Strona · s. 12strona oryginału ↗
Tragedia mojej wsi. W 75. rocznicę zniszczenia wsi Remel
Слово Просвіти, №10 за 2018 рік
O świcie 17 marca 1943 r. wieś Remel w rejonie rówieńskim (ówczesnym aleksandryjskim) obwodu rówieńskiego, w której się urodziłem i gdzie mieszkali moi rodzice oraz cała moja wielka rodzina, została potrójnym pierścieniem otoczona przez esesmanów i dodatkową policję, którą u nas nazywano szucmanami. Rekrutowała się ona z miejscowej ludności, była ubrana w czarne mundury i wykorzystywana przez Niemców do odbierania miejscowej ludności produktów żywnościowych. W okolicznych lasach działały już oddziały OUN-UPA. Przejrzenie na oczy dla tych, którzy wstąpili do policji pomocniczej (Schutzmannschaft), nie przyszło od razu. Na początku marca 1943 roku porzucili swoje posterunki, zabrali dużo broni i przeszli w szeregi UPA. Ich miejsce w policji zajęli polscy koloniści. Odpłata nie kazała na siebie długo czekać. Pamiętam (miałem wtedy siedem lat), do naszej chaty przyszło dwóch sąsiedzkich chłopców i poinformowało, że wieś otoczyli Niemcy. — Pewnie będą zabierać młodzież do pracy w Niemczech — powiedział jeden. Siedzieli u nas do rana i poszli. Mój starszy brat Stepan uczył się w czwartej klasie i rodzice odprowadzili go do szkoły, jednak szybko wrócił do domu, mówiąc, że jego koledzy z klasy, Petio i Kolio, nie przyszli. Matka modliła się do Boga i nakazała nam, dzieciom, klęknąć i również się modlić. Podczas naszej modlitwy przybiegła do nas zakrwawiona dziewczyna Uliana (miała około 15—16 lat) i powiedziała, że jej rodzinę rozstrzelano, po czym poprosiła o wodę, żeby się obmyć. Nasza matka narzuciła na nią chustę i ona poszła. Z woli Bożej pozostała przy życiu i dopiero w zeszłym roku odeszła w zaświaty. Swiatosław MAKSYMCZUK, artysta ludowy Ukrainy, m. Lwów. Nie mogę zapomnieć, nie goi się rana… Iwan Franko. Odczuwszy śmiertelne zagrożenie, ojciec nakazał matce z dziećmi schodzić do piwnicy (piwnica była murowana z bloków). Matka mojej matki, Ołena, dała nam dwa bochenki chleba i kożuch, żeby było czym się przykryć, a sama poszła do sąsiadów; pod ich chatą wkrótce ją rozstrzelano. Ojciec zamknął nas w piwnicy, a sam wszedł na strych. Po dziesięciu minutach kaci dotarli już do naszej chaty. Drzwi były na zasuwę. Kolbami wybili okna i upewniwszy się, że chata jest pusta, poszli do chlewu, gdzie była krowa i konie. Nie znalazłszy ludzi, poszli do innych chat. Ojciec ze strychu zobaczył, że wieś płonie. Strzelała blacha na dachach i ryczało bydło, które żywcem płonęło. Ojciec przyszedł do nas do piwnicy. Do nas, ratując się, przybiegło jeszcze dziewięcioro ludzi. Ojciec najpierw zamknął drzwi od wewnątrz, mówiąc: „Niech wrzucają granat...”. Ale potem jednak otworzył drzwi na oścież. Niemcy biegali nad piwnicą, łapali kury, ale do środka nie zaglądali. Widocznie otwarte drzwi były dla nich znakiem, że piwnica została już oczyszczona. A potem podpalili naszą chatę, która spłonęła doszczętnie. Przesiedzieliśmy cały dzień, drżąc i spodziewając się śmierci. A gdzieś przy pierwszym pianiu kogutów wyszliśmy na ogród (nasza chata stała na skraju wsi, na północ) i poszliśmy przez jezioro po lodzie na łąkę nad rzeką Horyń. Na jeziorze jedną nogą wpadłem, bo lód już pękał, ale matka zdążyła mnie wyciągnąć. Pamiętam, jak wyszliśmy na łąkę i zatrzymawszy się, wszyscy się obejrzeliśmy!.. Wieś dogasała. W miejscach, gdzie były chaty, stodoły i inne budynki gospodarcze, widniały pogorzeliska. Wystawały jeszcze nie zawalone kominy chat i niespalone zwęglone dębowe słupy stodół. Ruszyliśmy gęsiego do sąsiedniej wsi Kozłyn, a tam wszyscy rozeszli się po krewnych, coś przekąsili, i nasza rodzina poszła na chutory Posiagowskie w rejonie hoszczańskim, gdzie przygarnęła nas nasza rodzina, choć nie bardzo bliska, ale niezwykle szczera. Wieś Remel została rozstrzelana i spalona doszczętnie. W tamtym czasie liczyła 104 gospodarstwa. We wspólnej mogile pochowano szczątki ponad 400 osób! Były to zwęglone kości ludzi. Jedyną budowlą we wsi, która nie spłonęła, ponieważ była murowana, była szkoła podstawowa. Uczniów, którzy przyszli do szkoły (było ich 107), zagoniono do sąsiedniego chlewu, oblano benzyną i spalono. Szkołę policjanci potem cegła po cegle rozebrali, a cegłę wywieźli do wsi Osada Krechowiecka na budowę getta. Potem dowiedzieliśmy się, że przyczyną strasznej rozprawy był atak na most kolejowy nad Horyniem, w pobliżu ówczesnego centrum rejonowego Aleksandrii, chłopców (tak u nas nazywano ukraińskich powstańców). Rozbroili oni straż i zabili strażnika-Niemca. Po tym chłopcy zaatakowali rejonową komendanturę, ale (działo się to w nocy) granat, który powstaniec wrzucił przez okno, strażnik od razu wyrzucił z powrotem przez okno i chwyciwszy za karabin maszynowy, puścił serię w stronę chłopców. Ofiarą padł powstaniec o pseudonimie Fedko Sołowiejczyk (Semeniuk Fedir Sylwestrowycz) z Remla. Towarzysze podnieśli go martwego. Podwody powstańców stały pod Aleksandrią od strony Remla, a po tamtej stronie Aleksandrii była niewielka polska kolonia. W tamtym czasie zaczęły się konflikty narodowościowe ukraińsko-polskie i Polacy, zbliżeni do okupacyjnej administracji, donieśli, że antyniemieckie akcje przeprowadzili mieszkańcy Remla (w Remlu była bojówka OUN-UPA).
Z mieszkańców wsi przy życiu pozostały 73 osoby, ale do zakończenia wojny było ich jeszcze mniej: kogoś w 1944 roku zabrano na front, inni zasilili szeregi UPA. Większość z nich zginęła. Nasza rodzina jako jedyna ocalała, to jest ojciec Wasyl Trochymowycz Maksymczuk, matka Ołena Herasymiwna i dwoje dzieci: starszy brat Stepan, ur. w 1931 r., oraz ja, Swiatosław, ur. w 1936 r. Z tych, którzy wyrwali się z tego piekła, obecnie żyje pięcioro. Niedawno odeszła też Ulana, która uratowała naszą rodzinę od zguby, w porę nas ostrzegając. Obecnie w Remlu nalicza się około 50 gospodarstw. Obok mogiły zbiorowej około dziesięć lat temu ludzie wznieśli cerkiewkę i co roku 17 marca modlą się za dusze zabitych remelców. Długie lata władza radziecka przemilczała tę tragedię, bo nie wpisywało się to w ideologiczną wytyczną: nacjonaliści — pomocnicy niemiecko-faszystowskich okupantów! A ci “pomocnicy” walczyli przeciwko tym samym niemiecko-faszystowskim okupantom i bronili przed nimi miejscową ludność. Właśnie oni uratowali przed podobną rozprawą wsie Kozłyn i Zaborol. Po tragedii mojej wsi nasza rodzina mieszkała u krewnych w różnych wsiach rejonu hoszczańskiego. Mieszkaliśmy pojedynczo, żeby nie rzucać się w oczy sąsiadom, a i materialnie krewnym było łatwiej nas utrzymywać. Nie głodowaliśmy, bo nasi krewni mieszkali na chutorach, gdzie gleby były czarnoziemne i dawali sobie radę. Byli to przesiedleńcy znad rzeki Horyń, gdzie jeszcze za caratu budowano Tuczyński poligon wojskowy. Gleby tam były piaszczyste, a osiedlano ich na czarnoziemnych nadziałach, które są w obecnym rejonie hoszczańskim. Ziemia dobrze rodziła i przesiedleni ludzie z biednych gleb żyli tutaj dość zamożnie, a w biedzie dzielili się wszystkim, czym tylko mogli. W mojej dziecięcej świadomości zapadło to na całe życie. Stali się dla nas najbliższymi na zawsze. Mówi się w ludzie, że w biedzie poznaje się przyjaźń. To święta prawda! Nigdy nie zapomnę chutoru Wirtów, gdzie mieszkałem u dziadka Fedora i babci Ulany z ich ładną córką Marią. Babcia znała moją szczególną miłość do podpłomyków i piekła mi je na zawołanie, byle tylko nie odmawiał pasienia krowy, a z synami wujka Romana Mamczura i ciotki Nasti, Wiaczesławem i Wasylem, stałem się szczególnie bliski. Moja matka mieszkała u swojego wujka Jakowa Hawlytiuka na chutorze koło wsi Serhijiwka, gdzie również bywałem. Bardzo lubiłem bawić się z ich córką Marianką, starszą ode mnie o dwa lata. A jak ja lubiłem bawić się z jej braćmi Stepanem i Fedorem! Zapamiętała się, prawda, i taka przykra przygoda. Pasaliśmy bydło na łączce nad strumieniem. Rozpaliliśmy ognisko i rozgrzawszy się, zrzuciłem swoje palteczko niedaleko ognia. I, o Boże, iskra spadła na nie i zaczęło się tlić — na plecach wypaliła się dziura. Wtedy to była niewyobrażalna szkoda, bo uszyć nowe palto nie było z czego, a do tego niełatwo było znaleźć krawca. Matka na dziurę naszyła łatę i długo w niej chodziłem. Na obrzeżach wsi Karliw mieszkał wujek Prociuk Kłym, który był dobrym kowalem, z żoną Charytyną i córką Olą, która była moją rówieśniczką i która później została moją kumą. U nich mieszkał mój brat Stepan. A między Karlowem a Wirtowem był chutor, na którym mieszkała rodzina Hawlytiuków: wujek Jakow, ciotka Hanna z córką Nadią i synem Anatolijem. Byli to bardzo serdeczni ludzie. Później mój kuzyn Wasyl z chutoru Sydoriwki ożenił się z Nadią. Na początku wojny ukrywało się u nich dwoje sowieckich jeńców wojennych-uciekinierów. Kiedy dowiedzieli się, że Niemcy formują policję, w tym także z byłych jeńców, to zgłosili się i zostali szucmanami. Jakoś w swój dzień wolny przyjechali na chutor niby w gości. Obok tej chaty upowcy mieli kryjówkę, a dlatego, bojąc się, że mogą ich wydać Niemcom, sprzątnęli ich. Kiedy przyszli sowieci, ciotka Hanna pomagała naszym chłopakom. Zlecono jej w Równem zakup maszyny do pisania. Zajęła się tą sprawą, jednak została aresztowana przy kupnie maszyny i skazana za współpracę z UPA na dziesięć lat więzienia. Po śmierci Stalina została amnestionowana i wróciła do rodziny. Lat po 7—8 w Równem, przebiegając ulicę, wpadła pod koła samochodu i tragicznie zginęła na miejscu. Mieszkaliśmy na chutorach miesięcy ze trzy, aż do połowy lata 1943 roku. Żadnego Niemca tam przez ten czas nie widzieliśmy. W dzień nasi chłopcy z UPA na koniach mieli szkolenie wojskowe i wydawało się, że tutaj już powstała Samodzielna Ukraina. Jednak zapamiętało mi się ostro, jak pewnego dnia Niemcy bombardowali Tajkury. Samoloty z rykiem i wyciem zawracały nad naszymi głowami, a my leżeliśmy w życie, ledwo żywi ze strachu. Wydawało się, że zaraz na nasze głowy posypią się gradem bomby. Tajkury trafiły pod akcję karną przez to, że upowcy w lesie napadli na dwie podwody z Niemcami, którzy wracali z grabieży z sąsiedniego chutoru. Żywy pozostał tylko jeden Niemiec i jego chłopcy wypuścili w samej bieliźnie. Powróciwszy na miejsce dyslokacji, powiadomił swoje dowództwo o tym, co się stało i wskazał miejsce napadu na podwodę. Zemsta nie zwlekała, jednak liczba ofiar była stosunkowo niewielka. Po tych wydarzeniach wróciliśmy bliżej swojej wsi i kilka miesięcy mieszkaliśmy w chacie ziemianina Kołodziejczyka, u którego mój ojciec w młodych latach uczył się pszczelarstwa. I któremu chłopak, który wyrwał się z remelskiego piekła, zemścił się za jego donosy na remelców do niemieckiej komendantury w Aleksandrii. O tym mój ojciec opowiadał nie jeden raz, ale kto był tym chłopakiem, nie wiadomo. O Kołodziejczyku ojciec opowiadał, że z narodowości był Polakiem, a ożenił się z córką prawosławnego księdza, która pochodziła z Połtawszczyzny, i przyjął prawosławie. Był to akt czysto formalny, bo w kwestiach wiary był cynikiem. Jego posiadłość była położona między Aleksandrią a Remlem koło lasku. Miał dużą pasiekę, gdzieś do tysiąca rodzin pszczelich, które utrzymywał w okolicznych lasach. Do Ukraińców był niechętny, nawet wrogi, i utrzymywał kontakty z Polakami, którzy mieli kolonię w Aleksandrii. Ounowcy dobrze o tym wiedzieli. Kiedy przyszli Niemcy, Polacy zgrupow-
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
