Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 8strona oryginału ↗

Taras Szewczenko oczami Dmytra Pawłyczki

Слово Просвіти, №10 за 2018 рік

Twórczy i życiowy los poety i polityka Dmytra Pawłyczki jest ściśle i nierozerwalnie związany z geniuszem Tarasa Szewczenki, który inspiruje do walki o Ukrainę. Ideę Szewczenki Pawłyczko niesie przez całe swoje życie, ona go żywi, a on aktualizuje ją w momentach duchowych rewolucji i wstrząsów, takich jak Pomarańczowa Rewolucja i Rewolucja Godności. Geniusz Tarasa Szewczenki jest obecny w twórczości i życiu Dmytra Pawłyczki od wczesnego dzieciństwa. Był on i pozostaje tym formotwórczym ideowym katalizatorem, który określił polityczną pozycję autora i jego twórcze credo. Dmytro Pawłyczko to poeta-polityk i polityczny poeta w znacznej części swojej twórczości. Duch Szewczenkowski jest nieodłącznym składnikiem myślenia poety. Droga do zrozumienia narodowego geniusza i określenia jego nowej misji w czasach Rewolucji Godności trwała przez całe dotychczasowe życie artysty. Obraz Tarasa Szewczenki, ukazany przez Dmytra Pawłyczkę w czasach Rewolucji Godności, kiedy Ukraina wkroczyła na drogę swojego powrotu do Europy, to nowatorski i przełomowy dla ukraińskiej świadomości duch wolności i walki. To świadome widzenie siebie w nowych warunkach politycznych, w „rodzinie wolnej, nowej”, czyli rodzinie narodów europejskich. Oksana SLIPUSZKO, profesor KNU imienia Tarasa Szewczenki, Olha SZCZEŁKUNOWA, magistrantka KNU imienia Tarasa Szewczenki Integracja fenomenu Kobziarza ze światopoglądem Dmytra Pawłyczki zaczęła się od wczesnego dzieciństwa. W swoich „Wspomnieniach” Dmytro Wasylowycz pisze: „Jeszcze nie chodziłem do szkoły, ale umiałem czytać. Kazano mi nauczyć się na pamięć wiersza T. Szewczenki „Do Osnowjanenki” i wyrecytować go na święcie ze sceny. Długo mi klaskano. Na bis wyrecytowałem jeszcze „Testament” [Pawłyczko D. Wspomnienia. — Kijów, 2015, s. 5]. Poeta szczerze przyznaje, że „pokochał poezję T. Szewczenki za to, że podniosła mnie, wyróżniła spośród innych dzieci. Wydawało mi się, że T. Szewczenko z portretu patrzy właśnie na mnie, słyszy mój głos, dziękuje mi swoim ojcowskim spojrzeniem. Moment wdzięczności w dziecięcej więzi z obrazem poety — to moje postrzeganie jego czarodziejskiej siły, która osobiście mnie dotyka, rozwijało się we mnie przez całe życie i, być może, rozwija się do dziś” [Pawłyczko D. Wspomnienia. — Kijów, 2015, s. 5—6]. W rodzinie Pawłyczków istniał zwyczaj: w każdą niedzielę, po nabożeństwie w cerkwi, dzieci siedziały przy stole i czytały wiersze T. Szewczenki i I. Franki. Taki zwyczaj wprowadziła matka, a jej ulubionymi utworami były „Najemnica” i „Kateryna” Kobziarza. A jeszcze bardzo szanowała „I umarłym, i żywym…” i szczególnie — całą lirykę polityczną Szewczenki. Była w życiu D. W. Pawłyczki także historia z napisaniem scenariusza do filmu o Tarasie Szewczence. Działo się to w 1963 r. Wtedy stworzył scenariusz do filmu kinowego „Sen”. Pracowali razem z reżyserem Wołodymyrem Denysenkiem. Pawłyczko przekonał go, że Szewczenko, będąc kozaczkiem u pana Engelhardta w Polsce, już czytał poezje Adama Mickiewicza. Pawłyczko wspomina: „Film o Szewczence „Sen” dzisiaj powinien być demonstrowany jako utwór antyradziecki i antyimperialny, niepodległy czasowi żywy zew walki nie tylko o państwowość Ukrainy, ale i o zachowanie całej światowej cywilizacji demokratycznej” [Pawłyczko D. Wspomnienia. — Kijów, 2015, s. 201]. Podkreśla, że „Sen” zostałby zakazany, gdyby Denysenko nie wymyślił sceny: młody Taras Szewczenko niesie trumnę z ciałem A. Puszkina, który został zabity nie bez woli cara. W tej chwili Kobziarz myśli o swojej śmierci. W ten sposób powstał tu obraz szewczenkowskiej kozackiej Ukrainy z kaniowskimi krajobrazami. Ówczesny sekretarz ideologiczny KC KPU A. Skaba nakazał usunąć kadry z pogrzebem Puszkina. A kozacy, którzy nieśli trumnę, oraz pieśń „Z dalekiego kraju bociany leciały” zostały uznane za „nacjonalizm”. Mimo to Petro Szełest zwrócił się z prośbą do przewodniczącego Rady Najwyższej o nagrodzenie Pawłyczki i Denysenki dyplomami. Jednak i to nie uratowało filmu. „Sen” pokazano w Kijowie tylko raz. I to w rosyjskojęzycznym wariancie. Młodego Szewczenkę zagrał Iwan Mykołajczuk. Po tym film poszedł w zapomnienie. Obraz poety nadal dojrzewał i krystalizował się w twórczej świadomości Pawłyczki. Rok później (1964) w artykule „Taras Szewczenko” na 150-lecie urodzin Kobziarza pisał: „Szewczenko swoje ideały społeczne ogłosił jako poeta. Nadał im siłę artystycznego obrazu i w ten sposób uczynił je duszą narodu” [Pawłyczko D. Literaturoznawstwo. Krytyka. — T. 1: Literatura ukraińska. — Kijów, 2007, s. 54]. Dotyczy to również twórczości samego Pawłyczki. Jego ideały społeczno-polityczne tak samo są poetyzowane, nabierają form artystycznych i symbolicznych. Apogeum ich rozwoju stanie się obraz Kobziarza w czasach Rewolucji Godności. Wolność indywidualna i wolność narodowa są dla Szewczenki i Pawłyczki rzeczami jednymi, istnienie ich oddzielnie od siebie jest niemożliwe. Dmytro Wasylowycz pisze, że Tarasowa „osobista wolność nigdy nie mogła pogodzić się z jego najsilniejszym uczuciem — miłością do rodzinnego narodu, który pozostał w niewoli. Uczciwy człowiek nie może być wolny, kiedy jego naród jest w więzieniu” [Pawłyczko D. Literaturoznawstwo. Krytyka. — T. 1: Literatura ukraińska. — Kijów, 2007, s. 56]. W tym samym jubileuszowym 1964 r., mimo reżimu radzieckiego, Pawłyczko powiedział, że Kobziarz „podniósł ukraińskie piśmiennictwo do poziomu ogólnoludzkich ideałów i dlatego jako przedstawiciel narodu, który nie miał własnej państwowości, stał się symbolem nie tylko artystycznej, ale i politycznej jego suwerenności” [Pawłyczko D. Literaturoznawstwo. Krytyka. — T. 1: Literatura ukraińska. — Kijów, 2007, s. 59]. W czasach ZSRR mówienie o niepodległym narodzie ukraińskim było takim samym wystąpieniem politycznym przeciwko reżimowi imperialnemu, jak i w czasach Tarasa. A reżim był ten sam — Imperium Rosyjskie. Poeta Dmytro Pawłyczko, którego wiele wierszy stało się pieśniami, jasno określił jeszcze w 1980 r., że „pieśń „Testament” żyje i będzie żyła wysokością swojego prorokowania, przestrogą przed możliwym nowym upadkiem człowieczeństwa” [Pawłyczko D. Literaturoznawstwo. Krytyka. — T. 1: Literatura ukraińska. — Kijów, 2007, s. 8]. Właśnie ta pieśń będzie rozbrzmiewać na barykadach Euromajdanu. Dmytro Pawłyczko jest współbrzmiący jako poeta i polityk z niewyczerpaną miłością Kobziarza do kobiety-matki. Za decydującą cechę nieśmiertelności poezji Szewczenki Dmytro Pawłyczko uważa jej proroczą genialność i ogólnoludzkie nastawienie. W 1996 r. D. Pawłyczko napisał swój pełen pasji artykuł „Geniusz Szewczenki”, w którym ogłosił, że Kobziarza „słyszymy i postrzegamy obecnie jako proroka nie tylko samodzielnej Ukrainy, ale i samodzielnego wolnego człowieka, niepowtarzalnej i nieśmiertelnej osobowości idealnej ludzkości, do której pomiędzy płonącymi ogniami ofiarników, które czekają, by nie zgasnąć, nowych ofiar, prowadzi jeszcze bardzo daleka i ciężka droga” [Pawłyczko D. Literaturoznawstwo. Krytyka. — T. 1: Literatura ukraińska. — Kijów, 2007, s. 88]. Ważnym czynnikiem historycznego bytu ukraińskiego Geniusza Pawłyczko uważa jego europejską integrację. Będzie to maksymalnie zrealizowane w czasach Euromajdanu i Rewolucji Godności, a Dmytro Wasylowycz powie o tym jeszcze 10 maja 1989 r., podczas swojego wystąpienia na otwarciu Międzynarodowego Forum Szewczenkowskiego „Od serca Europy do serca Ukrainy” w Pradze w języku czeskim: „Nie mamy złudzeń — Tarasa Szewczenki dotąd jeszcze nie zna Europa na tyle, na ile zasługuje jego wkład w literaturę europejską i w europejską walkę o ideały, wyznaczone przez Rewolucję Francuską i jej naśladowców w wielu krajach” [Pawłyczko D. Literaturoznawstwo. Krytyka. — T. 1: Literatura ukraińska. — Kijów: Wydawnictwo Sołomiji Pawłyczko „Osnowy”, 2007, s. 74]. Szewczenkę Dmytro Wasylowycz nazwie najwybitniejszym mężem stanu Ukrainy z ideałem państwa narodowego, wolnej Ukrainy. Właśnie dążenie do tego ideału wyznaczy sobie za strategiczny cel Rewolucja Godności. Zasługą Dmytra Pawłyczki stało się otwarcie pomnika Szewczenki w Warszawie. W tamtym czasie zajmował on stanowisko ambasadora Ukrainy w Polsce. Przybył tam w 1999 r. — roku wstąpienia Polski do NATO. Poeta-polityk wspomina: „Zajmowałem się przede wszystkim kwestiami politycznymi i gospodarczymi, ale rozumiałem, że między Ukrainą a Polską należy ustanawiać na nowo więzi kulturowe, których duchowa energia powinna nadać naszemu strategicznemu partnerstwu charakter nieodwracalności, powinna zjednoczyć nasze państwa i narody na poziomie najgenialniejszych przedstawicieli narodów ukraińskiego i polskiego” [Pawłyczko D. Wspomnienia. — Kijów, 2015, s. 372]. Właśnie Dmytro Wasylowycz zgromadził wokół tej idei ówczesnych urzędujących prezydenta Leonida Kuczmę, premiera Wiktora Juszczenkę, mera Kijowa Ołeksandra Omelczenkę, mera Lwowa Mychajła Hładija. Ze strony polskiej od razu poparł ideę prezes Polskiej Akademii Nauk Mirosław Mossakowski. W liście do ukraińskiego ambasadora pisał: „Szewczenko — największy ukraiński poeta ubiegłego wieku — pozostawał pod silnym wpływem twórczości Adama Mickiewicza” [Pawłyczko D. Wspomnienia. — Kijów, 2015, s. 376]. Pierwszym krokiem stało się odsłonięcie tablicy Tarasa Szewczenki w skwerze, który został nazwany jego imieniem, 26 października 2000 r. Wtedy przemawiali premierzy W. Juszczenko i polski Jerzy Buzek. Rzeźbiarz Andrij Kuszcz stworzył postać młodego Tarasa ze świecą w ręku. Jego idea kształtowała się pod wpływem Pawłyczki, który jest przekonany, że młody Szewczenko bywał w Warszawie właśnie w czasie powstania polskiego 1830 roku. Postać Tarasa o wysokości 2 m 60 cm wykonano w kijowskiej fabryce rzeźby. Budowa pomnika trwała na tle wizyty papieża Jana Pawła II na Ukrainie. Wystąpił on w języku ukraińskim, cytując słowa Szewczenki: „A będzie syn, i będzie matka, / I będą ludzie na ziemi”. Pawłyczko wspomina: „Nie ma wątpliwości: pomnik T. Szewczenki w Warszawie powstawał pod ochroną z obu stron, jak ogień między dłońmi. Z jednej strony — dłoń prezydenta A. Kwaśniewskiego, z drugiej — Jana Pawła II. To okrężna ochrona, obliczona na mądrość narodu polskiego, a więc nie na walkę wokół pomnika T. Szewczenki, lecz na zrozumienie ducha Kobziarza, który prezentuje Ukraińców jako europejski, chrześcijański naród. Społeczeństwo polskie przyjęło pomnik T. Szewczenki w Warszawie jako symbol prawdziwego braterstwa między naszymi narodami” [Pawłyczko D. Wspomnienia. — Kijów, 2015, s. 384]. Pomnik odsłonięto 13 marca 2002 r. ministrowie spraw zagranicznych obu państw. Powstał on jako symbol historycznego porozumienia między dwoma narodami. Apogeum tworzenia wizerunku Kobziarza przez D. Pawłyczkę stały się wiersze z czasów Euromajdanu i Rewolucji Godności. Pierwszym etapem formowania wizerunku Szewczenki-eurointegratora-bojownika stał się zbiór „Symbol wiary” (2013). Wiersz „Wieczór Maksyma Rylskiego w Warszawie” został napisany i odczytany jeszcze 23 marca 1985 r. Bohdanowi Rylskiemu w Warszawie. Natchnął Dmytra Wasylowycza do tego niemal bezludny wieczór jubileuszowy w Związku Literatów Polskich. Wtedy zwrócił się z apelem do Ukraińców i Polaków: Jak mało was przyszło! Hej, panowie, Czy to lenistwo, czy stara pycha, Pogarda dla języka Szewczenki, Czy to epoka ciemna i głucha? [Pawłyczko D. Symbol wiary. — Kijów, 2013, s. 22]. W istocie poeta poruszył kwestię zachowania języka ojczystego, ochrony i obrony jego praw. Gdziekolwiek przebywałby człowiek ukraiński — na terenach Ojczyzny czy w innym państwie — jest powołany i zobowiązany znać oraz szanować język ojczysty. A jednocześnie — i wszystko, co jest z nim związane. Tutaj brzmi też problem obojętności społeczeństwa wobec życia duchowego, które ucieleśnia się w postaci Tarasa Szewczenki. W 1986 r. D. Pawłyczko napisał wiersz „Pawło Tyczyna” (27.1), w którym wybrzmiał problem zachowania i aktualizacji testamentów, tych politycznych i duchowych przykazań, które zostawił nam Kobziarz, a które stanowią kulturową platformę bytu narodowego: To on, to znak, by walczyć i wierzyć, Z jarzm wyłamywać skrzydła dusz. To on, to nasze krwią pisane testamenty, Ogniem Tarasa kute wokół [Pawłyczko D. Symbol wiary. — Kijów, 2013, s. 23]. Duch Kobziarza ucieleśnia dla Dmytra Wasylowycza całe bogactwo i różnorodność ukraińskiej wolności. W wierszu „Zabity byłem pod Krutami….” (29.1.2012) śmiali studenci-bojownicy o wolność Ojczyzny są nosicielami właśnie szewczenkowskiego ducha: Ja, kulą moskiewską Przebity na wylot, Wstaję, by znów posłuchać Szewczenkowego Testamentu [Pawłyczko D. Symbol wiary. — Kijów, 2013, s. 56]. Nie chodzi tu o wiersz „Testament”, lecz o to duchowe dziedzictwo, które Taras pozostawił narodowi. To właśnie ono wychowało tych studentów, którzy oddali swe młode życie pod Krutami. W wierszu „Nie cytuj Majakowskiego „Dług Ukrainie” (13.2.2012) Dmytro Pawłyczko przypomina współczesnym i potomnym o ważności i żywotności duchowych oraz politycznych idei Mazepy i Szewczenki — wielkich przywódców ukraińskiego narodu, jego mężów stanu: Niech usłyszy Moskwa gromy naszego słowa I zrozumie, że Mazepa i Szewczenko żywi, Że nie wypił ptak straszny, dwugłowy Tego, co ukryte w naszej państwowej krwi! [Pawłyczko D. Symbol wiary. — Kijów, 2013, s. 58] Fenomen Tarasa Szewczenki zawsze był i pozostaje dla Dmytra Pawłyczki źródłem inspiracji, wezwaniem do walki. Swoistym wierszem-zwróceniem do Kobziarza jest poezja „Tarasie, daj mi ognia…” (1.4.2012): Tarasie, daj mi ognia, Twojej przecież prawdy bronię! Tak, bronię przed chochołami W państwowych fotelach… [Pawłyczko D. Symbol wiary. — Kijów, 2013, s. 64]. Przestrzega on swoich rodaków przed zjawiskiem „chochoła”, uważając go za przyczynę wszystkich wewnętrznych i zewnętrznych niepowodzeń Ukrainy: Chochoł dla ciebie — niebezpieczeństwo, Straszniejsze niż ukaz cara [Pawłyczko D. Symbol wiary. — Kijów, 2013, s. 64]. Zdaniem Pawłyczki, właśnie chochoły-małorosjanie to największa zbrodnia przeciwko narodowi i jego językowi, a zatem — także przeciwko Tarasowi Szewczence, jego testamentom i duchowemu dziedzictwu. Dmytro Pawłyczko czuje, że nadszedł czas walki, dlatego wzywa i ogłasza aktualność chwili: Spać nie pora! Pora wielka Budzić martwych i żywych! Pora w jeden łańcuch stawać Z Mazepą i z Kobziarzem, Pora z serca wyrywać Pokory i niewoli ciemny ból („Pora” (22.4.2012) [Pawłyczko D. Symbol wiary. — Kijów, 2013, s. 73]. Właśnie obraz Kobziarza Dmytro Pawłyczko wzywa na świadka prostej ukraińskiej kobiety na obczyźnie. Wymowny jest wiersz „Taras Szewczenko w Rzymie” (17.8.2012). U stóp pomnika poeta spotkał Ukrainkę-niewolnicę. Dmytro Pawłyczko po raz kolejny określa bliskość i pokrewieństwo postaci Tarasa Szewczenki z narodem nawet wiele lat po jego fizycznej śmierci.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn