Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 6strona oryginału ↗

Waga przesłań od rycerzy cywilnej odwagi Słowo pożegnalne na odejście Mykoły Kocia

Слово Просвіти, №10 за 2017 рік

Łesia KOWALCZUK, zasłużona nauczycielka Ukrainy, działaczka społeczna, honorowa członkini „Proświty” Minęło 40 dni, odkąd nie ma pośród nas niestrudzonego bojownika o ukraińską prawdę Mykoły Heorhijowycza Koca. Na nabożeństwie żałobnym przy trumnie zebrało się niewielu — około dwudziestu osób z kręgu rodziny i przyjaciół o podobnych poglądach. Jednak, jak okazało się już w kolejnych dniach, całkiem sporo ludzi żałowało, że nie wiedząc o tragicznym fakcie, nie mogło po chrześcijańsku pożegnać się ze swoim wybitnym rodakiem. Czy nie dlatego tak się stało, że sam zmarły ani przez całe swoje pełne cierpień życie, ani w ostatnich dniach na ziemi nie uważał za potrzebne zwracać uwagi na własną osobę w czysto fizycznym wymiarze — w kontekście codziennego dyskomfortu czy krytycznego stanu zdrowia? Należał bowiem do tych, którzy wolą zapominać o sobie, gdy wymaga tego sprawa. Najbardziej przekonującym tego świadectwem jest długotrwałe uwięzienie w czasach „rozwiniętego socjalizmu” za działalność antyradziecką — rozpowszechnianie idei „ukraińskiego burżuazyjnego nacjonalizmu”. A w czasach Niepodległości przywykliśmy widzieć jego wyrazistą postać na wszystkich akcjach patriotycznych jako obowiązkowy składnik, jako organiczny znak ich ideowego akcentowania. I nie tylko widzieć, ale i słyszeć. Mykoła Heorhijowycz uważał za stosowne przy każdej okazji rozmawiać na ostre tematy polityczne nie tylko ze znajomymi, ale i z ludźmi, których spotkał po raz pierwszy, krzewiąc wiarę w narodowy potencjał. W tym kontekście w pamięci pojawia się epizod z obchodów 9 maja 2012 roku. Na Memoriale „Wieczna sława” w Łucku i wokół — pełno ludzi z gieorgijewskimi wstążkami na piersiach. Oznaczeni nimi także szefowie władz, wygłaszający przemówienia w stylu Janukowycza. I generałowie, i prokuratorzy… A pan Mykoła podchodzi to do jednej, to do drugiej grupy młodych ludzi i pyta, po co każdemu z nich ten „nieukraiński znak”? Wyjaśnia, że nimi, młodymi, manipulują, że nie godzi się tak dawać się wykorzystywać. Syczą na niego starsze wiekiem kobiety, ktoś wyzywa od „niedorżniętych banderowców”, a on znowu twardo: „Mylisz się”. W tym tłumie nikt go oczywiście nie wsparł. Ledwo udało się wstawić, gdy dwóch podpitych młodzieńców zaczęło wykręcać do tyłu zniekształcone podagrą, spracowane ręce. Zresztą, ciągłe narażanie się na ryzyko, gdy chodzi o sprawy zasadnicze, uważał za normę, gdyż przywykł żyć według praw „odwagi cywilnej” (wyrażenie narodowej bohaterki Ołeny Telihy). Właściwe Mykole Heorhijowyczowi oddanie patriotycznej działalności do ostatniego tchu potwierdza także uporządkowany przez niego zbiór listów od wspólników w życiowych wyborach. Tytuł jest aż nadto zrozumiały — „Męki więźniów politycznych na zesłaniach i po tak zwanym zwolnieniu — wyjściu na „wolność”. Niestety, wymarzonego wydania autor tak się nie doczekał: przygotowanie do druku zakończyło się na kilka dni przed jego pożegnaniem z tym światem. Zbiegiem okoliczności w tym samym czasie autorowi tych słów przyszło wczytywać się w to, co napisano w odległych już latach 1975—79, w celu skomponowania przedmowy. Tak bardzo chciało się zdążyć na czas, ale… Czytam i czytam ponownie, i nie wychodzi mi z głowy przysłowie: „Powiedz mi, kto jest twoim przyjacielem, a powiem ci, kim jesteś”. Bo oto oni — przyjaciele Mykoły Koca, których podpisy widnieją pod listami do niego: Mychajło Horyń, Łewko Łukjanenko, Opanas Załywacha, Łewko Horochiwśkyj, Jarosław Łesiw, Mykoła Horbal, Iryna Senyk, Mychajło Masiutko, Pawło Kampow (w sumie ponad 50 adresatów!). Czyż to nie prawda — bardzo znaczące nazwiska, bardzo znaczące punkty odniesienia za nimi?! Wydawało się, że nie ma większego sensu w odwoływaniu się do znanych biografii politycznych: dzięki Bogu, działalność ich nosicieli została już należycie oceniona przez społeczeństwo. Niejeden z nich z powodzeniem zrealizował swój potężny potencjał służenia interesom narodowym już w nowych czasach, niektórzy zostali nawet deputowanymi Rady Najwyższej. Ale co było wcześniej, jaką cenę płacono za drogę do celu? Starannie zachowane przez Mykołę Koca listy rzucają światło na ciężar tej ceny. Nie ma tu wzmianek o torturach podczas przesłuchań czy przebiegu śledztwa w sfabrykowanych sprawach, bo o tym pisać surowo zabraniano. Jednak są one źródłem bezcennych informacji o sekretach patriotycznej wytrwałości, o zdumiewającej solidarności między adresatami, o potrzebie wspierania się nawzajem w nieustannych próbach nieludzkimi warunkami egzystencji i skłaniają do odpowiednich przemyśleń. Na to, najwyraźniej, liczył ich strażnik, będąc przekonanym, że także w czasach obecnych trzeba wszystkimi siłami wzmacniać tę „odwagę cywilną”, tak charakterystyczną zarówno dla niego samego, jak i dla autorów tej specyficznej korespondencji. Jednocześnie poprzez dość zdyscyplinowane pod względem treści (zrozumiałych przyczyn) wersy wyłania się niezwykłość osobowości samego Mykoły Heorhijowycza. Wśród jego korespondencji — dziesiątki życzeń z okazji Dnia Anioła, Świąt Bożego Narodzenia i Wielkanocnych, w których nie tylko tradycyjne życzenia, ale i wdzięczność za bezkompromisową postawę. Właśnie dlatego uważa za konieczne okazywać swoją przychylność starszemu wiekiem towarzyszowi legendarny Wiktor Marczenko, pozdrowienia od którego przekazuje jego ciotka Ałła — siostra mamy Walerija, Niny Mychajliwny. Szczodry na listy Jarosław Perczyszyn nazywa byłego współwięźnia nie inaczej, jak „nigdy niezapomnianym nauczycielem”. Wszystko to sprzyjało równowadze duchowej, bo na osiedleniu w robotniczym akademiku wrodzonego intelektualistę nękał także głód duchowy. W otoczeniu moralnych pokrak z ich chronicznymi pijanymi orgiami nie mogło być mowy o pokrewnej duszy. A to — z niewiarygodnym trudem zebrana w więzieniu „biblioteka” z gazet, broszur, czasopism (worek o wadze ponad 100 kg), którą przywlókł ze sobą przez etap, wymagała uzupełnienia. Więc przyjaciele w listach starali się informować o nowościach w życiu kulturalnym, dzielić niepokoje o upadek moralny wśród młodzieży, w której tak wiele nadziei pokładała po chruszczowowskiej odwilży postępowa opinia publiczna. Charakterystyczna jest tutaj reakcja Mychajła Horynia, który żałuje, że w przestrzeni towarzysza „mało miejsca na książki, czasopisma, twórcze dyskusje”. Mimo to radzi nie gryźć nadmiernie duszy smutnymi realiami, brakiem w „jego wysokości klasie robotniczej” „pozytywnego systemu wartości, ideałów, pragnienia poszukiwania wiedzy, sprawiedliwości itp. …Pańscy koledzy z pracy mają, najwyraźniej, swój system wartości, który toruje im drogę do izby wytrzeźwień” (list z 19.03.75 r. z Chodorowa w obwodzie lwowskim, gdzie M. H. pozwolono mieszkać u rodziców po zwolnieniu). „Patrzeć z góry” na właściwe czasom niegodziwości dla zachowania nerwów i zdrowia radzi nieustępliwemu w najdrobniejszych szczegółach ukraińskiemu Don Kichotowi Mychajło Masiutko. „Czyżbyście, pisząc telegram w języku ukraińskim, nie wiedzieli o tym, że na poczcie go nie przyjmą?.. A gdyby w każdej republice język państwowy był własny i wszystko tak, jak tam się chce, to jaka byłaby potrzeba nam tułać się po mordowskich łagrach i Włodzimierskim centralu… Nie chciałbym, żebyście takimi działaniami, swoim ukraiństwem stali się obiektem drwin. Pomyślcie, wśród kogo się znajdujecie, i z góry, i z dołu. Odnośnie tych łotrów, to z nimi też trzeba umieć się obchodzić. Nie trzeba po ichniemu żyć, ale i kłócić się z nimi też nie trzeba, bo to naród pamiętliwy i podły” (z listu M. Masiutki z 18.12.76 r. — w tamtym czasie więźnia politycznego ze stażem). Wszakże, jak okazało się później, na maksymalizm wołyńskiego dysydenta podobne rady wpłynęły nie szczególnie. I po wyjściu na wolność umiał stać na swoim, nie pozwalał znieważać własnej ludzkiej i narodowej godności. Fantastycznym wysiłkiem, przebywając w roli bezdomnego aż pół roku, dopiął swego i zamieszkał blisko rodziny w Łucku. Osiągnąć coś podobnego byłym więźniom politycznym udawało się niezwykle rzadko — zwłaszcza tym, którzy nie skusili się na obiecaną pomoc w ułożeniu dobrobytu i inne dobra dzięki współpracy z KGB. A Mykoła Heorhijowycz w tym względzie doświadczył niemałej presji (oczywiście, było czym szantażować!). Nie zachwiał się. Za to musiał płacić. Jak wspominał później, do takiej rozpaczy, jak poszukiwanie pracy i zameldowania po zwolnieniu, nie dochodziło nawet w czasach niewoli. I krewni, i dawni przyjaciele też odwracali się, bo nie chcieli narażać swoich dzieci na niebezpieczeństwo. Rozumiał ich i nie potępiał… Jednak z własnego gorzkiego doświadczenia wiem, jak boli dusza przy takiej ostracyzmie. Chcesz przywitać się przy spotkaniu ze znajomym, a on pospiesznie przechodzi na drugą stronę ulicy lub udaje, że nie poznał. Do dziś nie zapomniałam, jak bezlitośnie zrugał mnie znany poeta, kiedy po wykluczeniu z Komsomołu podeszłam do niego z „dzień dobry” w centrum Łucka. Zaciągnął za róg sklepu i długo oskarżał, że rzuciłam na niego cień, bo przecież wokół — aż kipi od nadzorców i donosicieli. Od tego czasu całkiem świadomie udawałam sama, że nie poznaję poznawalnych, aby nie sprawiać komuś przykrości. Więc po zwolnieniu ból duszy u Mykoły Koca się powiększył — przez nową próbę samotności. Musiał wyrzucić z głowy wymarzone pragnienie ożenku, bo nie w jego stylu było obciążać sobą innych. W znanym wywiadzie dla Wasyla Owsijenki szczególnie podkreślał, że wykonane przez niego ukrainocentryczne ulotki rozprowadzał sam, powierzyć tego swoim studentom nie mógł, bo oznaczałoby to złamanie czyjegoś młodego losu. Tak, tylko na pierwsze wrażenie wydawał się szorstki, a w rzeczywistości był konsekwentnym arystokratą. Niechże takim pozostanie w pamięci wszystkich, którzy go znali i rozumieli. I tych, którzy za jego życia nie zdołali zrozumieć do końca. …Na koniec przewertujmy strony życia drogiego dla Ukrainy człowieka w chronologicznym powiązaniu. Adres przyjścia na świat Mykoły Koca — wieś Huszcza w rejonie lubomelskim, data — 10 grudnia 1930 r. Zwyczajna, a jednak niezwyczajna jak na tamte czasy poleska rodzina chłopska: tym, że rodzice, zaczynając gospodarowanie od pół hektara ziemi, w ciągu 10 lat stali się zamożnymi i szanowanymi w swojej okolicy ludźmi. Dzięki niestrudzonej pracy i pomysłowemu umysłowi głowy rodziny, jego niesłychanej jak na tamte czasy działalności przedsiębiorczej, powstał dwupiętrowy dom, dorobili się 10 ha ziemi ornej, mieli własne łąki i las. Jednak w wirze znanych wydarzeń lat 1939–1945 zniszczono wszystko, co zostało nabyte, oraz marzenia o przyszłości. W 1940 r. rodzina przez pewien czas mieszkała w polskiej wsi Ostrowki, gdzie mały Mykoła chodził do szkoły. W latach 1942—1944 wieś całkowicie znajdowała się pod kontrolą UPA, ale nie raz przebijali się także czerwoni partyzanci, niszczycielsko grabiąc ludzkie zapasy z domu do domu. Kręcili się po wsi, Niemcy ostrzeliwali i bombardowali. A potem — przymusowa kolektywizacja, wywózka na Sybir, której Kocowie cudem uniknęli, choć ojciec nie uchronił się przed radzieckim więzieniem. Po pięcioletniej niewoli nie wyrównywał rachunków ze „sprzedawczykami”, nie chciał, aby szkodzili dzieciom w zdobywaniu wykształcenia, w czym pokładał wielkie nadzieje, widząc w tym rękojmię ich przyszłości. Od 1950 r. Mykoła Koc odbywał służbę wojskową na Dalekim Wschodzie. Zachorował, został zwolniony z wojska. Powrócił — i do szkoły wieczorowej. Tam zadziwiał nauczycieli szybkością i jakością opanowywania programów nauczania. A dalej były studia na wydziale ekonomicznym, a po drugim roku równolegle — na wydziale mechaniczno-matematycznym na uniwersytecie. Od 1962 r. — praca dydaktyczna w technikum rolniczym, które funkcjonowało w miasteczku Kopyczyńce (ziemia tarnopolska). W czasie studiów, jak mógł, stawiał „opór rusyfikacji uczelni”, nalegając na wykładanie w języku ukraińskim. Dorobił się solidnego „ogona” z KGB i już, nie domyślając się o tym, znajdował się pod czujnym okiem podczas pracy w technikum. Właśnie w tym czasie aktywnie pracuje nad swoim wykształceniem humanistycznym, wyszukuje i studiuje zakazane w ZSRR badania historyczne, słucha „Głosu Ameryki”, zapisuje nowe powstańcze historie z ust otoczenia. Organy rejestrują „niezdrowe” zainteresowania swojego „podopiecznego”, profesjonalnie modelują prowokacyjne sytuacje. Zostaje zatrzymany z przygotowanymi do rozpowszechniania ulotkami w kieszeni. Na nich — tryzub i nieco sparafrazowany wiersz Wasyla Symonenki „Do kurdyjskiego brata” (w redakcji Mykoły Koca — „Do ukraińskiego brata”). Następnie — areszt 26 października 1967 r., śledztwo, sąd i uwięzienie od 11 kwietnia 1968 r. (skazany na 7 lat więzienia i 5 lat zesłania). Na wolności, zaczepiwszy się w Łucku (o czym już pisano), pracował na budowie jako robotnik niewykwalifikowany, chociaż nawet na zesłaniu znalazł posadę wykładowcy w szkole zawodowej. Tak mścili się za to, że nie rozliczył się za „zaufanie” donosicielstwem. Stał się jednym z założycieli Helsińskiej Grupy, Towarzystwa Więźniów Politycznych i Represjonowanych, a z czasem — także Ukraińskiej Partii Republikańskiej. W czasach Niepodległości bardzo ciężko odbierał obłudę i waśnie między rzekomo swoimi i zarzekł się bycia członkiem jakiejkolwiek partii. O swojej niezgodzie mówił imitatorom prosto w oczy. To, co wypracował własnym rozumem i talentem, zawarł w książkach: „Wołyń w kleszczach śmierci” (współautorstwo z Leonidem Osaulenkiem), „W łapach czerwonych wampirów” (2015 r.), „Rozstrzelanie więźniów łuckiego więzienia 23 czerwca 1941 roku” (2010 r., współautorstwo z Wołodymyrem Zasiekim), „Schrony (bunkry) Wołynia” (2010 r.). Tak właśnie spotkał swoją śmierć — w statusie zwycięzcy i rycerza cywilnej odwagi. Na zdjęciu z archiwum: takim był Mykoła Koc.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn