziecięce wspomnienia Tarasa o ojcowskiej chacie z całą rozpaczą i smutkiem wypływają na zesłaniu w znanej programowej poezji “Gdybyście wiedzieli, panicze…” (1850, Orenburg): Za co, nie wiem, nazywają Chacinę w gaju cichym rajem. Ja w chacie męczyłem się kiedyś, Moje tam łzy przelały się, Najpierwsze łzy… Ze wspomnień krewnych i ziomków wiadomo, że Taras przyszedł na świat w chacie swojego dziadka, ojca matki (który miał wtedy już ponad siedemdziesiąt lat) — Jakyma Iwanowycza Bojki. W 1964 roku na jej miejscu ustawiono kamień pamiątkowy, a na 175-lecie od dnia urodzin Szewczenki chata została odnowiona wraz z chatą Kopija, gdzie mieszkała rodzina Szewczenków w Moryńcach. Zatem można uznać, że pierwszą chatą Tarasa nie była rodzinna siedziba, a cudza chata rozbójnika Kolesnyka… Oto tak było pisane Szewczence przeżyć “cały wiek w cudzej chacie…”, jak bohaterce jego “Najemnicy”, która, w odróżnieniu od Tarasa, wiedziała, za co jest karana. Pod koniec 1815 roku Hryhorij Iwanowycz Szewczenko wraca z rodziną do chaty swojego ojca w Kyryliwce i wkrótce po przyjeździe kupuje (za 200 rubli) od sąsiada-współmieszkańca Teteryuka chatę z gospodarstwem. Wspomnienie o niej Szewczenko pozostawi na stronach powieści “Księżna”: “Wieś! Ile drogich, cudownych wizji budzi się w moim starym sercu przy tym drogim słowie! Wieś! I oto stoi przede mną nasza biedna, stara biała chata, z pociemniałym słomianym dachem oraz czarnym kominem, a obok chaty na szczycie jabłoń z czerwonobocznymi jabłkami, a wokół jabłoni kwietnik, ulubieniec mojej niezapomnianej siostry, mojej cierpliwej, łagodnej piastunki!” W tej chacie 9-letni “białogłowy chłopczyna” Taras w 1823 roku na zawsze pożegna się ze swoją matką, za dwa lata odprowadzi na miejscowy cmentarz ojca… Do chaty-piekła do macochy on już nie wróci. Będzie w jego sierocej tułaczce i chata wuja Pawła Szewczenki (który został opiekunem dzieci brata), a potem chaty bakałarzy — “nauczycieli”, a dalej — cierniowa droga do marzeń w obcych ziemiach, u obcych ludzi, w obcych chatach… Od pierwszego utworu “Przyczynna” (1837 rok) do ostatniej poezji “Czy nie porzucić nam, niebogo…” (1861 rok) słowo “chata” w “Kobzarzu” wspominane jest 230 razy. Obraz chaty jako makrorodziny (według W. Szewczuka) pojawia się już w poemacie “Hajdamacy”, gdzie ojciec, błogosławiąc rycerzy, ostrzega: Poczekajcie… świat — nie chata, A wy małe dzieci, Nierozumne… Tutaj pojawia się i obraz z twórczości ludowej — mogiły — “ciemnej chaty” (gdzie Honta chowa zabite przez siebie dzieci). Taki sam obraz widzimy i w poemacie “Slepaia” (“osiedlił się w ciemnej chatce za cichym Dunajem”), a potem w poezji “Czy nie porzucić nam, niebogo…” (“wesoła chata, żebyś wiedziała”). Współbrzmią z tym epitety-określenia “nowa chycina” (“Utopiona”). Ale w większości obraz chaty u Szewczenki jest nierozerwalnie związany z pojęciem rodziny, jej całości. To chata-raj: chata “cicha, wesoła”, przeciwieństwem której jest chata-piekło: chata-pustka (“Rano-wcześnie nowożeńcy”), “chata pustką śmierdziała” (“Wiedźma”), “wdowia chata” (“Sowa”), gdzie nędza, żal, gdzie nie ma prawdziwej silnej rodziny (macocha lub wdowa), gdzie nie ma prawdy. Taki motyw pojawia się w poezji “Trzy lata” (22 grudnia 1845 roku): Niewielkie trzy lata Marnie przeleciały… A wiele w mojej chacie Złego narobiły. Nieszczęście czekało na Tarasa nie tylko w sercu, ale i w życiu… W wierszu „Nie porzucaj matki!” o „pustce opuszczonej chaty” (Swerstjuk) z cyklu „W kazamacie”, Szewczenko już czuje, że przyjdzie mu być „w obcej ziemi, w obcej rodzinie…”. Zaznaczmy tutaj kontrast „chata-pałace”, który wybrzmi także później w poemacie „Kniaź”, napisanym już na zesłaniu w Twierdzy Orskiej w 1847 roku: Wiosko! Wiosko! Wesołe chaty! Wesołe z daleka pałace, obyście cierniem zarosły! Motyw „nieogrzewanej chaty”, tęsknoty za wygasaniem niegdyś żywej wsi brzmi także w kazamatowym wierszu „Och, trzy drogi szerokie”: Programowy wiersz „Sad wiśniowy koło chaty…” — idylliczne marzenie o Ukrainie, o jej odwiecznej istocie. A dalej — zesłanie. Los sieroty, który musi tułać się wśród obcych ludzi w obcej ziemi, wybuchł jeszcze w „Katerynie” (1838 rok): „Ani rodziny, ani chaty; drogi, piaski, żal...”. W swojej rozprawie „Idea rodziny jako podstawy społeczności” W. Szewczuk podkreśla: „...kiedy nie będzie w makrorodzinie miłości, wzajemnego zrozumienia i jedności, zaczną rozpadać się i mikrorodziny...”. W swojej chacie swoja i prawda, I siła, i wola… („I umarłym, i żywym…”, 1845) Te słowa (właściwie ludowa mądrość) stały się poetyckim credo Szewczenki. A ja tak mało, niewiele Błagałem u Boga. Tylko chatę, Jedną chateczkę w gaju, I dwie topole koło niej… Nie po prostu chata marzy się poecie, a jednak rodzinne gniazdo, i nie na obczyźnie, a na ojczystej ziemi, z jej mogiłami, historią, czyli wpisane w swój naród — to także jest obraz „raju”. Proroczymi stają się wersy programowego wiersza „Mijał mi trzynasty rok…”, napisanego w 1847 roku w Twierdzy Orskiej: Odwróciłem się na chaty — Nie mam ja chaty! Nie dał mi Bóg niczego!.. I spłynęły łzy, Ciężkie łzy!.. Wtedy pocieszył go pocałunek dziewczyny, pierwszej nieświadomej miłości… Dalej w życiu osobistym nie zazna już takiego szczęścia… Opisy posiadłości i chaty — tego epicentrum rodziny, które charakteryzuje jej członków w ogóle, a gospodarza w szczególności, pojawiają się w powieściach Szewczenki, napisanych w Twierdzy Nowopietrowskiej. „Tarasa Szewczenkę… uważa się za niedoścignionego mistrza szczegółu artystycznego… Czy nie najbardziej produktywne w powieściach T. Szewczenki są szczegóły obyczajowe — zaznacza Roksana Charczuk. — Jest to naturalne, ponieważ przeważająca większość jego rosyjskojęzycznych powieści, napisanych na ukraiński temat, ujawnia etnograficzne upodobania autora… Na czystości T. Szewczenko akcentuje praktycznie w każdym swoim utworze. U właściciela farmy, Niemca Antona Adamowicza (powieść „Muzyk”) jest „czyściutki bielutki domek”, u Nykyfora Sokyry (powieść „Bliźniacy”) — „ta sama niemiecka czystość i porządek we wszystkim”. Podróżnego z powieści „Kniaź” przyjemnie dziwią „czyste duże chaty i nieuszkodzone płoty” we wsi w pobliżu Trubajły… Jeszcze wyraźniej estetyka obyczajowa przejawia się w szczegółach staroświeckiego wnętrza, które zajmuje w powieściach T. Szewczenki znaczące miejsce. Przy tym autor często podkreśla, że dom ukraińskich chutorzan czy księży mało czym różni się od chaty bogatego chłopa”. Oblicze ukraińskiej chaty jako czysto narodowej cechy spotykamy także w „Dzienniku”. Oto taki zapis poczynił Szewczenko 14 lipca 1857 roku: „Niezależnie od tej głębokiej polityki, w wielkoruskim człowieku jest wrodzona antypatia do zieleni, do tej żywej błyszczącej szaty uśmiechniętej matki-natury. Wielkoruska „dieriewnia” — to, według wyrażenia Gogola, nawalone kupy szarych kłód z czarnymi otworami zamiast okien, wieczny brud, wieczna zima!.. W Małorosji wcale nie jest tak. Tam wieś lub nawet miasto schowały swoje białe przyjazne chaty w cieniu czereśniowych i wiśniowych sadów. Tam biedny nieuśmiechnięty chłop otoczył się cudowną, zawsze uśmiechniętą naturą i śpiewa swoją smutną, serdeczną pieśń w nadziei na lepsze istnienie”. Czy wierzyło się wtedy zmęczonemu wspomnieniami Szewczence, że za cztery lata zobaczy ten wymarzony obraz na dacznych obrzeżach „złotogłowego, topolami uwieńczonego i sadami powitego Kijowa”, dokąd ucieknie od sierpniowego upału. Taras osiedli się na posiadłości z krzakami bzu po obu stronach furtki, cudownym ogródkiem, białą chatą z drewnianymi okiennicami, wygonem i starym dębem na górze. „Po zesłaniu pojawił się rzeczywiście inny Szewczenko, — pisze Jewhen Swerstjuk, — oświecony cierpieniem i jakby jakoś wyobcowany od barw życia… Ja nie znam nic bardziej dramatycznego i przerażającego, niż trzy ostatnie lata życia Szewczenki „na wolności”. Kulminacja tego dramatu — ostatnia jego podróż na Ukrainę. Wymarzone, pielęgnowane w snach powroty „do domu”, na Ukrainę, obmarzoną do każdej ścieżki, do każdego człowieka i każdego drzewa. Wrócić, osiedlić się na Ukrainie, ożenić się na Ukrainie — „oby choć na diabelskiej siostrze”. To była jakaś natrętna idea, krzyk istoty — przeciw wszystkim logikom, wszystkim wiatrom, wszystkim przeszkodom, które piętrzyły się górami. Całe życie on przelatywał nad tymi górami w poetyckim locie, a teraz zapragnął przelecieć realnie, w życiu, i już co sił rozkręca gorączkową działalność, błaga pośredników, żeby szukali wśród ziomków żonę, chatę, sam nakreślił plan przyszłej chaty… W rzeczywistości nie było nic… W tej ostatniej zimnej łzie powtórzyły się wszystkie wielkie tragedie Szewczenki — od „Kateryny” do „Neofitów” („nie ma rodziny, nie ma chaty”) i „Marii” — w niej podsumowano całą historię Ukrainy, jako zasiew bez żniw i zamknięte koło sieroctwa”. Te niepełne trzy miesiące 1859 roku, które los przeznaczył 45-letniemu Tarasowi na ostatnią podróż do ojczyzny, stały się ostatnim spotkaniem jego z krewnymi i przyjaciółmi, z rodzinną wsią, z „chateczkami bielutkimi”. Jedna z takich chateczek, która była na malowniczych obrzeżach Kijowa — Priorce — przy ul. Wyszhorodzkiej 5, szczególnie przyciągnęła Tarasa Szewczenkę. „Szedłem i szedłem — widzę chata stoi, nie to pańska, nie to chłopska, biała-biała, jak śmietana, a jeszcze i sadem obrosła, a na podwórku dziecięce koszulki suszą się — rękawami machają — mnie wołają: ja i wszedłem!” — tak wyjaśnił Szewczenko swoją wizytę w domu jego gospodyni Warwarze Matwijiwnie Paszkowskiej, która mieszkała tutaj ze swoją rodziną latem 1859 roku i od razu poprosił się do niej na mieszkanie. Ostatnie kijowskie schronienie poety stało się dla jego siercej duszy pociechą i prawdziwą chatą-marzeniem. Teraz tutaj jest muzeum, gdzie zachował się obyczaj kijowskich obrzeży, tak wzruszający i bardzo bliski Tarasowi Szewczence, który po żołnierskim obyczaju i petersburskiej urzędowej kwaterze trafił wreszcie do prawdziwej chaty. Cały 1860 rok na Ukrainę z Petersburga lecieć będą listy od Tarasa do jego krewnego Warfołomija, który troszczył się o sprawy budowy chaty. Marzenie tak i pozostanie marzeniem… Ono spełniło się już po śmierci poety, on jednak odnalazł wymarzoną chatę na rodzinnej Czerkaszczyźnie, na wysokiej górze, „gdzie Dniepr i urwiska było widać…”. Temat „samotnego istnienia w starości” (według Szewczuka) — to wiodący temat ostatnich poezji, „obraz chaty z sadem zdobywa znaczenie nie tylko symbolu rodzinnego gniazda, ale i duchowego domu, który człowiek buduje jako „raj”, który, w końcu, pozostaje w wieczności…”

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn