Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 10strona oryginału ↗

Autograf dla Stepana Bandery, czyli dlaczego broszurę „Kim są banderowcy i o co walczą” w diasporze nazywa się nieśmiertelną legendą walczącego narodu

Слово Просвіти, №10 за 2018 рік

„Przyjacielowi Przywódcy S. Banderze — Wolański-Połtawa, Autor”. Książka z takim podpisem trafiła do autora tych słów podczas akcji starszej ukraińskiej emigracji w Londynie „Daj drugie życie książkom z rodzinnej skrzyni”. Tytuł książki to „Kim są banderowcy i o co walczą”. Po raz pierwszy wydana w podziemnej kryjówce-drukarni UPA „gdzieś na Ukrainie” pod koniec lat 40. ubiegłego wieku, a później niejednokrotnie przedrukowywana w Londynie i od czasu do czasu nielegalnie przesyłana na Ukrainę. Mykoła TYMOSZYK, doktor nauk filologicznych, profesor, dziennikarz. Inicjatorką niezwykłej dla mieszkańców brytyjskiej stolicy akcji, która odbyła się pewnego niedzielnego poranka obok katedry Najświętszej Rodziny Ukraińskiej Cerkwi Greckokatolickiej w centrum Londynu, została przedstawicielka tamtejszej starej emigracji politycznej Franciszka Szmorhaj. Kiedy dowiedziała się, że przyjechałem badać historię ukraińskiej książki i prasy w Wielkiej Brytanii, zainicjowała wśród starszych parafian katedry oraz swoich przyjaciół zbiórkę naszych najwcześniejszych gazet, czasopism i książek, które wydawali ukraińscy emigranci w wolnym świecie. Książki ze skrzyń londyńskich Ukraińców. Tutaj, na plac katedralny, przynosili oni przed rozpoczęciem porannego nabożeństwa różne pod względem tematycznym, cenne z historycznego punktu widzenia rzadkie wydania. Przez wszystkie lata ZSRR książki te były u nas zakazane, ponieważ wydawali je „niedobitki banderowskie” na „gnijącym Zachodzie”. Fakt-ciekawostka tego dnia: wśród podarowanych mi kilkudziesięciu takich książek znalazła się również ta — „Kim są banderowcy i o co walczą”. Sądzę, że zasłużyła ona na osobne opowiadanie z dwóch powodów. Po pierwsze, ta książka otwierała nową serię wydawniczą założonego w Londynie pod koniec lat 40. ubiegłego wieku wydawnictwa „Ukraińska Spółka Wydawnicza”, skierowaną do czytelnika w radzieckiej Ukrainie. Po drugie, dlatego, że choć zajmuje osobne miejsce na półce podziemnych krajowych wydawnictw, to obecnie jest mało znana w Ojczyźnie i niedostatecznie doceniona przez tych, dla których była przeznaczona. Co więcej, bezlitośnie niszczona przez kremlowskich ideologów w każdym konkretnym przypadku jej wykrycia na granicy, stawała się w ojczystym kraju tajemniczym widmem, książką-legendą, wokół której narastały najróżniejsze zmyślenia i niedorzeczności. Nazwisko autora tej książki dla współczesnych, niestety, jest nieznane. Dlatego zanim scharakteryzuję to wydanie, warto o nim nieco przypomnieć. Los autora: od radzieckiego oficera do ideologa UPA. Petro Mykołajowycz Fedun (pseudonimy „Połtawa”, „Wolański”, „Siewier”, „Zenon”, „P. Sawczuk”) uważany jest za głównego ideologa („wychowawcę politycznego”) ukraińskiego zbrojnego podziemia OUN-UPA lat 40.—50. XX wieku. Do najnowszej historii Ukrainy ma zasłużenie wejść jako publicysta, autor i redaktor wielu publikacji powstańczych. Pochodzi ze wsi Sznyriw, niedaleko Brodów w Galicji, gdzie urodził się w chłopskiej rodzinie 23 lutego 1919 roku. Biografia tej utalentowanej i wysoce patriotycznej osobowości przepełniona jest niezwykle zawrotnymi wydarzeniami: młodzieńcze szkolenie w podziemnej OUN od połowy lat 30.; od 1939 roku — student medycyny Uniwersytetu Lwowskiego, znawca języków klasycznych. Z poborem w tym samym roku do służby w armii radzieckiej przeszedł drogę od szeregowca do oficera, z początkiem wojny — dowódca plutonu. Walczył na froncie fińsko-radzieckim i niemiecko-radzieckim. Dalej — niemiecki jeniec, ucieczka i — powstaniec-podziemniak w szeregach UPA. Imponuje także kariera w podziemiu: od redaktora czasopisma „Junak” — do zastępcy Przewodniczącego Sekretariatu Generalnego Ukraińskiej Głównej Rady Wyzwoleńczej; od szeregowego powstańca — do pułkownika UPA, członka jej Głównego Sztabu Wojskowego. Po śmierci Romana Szuchewycza zostaje wybrany zastępcą Głównego Dowódcy UPA (lato 1950). Nieustraszoną patriotką była również jego narzeczona — była laborantka Lwowskiego Instytutu Medycznego Lubow Mykytiuk. To właśnie ona potajemnie przekazywała przez kordony enkawudzistów leki ciężko rannemu dowódcy UPA Romanowi Szuchewyczowi. Petro Połtawa nie dożył swoich 33. urodzin o dwa miesiące — zginął jak bohater w walce z NKWD w grudniu 1951 roku w lesie koło wsi Nowoszyn (obecnie w rejonie żydaczowskim obwodu lwowskiego). A co z dorobkiem twórczym? Jest on, choć niewielki objętościowo, dość znaczący. Są to przede wszystkim artykuły analityczne o ideologii ukraińskiego nacjonalizmu. Z istotnych prac — „Koncepcja Samodzielnej Ukrainy i główna tendencja ideowo-politycznego rozwoju współczesnego świata”, „O typ zorganizowanej demokracji w przyszłym niepodległym państwie ukraińskim”, „Kto jest prawdziwym nacjonalistą-rewolucjonistą”. Cechą tekstów Feduna-Połtawy jest to, że są napisane prosto, przystępnie, obliczone na czytelnika mało przygotowanego w życiu i polityce. W przeciwieństwie, powiedzmy, do tekstów o podobnej tematyce wyrafinowanego estety i literata wysokiej próby Dmytra Doncowa, które lepiej odbiera już przygotowany czytelnik. Autor „Kim są banderowcy…” ma opowiadanie „Flaga Finlandii”, które jednym wymownym epizodem potrafi obudzić uśpioną pamięć narodową nawet w najbardziej zmanchurtowanym człowieku. Fabuła jest taka. W czasie walki z Finami dwaj radzieccy żołnierze powołani z Ukrainy zabijają młodą fińską snajperkę. Chcąc wzbogacić się o jej rzeczy, wyciągają spod zakrwawionej piersi fińską flagę narodową. „A jakaż to flaga jest Ukrainy?!” — czy nie pierwsze pytanie, jakie stanęło przed tymi dwoma, zniszczonymi przez radziecką propagandę żołnierzami-Ukraińcami — zwycięzcami walki o cudze interesy, na cudzym terytorium... Nieprzypadkowo właśnie Petrowi Połtawie, znanemu w tamtym czasie w środowisku powstańców publicyście, kierownictwo OUN postawiło niełatwe zadanie: powiedzieć prawdę o Stepanie Banderze i banderowcach. Ale powiedzieć tak, aby przeniknąć duszę zmanchurtowanego czytelnika. I to w warunkach, gdy miliony prostych Ukraińców faktycznie były już „zombie” przez masywną radziecką propagandę. Przez skierowaną z Moskwy wieloletnią potężną kompromitację czynu tego wybitnego działacza-patrioty i kierowanego przez niego ruchu, w znacznej części ludności radzieckiej Ukrainy (szczególnie jej centralnych i wschodnich obwodów), imię Bandery już kojarzyło się z przerażającymi obrazami znęcania się „zaciętych wrogów władzy radzieckiej” nad „niewinnymi ofiarami”, a słowo „banderowiec” odbierane było jako obelga. Oto jeszcze z obfitej listy obelżywych epitetów, którymi obdarzyła radziecka propaganda tych, którzy walczyli o niepodległą Ukrainę na dwa fronty, nie szczędząc swoich młodych żyć: „bandyci”, „hitlerowscy pachołkowie”, „ukraińsko-niemieccy nacjonaliści”, „anglo-amerykańscy agenci”, „niedobitki kułaków”, „nienawistni burżuje”, którzy ukrywają się w schronach, bo „boją się ludowej sprawiedliwości”. W tej sytuacji, przystępując do pisania tekstu prawdziwego, uczciwego, należało mieć na uwadze czytelnika różnego: i zmanchurtowanego, agresywnego, rozgoryczonego, z już ukształtowanymi przez szkołę czy komsomoł wartościami życiowymi, i czytelnika zobojętniałego, nieufnego, zastraszonego, niepewnego. Bez przesady: zamysł autorowi się udał. Nawet dziś ten tekst można uważać za najbardziej przystępny, najbardziej przekonujący z tego, co dotąd napisano o fenomenie Bandery i ruchu banderowskim. Od początku autor zadbał o udaną strukturę tekstu i tonację wykładu materiału. To nie jest ciągła lektura z długimi zdaniami, wielkimi akapitami i zdystansowaną polityczną leksyką, wziętą z dokumentów programowych czy decyzji Wielkich Zjazdów OUN. Niewielkie objętościowo fragmenty tekstu, w większości do pół strony, podzielone są wyraźnymi nagłówkami. Przy czym w pierwszej połowie niosą one początek twierdząco-konstatujący, w drugiej — pytający. Warto to rozważyć na przykładach. Oto warianty twierdzących nagłówków: Bolszewiccy ciemiężyciele boją się, aby masy ludowe ZSRR znały prawdę o banderowcach; Banderowcy — konsekwentni bojownicy o wyzwolenie narodu ukraińskiego; Ukraińscy nacjonaliści nie są szowinistami; Nie byliśmy i nie będziemy niczyją agenturą; My — bojownicy o interesy mas ludowych, a nie obrońcy klas wyzyskujących. A oto nagłówki pytające, odpowiedzi na które — również krótkie i wyraźne: Dlaczego my, banderowcy, nazywamy siebie nacjonalistami? Dlaczego walczymy przeciwko bolszewickim ciemiężycielom? O co prowadzimy walkę? Jakie są nasze cele polityczne i społeczne? Dlaczego musimy prowadzić walkę metodą zbrojnego podziemia? Jaki bezpośredni cel mają nasze działania zbrojne i sabotażowe? Jak patrzymy na perspektywy naszej walki? Oczywiście, i w pierwszym, i w drugim przypadku, ujrzawszy takie nagłówki, u czytelnika mimowolnie będzie powstawać pragnienie dowiedzenia się: a coż jest pod nimi? To główna przesłanka tego, że zainteresowanie broszurą od początku do końca jej czytania czy wybiórczego przeglądu nie będzie wygasać. To, co „podgrzewa” ciekawość tekstu. Jeszcze dwie cechy, które sprzyjają „podgrzewaniu” ciekawości tekstu: ważne i zasadnicze w obficie podzielonych podtytułami tekstach wyróżnione jest tłustszym drukiem, a pomiędzy stronami tekstowymi umieszczone są na całe strony zdumiewające prace graficzne na temat ideałów ukraińskiego ruchu wyzwoleńczego: „Wolność narodom! Wolność człowiekowi!”, „Za Ukraińskie samodzielne soborne państwo!”, „Staliśmy na straży wolności” oraz „Sława Ukrainie! Bohaterom Sława!”. Autorem tych prac był syn wołyńskiej ziemi, były student Warszawskiej Akademii Sztuk Pięknych i współpracownik redagowanej przez Ułasa Samczuka gazety „Wołyń” Nił Hasewycz. Swój artystyczny talent w pełni przejawił właśnie wtedy, gdy dobrowolnie zapisał się w szeregi UPA. Jeśli mieć na uwadze, że tworzenie i powielanie plakatów oraz innej pro-

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn