Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 2strona oryginału ↗

«Język – decydujący i konsolidujący

Слово Просвіти, №10 за 2018 рік

Ciąg dalszy. Początek w nr 9 z 2018 r. „Jak długo czekaliśmy na wolność słowa...” Mykoła HOŁOMSZA, lider partii politycznej „Patriot”: W ziemi wieki leżał język I wreszcie wybił się na świat. Ołeksandr Ołeś — Tolerancja Ukraińców jest jedną z najsilniejszych cech narodowych. Jednak często, jeśli brać pod uwagę historię, posługiwali się nią we własnych interesach różni przybysze. Nierzadko prowadziło to do sytuacji, w której Ukraińcy żyli, a oficjalnie niby ich nie było. Zarówno z jednej strony (wschodniej), jak i z drugiej (zachodniej) powstawały „gramoty”, które zabraniały Ukraińcom nazywać się Ukraińcami i rozmawiać w ojczystym języku. W takich warunkach trzeba było nie tylko przetrwać, ale i zachować swoją tożsamość oraz unikalność, w szczególności w umownej naturze. Ostatecznie Ukraińcy wytrwali w tym historyczno-mentalnym starciu i wytrwali właśnie dzięki językowi, jego głębokim, potężnym pokładom, które miały siłę życiodajnych źródeł wszędzie tam, gdzie żył choć jeden prawdziwy Ukrainiec. Czym jest język ojczysty dla każdego z nas? Jak wchodzi w świadomość i duszę? Iwan Franko uważał ten problem za głęboko psychologiczny, który korzeniami „sięga mało zbadanych dotąd tajników — związku ludzkiej psychiki z tymi niby konwencjonalnymi, a jednak tak dziwnie organicznymi systemami dźwięków, które nazywamy językiem ojczystym. Wydaje się, czym jest język ojczysty? Czym jest lepszy dla mnie od każdego innego i co mi przeszkadza przy okazji zamieniać go na każdy inny? Praktyk, utylitarysta, nie namyślając się ani chwili, powie: puste pytanie! Język — sposób komunikacji ludzi z ludźmi, i mając do wyboru, biorę ten, który daje mi możliwość komunikowania się z większą liczbą ludzi. A tymczasem jakaś tajemna siła w ludzkiej naturze mówi: „Pardon, nie masz wyboru; w jakim języku urodziłeś się i wychowałeś, tego bez okaleczenia swojej duszy nie możesz porzucić, tak jak nie możesz zamienić się z kimś innym swoją skórą”. I im wyższa, subtelniejsza organizacja człowieka, tym ciężej przychodzi i straszniej karana jest mu taka zmiana”. O tym pisał w utworze „Dwujęzyczność i dwulicowość”, chociaż do samej problematyki zwracał się przez całe swoje życie. Wybitny uczony językoznawca, filozof, etnograf, folklorysta, działacz społeczny Ołeksandr Potebnia jeszcze w połowie przedostatniego stulecia zwracał uwagę na to, że język nie jest odosobnionym fenomenem, który istnieje sam w sobie. Jest to, z jego punktu widzenia, duch narodowy, który ostatecznie powoduje kształtowanie się światopoglądu narodowego i samodzielnego narodu. On tę problematykę wyprowadził na poziom filozoficznego przemyślenia kategorii „język i naród”, która z czasem otrzymała rozwój w pracach wielu uczonych. I był on kategorycznie przeciwny deukrainizacji (jako ogólnemu procesowi denarodowienia), ponieważ upatrywał w tym utratę narodowej (duchowej) samoidentyczności. Niestety, nie światła umysłu i myśli wyznaczały przez długi czas rzeczywistość i perspektywę narodu ukraińskiego. Przebywając między żarnami wschodnich i zachodnich ciemiężycieli, Ukraińcy zmuszeni byli nierzadko ustępować najeźdźcom administracyjno-terytorialnie (zmiana granic administracyjnych ziem ukraińskich lub przekazanie do innych tworów terytorialnych), cierpieli ucisk w kwestiach przynależności narodowej (to stawali się Małorusami, to mieszkańcami Małopolski, a to w ogóle znikali pod węgierskimi nazwiskami), ale zawsze starali się utrzymywać tożsamość językową. To ostatnie było największym polem bitwy. Najeźdźcy doskonale rozumieli, że pozbawiając Ukraińców terytorium lub zmuszając ich do nazywania się nie-Ukraińcami, tylko ich uciskają. Aby całkowicie zniszczyć Ukraińców jako naród, należało odebrać język. Zabójstwo języka Ukraińców na długi okres stało się świadomą polityką działaczy imperium rosyjskiego, nie wiele odstawali od wschodnich imperialistów także ich zachodni „koledzy”. Lingwocyd — taką definicję otrzymał ten historyczny proces zniewolenia ukraińskości. (Szczegółowo z dokumentami dotyczącymi zabójstwa języka w niedalekiej przeszłości można zapoznać się na przykładzie książki znanej ukraińskiej językoznawczyni Łarysy Masenko i jej kolegów — „Język ukraiński w XX wieku: historia lingwocydu”). Dziś Ukraina poddawana jest ostracyzmowi ze strony niektórych swoich sąsiadów właśnie za politykę językowo-oświatową. Przodują w tym Węgry. Poziom dyskusji, którą narzucają nam węgierscy politycy i urzędnicy, jakkolwiek przykro, nie wytrzymuje krytyki. Nawet powierzchowna analiza pretensji świadczy o tym, że węgierscy działacze „śpiewają” z cudzego głosu, a głos ten znajduje się na Kremlu. Napastliwość naszych sąsiadów na razie nie otrzymała odpowiedniego pod względem poziomu odporu i takiego samego dyskursu traktowania historii i teraźniejszości. Przyczyną tego jest ta sama tolerancja, której my (w tym przypadku państwo) przestrzegamy. Ale w dyskursie społeczno-politycznym otrzymaliśmy niemało pretensji do strony węgierskiej ze strony Ukraińców. Bo my też mamy co wspominać, a te wspomnienia wciąż bolą. Na przykład, przymusowe wprowadzanie madziaryzacji w przedostatnim stuleciu, któremu poprzedziło utworzenie imperium austro-węgierskiego. „Madziarzy zdobyli to państwo dla Madziarów, a nie dla innych. Dlatego wyższość i hegemonia Madziarów są w pełni uzasadnione”, tak wtedy stawiano sprawę na szczeblu państwowym i właśnie te słowa wypowiadał premier Królestwa Węgier Kálmán Tisza. Pod działanie przymusowej madziaryzacji podpadały wszystkie inne narody, które zamieszkiwały terytorium nowo utworzonego imperium: Słowacy, Serbowie, Rumuni, Chorwaci itd. Oczywiście do tej listy trafili także Ukraińcy, których język (do tego obowiązkowy do nauki na Zakarpaciu) zakazano. A rezultatem przyjęcia ustawy o obowiązkowości nauki tylko języka węgierskiego w ówczesnych placówkach oświatowych jest to, że ze społeczności ukraińskiej, która liczyła dziesiątki (jeśli nie setki) tysięcy osób, obecnie za Ukraińców uważa się od trzech do siedmiu tysięcy (według różnych źródeł) osób. Temu sprzyjało także przymusowe nadawanie wszystkim nie-Madziarom węgierskich nazwisk i imion. Tego, że obecnie na Węgrzech nie ma ani jednej ukraińskiej szkoły wobec siedemdziesięciu jeden węgierskich na Ukrainie, obecni budapeszteńscy krytycy ustawy Ukrainy „O oświacie” nie biorą pod uwagę, bo ta rzeczywistość nie stała się udziałem szerokiego ogółu społeczeństwa ani na Ukrainie, ani w społecznościach, a zarazem ani w korytarzach UE i ONZ. Oczywiście w takiej tonacji nie warto kontynuować dyskusji ani z Węgrami, ani z Polakami, ani z kimkolwiek innym. Bo ta droga zaprowadzi nas w ślepy zaułek, z którego ani razem, ani w pojedynkę nie da się wydostać bez kłótni czy nawet siłowego starcia, a co najgorsze — między Ukraińcami również. Stosownie byłoby jednak stawiać pytanie o obiektywne badanie historii i, w szczególności, stosunków Ukraińców ze swoimi sąsiadami (bez względu na to, z której strony). Mam na myśli naukowe, fundamentalno-kompleksowe badanie, w którym pozostawałoby prawo każdego narodu do własnej, ale obiektywnej interpretacji historii i jednocześnie wspólne określenie bolesnych punktów we wzajemnych relacjach oraz określenie miary odpowiedzialności, przyczyn tego czy innego haniebnego faktu, działania i sytuacji historycznej, która istniała w tamtym momencie. Taką decyzję mogliby podjąć przywódcy krajów, które mają z tym związek (uzbierałoby się ich z dziesięciu). Byłby to wyższy przejaw międzykrajowej i międzynarodowej tolerancji, gdzie perspektywą mógłby być tylko pokój i rozwój wielkiego regionu, a może i kontynentu. W każdym razie na razie to tylko marzenia. Realia są bardziej okrutne i nieprzewidywalne. A my żyjemy właśnie w realiach. Pod koniec lat 90. ubiegłego wieku Lina Kostenko w jednym ze swoich wystąpień mówiła o konieczności posiadania przez każdy naród własnej aury humanistycznej. Zaliczała do niej kompleksowe wsparcie naukowe „sfery życia społecznego, wraz z edukacją, literaturą, sztuką — w ich integralnym uczestnictwie w kulturze światowej i, oczywiście, w swoim niepowtarzalnie narodowym wariancie”. Gdyby posłuchano światłych umysłów w obecnej, wolnej, niepodległej Ukrainie, która przejmuje się „swobodnym życiem”, dawno zapoczątkowalibyśmy tworzenie humanistycznej aury narodu. Jednak mamy inny obraz. Pomimo wysiłków, jakie państwo i społeczeństwo wkładają w zakorzenienie języka ukraińskiego we wszystkich sferach życia, dzisiaj obserwuje się nie tak szybki postęp tego procesu, jak by tego chciano. Weźmy na przykład pod uwagę sferę publiczną stosowania języka. Jak świadczy zeszłoroczny przegląd analityczny aktywistów ruchu „Przestrzeń wolności” pt. „Sytuacja języka ukraińskiego na Ukrainie w 2017 roku”, język rosyjski na Ukrainie utrzymuje wiodące pozycje w wydawnictwach drukowanych, internecie (segment ukraiński), a także nie traci swoich pozycji w przekazach telewizyjnych. W szczególności, „pomimo niedawnych zmian w ustawodawstwie, w czasie największej oglądalności 7 najpopularniejszych kanałów telewizyjnych język ukraiński brzmi tylko przez 39% czasu, rosyjski — 32%, a 29% zajmują audycje dwujęzyczne, podczas których również najczęściej dominuje język rosyjski”. Jest to dość niepokojący symptom w czasie, gdy naród ukraiński prowadzi nieprzejednaną walkę z kolejnym kremlowskim reżimem i praktycznie każdego dnia w tej bitwie giną najlepsi synowie i córki naszego narodu. Zdziwienie budzi również to, że prawie 62% gazet (% ogólnego nakładu) jest rosyjskojęzycznych. Taka tendencja utrzymuje się niezmiennie od trzech lat. Dodajmy do tego 66,5% czasopism i innej prasy, które są drukowane po rosyjsku, a zobaczymy obraz aktywnej (agresywnej) obecności „ruskiego miru” na Ukrainie. Wszystko to dzieje się na tle wzrostu ukraińskości w społeczeństwie. Tak, ogólnoukraińskie badanie Centrum Razumkowa (2017 r.) potwierdziło tę tendencję — 92% obywateli naszego kraju (bez uwzględnienia terytoriów okupowanych) uważa się za etnicznych Ukraińców. Tylko 6% naszych rodaków odpowiedziało, że są etnicznymi Rosjanami. Odpowiednio 68% ankietowanych uważa język ukraiński za ojczysty, wśród etnicznych Ukraińców liczba ta sięga 73%. Rozmawia w domu po ukraińsku (zawsze lub przeważnie) około pięćdziesięciu procent Ukraińców, jednocześnie języka rosyjskiego używa około 30%. Nie dostrzegać tych tendencji jest niemożliwe. I tutaj pojawia się pytanie: czy władza robi wszystko, co możliwe, aby ukraiński stał się językiem wszystkich obywateli — urzędników państwowych (przede wszystkim), biznesu, kultury (włącznie z tym, co nazywa się popkulturą), edukacji, nauki itd. Jeśli chodzi o to ostatnie, chciałbym przy okazji przypomnieć, że pierwsza na świecie „Encyklopedia cybernetyki” pod redakcją dyrektora Instytutu Cybernetyki akademika W. Głuszkowa (dwa tomy, około 1700 artykułów z informatyki, cybernetyki (teoretycznej, ekonomicznej i technicznej) oraz techniki obliczeniowej, prawie 1200 stron) została stworzona właśnie w języku ukraińskim i ukazała się drukiem jeszcze w 1973 roku. Niestety, obecnie społeczeństwo styka się z odbiciem radzieckiej przeszłości w wielu sferach, zwłaszcza usługowych, gdzie obecny jest język rosyjski. I tutaj otrzymujemy dysonans społeczny — praktyka językowa zwycięża nad identyfikacją językową. Analizując badania socjologiczne dotyczące tożsamości językowej, doktor nauk politycznych, czołowy pracownik naukowy wydziału etnopolitologii Instytutu Badań Politycznych i Etnonarodowych im. I. Kurasa NAN Ukrainy Wołodymyr Kułyk podkreśla: „Obywatele chcą więcej języka ukraińskiego, niż jest go w rzeczywistości. Są o wiele bardziej gotowi na ukrainizację, niż przeprowadza ją władza”. Jakie wyjście z sytuacji rysuje się na tym etapie? Aktywizacja ruchów społecznych i nacisk na władzę w kwestii stosowania języka ukraińskiego we wszystkich sferach życia z jednoczesnym tolerancyjno-kreatywnym promowaniem bezgranicznego potencjału ukraińskiego wśród różnych warstw społecznych. Ten proces już nabiera punktowej aktywizacji. Oto kilka przykładów. Tak, Kijowska Rada Miejska w zeszłym roku w październiku podjęła decyzję, która przewiduje uznanie języka państwowego za priorytetowy w miejscach obsługi publicznej w Kijowie, przy sprzedaży towarów i świadczeniu usług. Użycie innego języka jest możliwe na prośbę konsumenta.

s. 4 · strona oryginału ↗

Ciąg dalszy. Początek na str. 2-3. Jest nas wielu, a ilość już przechodzi w jakość. A w szczeblach władzy sił intelektualnych w rzeczywistości nie ma aż tak wielu. Ich kadry intelektualne sprzedały się władzy i pracują dla niej za pieniądze. Za nami stoi wielka siła intelektualna, dlatego trzeba się zorganizować. Właśnie w celu takiego zjednoczenia należy zwołać ogólnoukraińską konferencję, na której poruszyć kwestię stosunku państwa do kultury. A także pokazać naszą wizję, co możemy zaproponować i zrobić. Dyskusje wokółjęzykowe w Internecie. Ołena RUDA, kandydat nauk filologicznych: — Coraz więcej ludzi przedkłada Internet nad gazety i telewizję ze względu na możliwość samodzielnego wyboru niezbędnych informacji oraz unikania potoku narzucanych treści. Dziś jest to przestrzeń do swobodnego wyrażania własnych opinii i niezakłóconego dostępu do różnych poglądów na te czy inne zjawiska społeczne i wydarzenia, w istocie zastępująca fenomen „rozmów kuchennych”, który zrodziło zderzenie oficjalnych i nieoficjalnych interpretacji w czasach radzieckich. Według danych Internetowej Asocjacji Ukrainy, pod koniec ubiegłego roku regularnie korzystało z Internetu 64,09% populacji (czyli 21 milionów Ukraińców). Oprócz zapoznawania się z materiałami informacyjnymi i analitycznymi, użytkownik sieci zyskuje możliwość stania się podmiotem wydarzeń dzięki interaktywnej komunikacji na forach, prowadzeniu blogów, komentowaniu materiałów redakcyjnych wydań elektronicznych. Warto powiedzieć, że w komunikacji internetowej można zastosować strategie, które mogą być zrealizowane tylko wśród społeczności sieciowej. Po pierwsze, wysoki poziom anonimowości pozwala wyrażać to, czego nie da się wyrazić w innych kontekstach. Po drugie, wyjście do szerszej publiczności ułatwia poszukiwanie ludzi o zbliżonych poglądach. I po trzecie, jest to brak granic, co prowadzi do radykalizacji poglądów. Wielką rolę dziś Internet odgrywa także w rozwijaniu dyskursu wokółjęzykowego. Przypomnę wydarzenia z 2012 roku, kiedy skandalicznie uchwalono osławioną ustawę językową Kiwałowa-Kolesniczenki. Wtedy w sieci pojawiły się setki tekstów, które naświetlały perypetie i konsekwencje podpisania dokumentu. Poprzez materiały informacyjne z cechami zamówienia ukraińska władza broniła, a opozycja krytykowała reformę językową. Przy tym poziom nasycenia artykułów manipulacjami był ogromny. Po tym, jak niemal każdy ukraiński polityk „wypromował się” na kwestii językowej, do dyskusji dołączyli blogerzy i zwykli użytkownicy Internetu. Żywo dyskutowano o wszystkich wydarzeniach, dyspozycji sił politycznych, prawdopodobnych wariantach. Sześć lat minęło, a sytuacja nie zmieniła się na lepsze – kwestia językowa na szczeblu państwowym nie została rozwiązana, a doszły jeszcze nowe konflikty na tle językowym. I chociaż pewne badania socjologiczne wskazują na to, że temat językowy obecnie mało kogo niepokoi, a zdaniem profesora Jarosława Hrycaka w środowisku intelektualnym doszli do porozumienia, że Ukraina będzie dwujęzyczna, temperatura dyskusji wokółjęzykowej nie stała się niższa. Ustawodawcza nieuregulowaność funkcjonowania języków, w szczególności zwlekanie z wyrokiem Sądu Konstytucyjnego w sprawie ustawy Kiwałowa-Kolesniczenki, niejasność w kwestii artykułu o języku edukacji, bezkarność niewykonywania norm o kwotach w telewizji i radiu, powodują dalsze gorące spory w społeczeństwie. Nieustanna dyskusja o kwestii języka w mediach społecznościowych wskazuje na to, że bardzo ona porusza opinię publiczną. A nadmierna polaryzacja i upolitycznienie poglądów, wplatanie kwestii językowej w kontekst wojny rosyjsko-ukraińskiej, mierzenie jej kategoriami „zdrady” i „zwycięstwa”, powodują wahania aksjologiczne, nastawiając mówców na konfrontację. W imię sprawiedliwości trzeba powiedzieć, że także dziś na stronach wydań elektronicznych toczy się fachowa dyskusja na temat kwestii językowych. Naukowcy zamieszczają gruntowne opracowania o osobliwościach sytuacji językowej, socjologowie publikują swoje badania, działacze społeczni wyjaśniają, co dzieje się w polu legislacyjnym i co to oznacza. Lecz lwią część dyskusji o kwestiach językowych stanowią przepełnione emocjami i manipulacjami destrukcyjne spory, które rozdrapują zarazem narodowe, rasowe, polityczne, społeczne, płciowe rany społeczeństwa. Dziś dyskusje wokółjęzykowe powstają raz po raz, gdy tylko pojawia się powód informacyjny. Takimi powodami w ostatnich latach były: wniesienie nowych projektów ustaw językowych, rozpatrywanie ustawy Ki-Ko w Sądzie Konstytucyjnym, przygotowanie ustawy o ukraińskich kwotach w radiu; uchwalenie nowej ustawy o edukacji, głośne oświadczenia węgierskich władz, wysłanie artykułu językowego ustawy do rezolucji Komisji Weneckiej; opublikowanie wyników badań socjologicznych (na przykład sondaż Centrum Razumkowa o języku obywateli zaangażowanych w ATO); ogłoszenie monitoringu przestrzegania kwot językowych w mediach; ogólnie przegląd treści telewizyjnych; a także nieco drobniejsze — wieści o faktach odmowy obsługi w języku państwowym w sferze usług czy organach państwowych, na granicy itp.; doniesienia o aktach przemocy z powodu języka komunikacji (przeważnie ukraińskiego), a także trafienie kwestii językowej do kultury śmiechu — to o żartach i anegdotach wokół zaproponowanego i szeroko omawianego „patrolu językowego”. Powody do sporów tworzą także media. Oto nagłówek jednego z wydań elektronicznych: „Prowadzący Matwij Hanapolski na żywo w programie „Echo Ukrainy” na kanale telewizyjnym „Prymyj” brutalnie poniżył widza, który podkreślał wagę języka ukraińskiego”. Zaczepiając wzrokiem o „skandaliczny” nagłówek, czytelnicy klikają w link i, oczywiście, nie mogą się powstrzymać, by w komentarzach do wiadomości nie wyrazić swojego stosunku zarówno do zachowania prowadzącego, jak i do problemu w ogóle. Najbardziej rezonansowe są wypowiedzi o polityce językowej i sytuacji językowej znanych prowadzących, polityków, działaczy społecznych; właśnie oni jako osoby publiczne najbardziej oburzają ogół, jeśli nie odpowiadają wizerunkowi męża stanu czy dziennikarza na Ukrainie, do których bezpośrednich obowiązków należy przestrzeganie ustawodawstwa językowego. Drażliwe są też wypowiedzi działaczy kultury, w szczególności znanych pisarzy, piosenkarzy, o języku i polityce językowej na Ukrainie. Przypomnę, jak zawrzały media społecznościowe po wywiadzie Ołeha Skrypki, który powiedział: „Ludzie, którzy nie mogą nauczyć się ukraińskiego, mają niskie IQ, takim stawia się diagnozę „debilizm”. Trzeba ich odizolować, ponieważ są społecznie niebezpieczni, trzeba stworzyć getto dla nich”. Nie bez tego, że jego słowa i przekręcano, i interpretowano. „Know-how” wojen informacyjnych — tak zwany trolling (od ang. trolling — „technika sportowego łowienia ryb”), który polega na umieszczaniu prowokacyjnych informacji w celu podsycania sytuacji konfliktowej wokół tej czy innej kwestii. Możliwość stworzenia w wirtualnej przestrzeni wirtualnego „ja” zapewnia anonimowość „trolli”. Zjawiska konfliktowego zachowania językowego podczas dyskusji o kwestii językowej, lawinowy wzrost agresji w komunikacji są konsekwencjami używania przez „trolle” kompleksu manipulacyjnych technik, z których najczęstsze to: podawanie nieprawdziwych informacji, przekręcanie faktów, zaangażowana interpretacja, przypisywanie ukrytych celów, spekulatywna argumentacja, przedstawianie mitów jako realnych faktów, akcentowanie różnic, niemożności porozumienia między grupami ludności podzielonymi według zasad językowych i regionalnych, dyskredytacja osób i grup ludzi, naklejanie etykiet, granie na uczuciach narodowych, religijnych, używanie negatywnie zabarwionych ekspresywów, stylistycznie obniżonej, obscenicznej leksyki, ironii itp. Jako przykład wypaczenia rzeczywistości przytoczymy słowa wspomnianego dziennikarza Matwija Hanapolskiego pod adresem widza, który poruszył kwestię języka: „Pan jest takim patriotą, a właśnie przez pana osobiście Ukraina straciła Krym i ma problemy z Donbasem. Bo właśnie pan dzwoni do telewizji i mówi, że język rosyjski — to źle, że język rosyjski — to Putin. …trzeba jakoś stopniowo nie dawać powodu towarzyszowi Putinowi, a pan jest jego przyjacielem, bo pan mówi tylko o ukraińskim. Pan jest wariatem. Pan i tacy jak pan rozpalacie Ukrainę! Pan — główna niebezpieczeństwo na Ukrainie! Nie dzwonić i nie rozpalać wrogości. To wielkie osiągnięcie, że to dwujęzyczny kraj! A pan — wróg Ukrainy!” Bez wątpienia takie słowa wymagają wnikliwej analizy każdej tezy, budowania strategii neutralizacji tego kłamstwa, czego w warunkach transmisji na żywo lub czatu w sieci społecznościowej nawet specjalista nie zawsze jest w stanie szybko dokonać. Do tego emocje wywołane taką bezczelnością sięgają zenitu. Przeprowadziliśmy niewielką ankietę na Facebooku. Zaproponowaliśmy użytkownikom sieci odpowiedź na pytanie: „Czy bierzesz udział w dyskusji na temat języka na stronach internetowych, w sieciach społecznościowych, audycjach telewizyjnych i radiowych?”. Otóż odpowiedź „czasami” dała połowa ankietowanych; ponad jedna trzecia stwierdziła: „Nie. Temat mnie interesuje, ale nie chcę brać udziału w kłótniach”. Badanie nie jest zakończone, ale jego wyniki już wyznaczają pewne tendencje. Kwestia języka ludzi boli, jednak dostrzegają oni niekonstruktywność podobnych dyskusji. Chociaż istnieje zrozumienie, że dyskusje te są elementem wojny informacyjnej i że ta wojna nie ominie nikogo. Tak, bloger OŁEK WEREMKO-BEREŻNYJ opublikował „15 tez dla sporów językowych”, który składa się z najczęstszych prowokacyjnych replik z różnych dyskusji wokółjęzykowych oraz umotywowanych odpowiedzi na nie, które można wykorzystać jako komentarz, po prostu kopiując, a nie wpisując tekst od nowa. Na przykład pierwszą tezą jest „Język nic nie znaczy”, druga — „Naturalna konkurencja” (chodzi o komunikacyjną i rynkową konkurencję języków), „Rosyjskojęzyczny patriota Ukrainy”, „Rosyjskojęzyczny żołnierz” itd. Chodzi o to, że z reguły w takich sporach rozmowa toczy się w kółko. Czym więc jest to zjawisko i jak je postrzegać? Bez wątpienia przenoszenie na szerokie forum dyskusji kwestii społeczno-politycznych, w szczególności językowych, będzie w przyszłości tylko zwiększać skalę. Jest to związane ze wzrostem liczby użytkowników Internetu i sieci społecznościowych na Ukrainie oraz kształtowaniem się nowej kultury komunikacyjnej na całym świecie i u nas. Z jednej strony jest to możliwość dla jak najszerszego kręgu obywateli — z różnych regionów, miast i wsi, różnych środowisk zawodowych, pokoleń — wypowiedzenia się w kwestii języka, poruszenia być może ważnych aspektów, podzielenia się unikalnym doświadczeniem. Z drugiej strony nie sposób nie zauważyć oczywistego składnika manipulacyjnego w tej technologii. Zważywszy na to, że żadna prawda w sporach ludzi stojących na przeciwstawnych stanowiskach w kwestii języka nie rodzi się i nie może się narodzić, przypuszczamy, że jest to z jednej strony swoiste wypuszczanie pary, a z drugiej — emocjonalne rozhuśtywanie. Podczas gdy naukowcy-socjologowie, psycholodzy społeczni, lingwiści mają możliwość zbadania opinii publicznej, jednocześnie politolodzy, bojownicy wojny informacyjnej mogą mierzyć stopień tolerancji/nietolerancji wobec różnych kwestii, wykrywać bolesne miejsca, a w razie potrzeby sztucznie je tworzyć. Manipulacyjna jest w końcu także stworzona przez kogoś i szybko rozpowszechniona nazwa dla dyskusji wokółjęzykowych — „mowosracz”, która podkreśla pogardę dla tych, którzy poruszają kwestię funkcjonowania właśnie „języka ukraińskiego” (a nie „języka rosyjskiego”). Istotną dla naszego problemu kwestią jest obniżenie odpowiedzialności dziennikarzy, którzy mimowolnie stają się bojownikami frontu informacyjnego po stronie przeciwnika. Tworzenie skandalu, sensacji, gra na uczuciach — to kamienie węgielne działalności środków masowego przekazu. A dla sensacyjności zasoby uciekają się do pomijania ważnych informacji. Na jednej ze stron czytamy: „Ukraińscy nacjonaliści mówią, że wszyscy powinni mówić jednym, ukraińskim, językiem”. Albo: „Obywatele od dawna domagają się prawa do mówienia i uczenia swoich dzieci w języku rosyjskim”. Jednak wszyscy rozumieją, że żadne inicjatywy ustawodawcze nie naruszały prawa obywateli do mówienia w życiu codziennym w jakimkolwiek języku, do którego dusza lgnie. Oczywiste jest, że w pogoni za sensacją, która żyje jeden dzień, traci się coś więcej — tworzy się problemy na dziesięciolecia. Dyskusje w sieciach społecznościowych potwierdzają, że nie mamy państwowej polityki językowej. Gdyby państwo wprowadziło całkiem konkretne zasady gry, warunki ich przestrzegania i konsekwencje nieprzestrzegania, pole do sporów zawęziłoby się znacznie bardziej. Oczywiście odbiór kroków legislacyjnych byłby różny, ale dyskusje toczyłyby się wokół szczegółów normowania praktyki językowej.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn