Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 4strona oryginału ↗

Ciąg dalszy artykułu ««Język – decydujący i konsolidujący», s. 2

«Język – decydujący i konsolidujący

Слово Просвіти, №10 за 2018 рік

Ciąg dalszy. Początek na str. 2-3. Jest nas wielu, a ilość już przechodzi w jakość. A w szczeblach władzy sił intelektualnych w rzeczywistości nie ma aż tak wielu. Ich kadry intelektualne sprzedały się władzy i pracują dla niej za pieniądze. Za nami stoi wielka siła intelektualna, dlatego trzeba się zorganizować. Właśnie w celu takiego zjednoczenia należy zwołać ogólnoukraińską konferencję, na której poruszyć kwestię stosunku państwa do kultury. A także pokazać naszą wizję, co możemy zaproponować i zrobić. Dyskusje wokółjęzykowe w Internecie. Ołena RUDA, kandydat nauk filologicznych: — Coraz więcej ludzi przedkłada Internet nad gazety i telewizję ze względu na możliwość samodzielnego wyboru niezbędnych informacji oraz unikania potoku narzucanych treści. Dziś jest to przestrzeń do swobodnego wyrażania własnych opinii i niezakłóconego dostępu do różnych poglądów na te czy inne zjawiska społeczne i wydarzenia, w istocie zastępująca fenomen „rozmów kuchennych”, który zrodziło zderzenie oficjalnych i nieoficjalnych interpretacji w czasach radzieckich. Według danych Internetowej Asocjacji Ukrainy, pod koniec ubiegłego roku regularnie korzystało z Internetu 64,09% populacji (czyli 21 milionów Ukraińców). Oprócz zapoznawania się z materiałami informacyjnymi i analitycznymi, użytkownik sieci zyskuje możliwość stania się podmiotem wydarzeń dzięki interaktywnej komunikacji na forach, prowadzeniu blogów, komentowaniu materiałów redakcyjnych wydań elektronicznych. Warto powiedzieć, że w komunikacji internetowej można zastosować strategie, które mogą być zrealizowane tylko wśród społeczności sieciowej. Po pierwsze, wysoki poziom anonimowości pozwala wyrażać to, czego nie da się wyrazić w innych kontekstach. Po drugie, wyjście do szerszej publiczności ułatwia poszukiwanie ludzi o zbliżonych poglądach. I po trzecie, jest to brak granic, co prowadzi do radykalizacji poglądów. Wielką rolę dziś Internet odgrywa także w rozwijaniu dyskursu wokółjęzykowego. Przypomnę wydarzenia z 2012 roku, kiedy skandalicznie uchwalono osławioną ustawę językową Kiwałowa-Kolesniczenki. Wtedy w sieci pojawiły się setki tekstów, które naświetlały perypetie i konsekwencje podpisania dokumentu. Poprzez materiały informacyjne z cechami zamówienia ukraińska władza broniła, a opozycja krytykowała reformę językową. Przy tym poziom nasycenia artykułów manipulacjami był ogromny. Po tym, jak niemal każdy ukraiński polityk „wypromował się” na kwestii językowej, do dyskusji dołączyli blogerzy i zwykli użytkownicy Internetu. Żywo dyskutowano o wszystkich wydarzeniach, dyspozycji sił politycznych, prawdopodobnych wariantach. Sześć lat minęło, a sytuacja nie zmieniła się na lepsze – kwestia językowa na szczeblu państwowym nie została rozwiązana, a doszły jeszcze nowe konflikty na tle językowym. I chociaż pewne badania socjologiczne wskazują na to, że temat językowy obecnie mało kogo niepokoi, a zdaniem profesora Jarosława Hrycaka w środowisku intelektualnym doszli do porozumienia, że Ukraina będzie dwujęzyczna, temperatura dyskusji wokółjęzykowej nie stała się niższa. Ustawodawcza nieuregulowaność funkcjonowania języków, w szczególności zwlekanie z wyrokiem Sądu Konstytucyjnego w sprawie ustawy Kiwałowa-Kolesniczenki, niejasność w kwestii artykułu o języku edukacji, bezkarność niewykonywania norm o kwotach w telewizji i radiu, powodują dalsze gorące spory w społeczeństwie. Nieustanna dyskusja o kwestii języka w mediach społecznościowych wskazuje na to, że bardzo ona porusza opinię publiczną. A nadmierna polaryzacja i upolitycznienie poglądów, wplatanie kwestii językowej w kontekst wojny rosyjsko-ukraińskiej, mierzenie jej kategoriami „zdrady” i „zwycięstwa”, powodują wahania aksjologiczne, nastawiając mówców na konfrontację. W imię sprawiedliwości trzeba powiedzieć, że także dziś na stronach wydań elektronicznych toczy się fachowa dyskusja na temat kwestii językowych. Naukowcy zamieszczają gruntowne opracowania o osobliwościach sytuacji językowej, socjologowie publikują swoje badania, działacze społeczni wyjaśniają, co dzieje się w polu legislacyjnym i co to oznacza. Lecz lwią część dyskusji o kwestiach językowych stanowią przepełnione emocjami i manipulacjami destrukcyjne spory, które rozdrapują zarazem narodowe, rasowe, polityczne, społeczne, płciowe rany społeczeństwa. Dziś dyskusje wokółjęzykowe powstają raz po raz, gdy tylko pojawia się powód informacyjny. Takimi powodami w ostatnich latach były: wniesienie nowych projektów ustaw językowych, rozpatrywanie ustawy Ki-Ko w Sądzie Konstytucyjnym, przygotowanie ustawy o ukraińskich kwotach w radiu; uchwalenie nowej ustawy o edukacji, głośne oświadczenia węgierskich władz, wysłanie artykułu językowego ustawy do rezolucji Komisji Weneckiej; opublikowanie wyników badań socjologicznych (na przykład sondaż Centrum Razumkowa o języku obywateli zaangażowanych w ATO); ogłoszenie monitoringu przestrzegania kwot językowych w mediach; ogólnie przegląd treści telewizyjnych; a także nieco drobniejsze — wieści o faktach odmowy obsługi w języku państwowym w sferze usług czy organach państwowych, na granicy itp.; doniesienia o aktach przemocy z powodu języka komunikacji (przeważnie ukraińskiego), a także trafienie kwestii językowej do kultury śmiechu — to o żartach i anegdotach wokół zaproponowanego i szeroko omawianego „patrolu językowego”. Powody do sporów tworzą także media. Oto nagłówek jednego z wydań elektronicznych: „Prowadzący Matwij Hanapolski na żywo w programie „Echo Ukrainy” na kanale telewizyjnym „Prymyj” brutalnie poniżył widza, który podkreślał wagę języka ukraińskiego”. Zaczepiając wzrokiem o „skandaliczny” nagłówek, czytelnicy klikają w link i, oczywiście, nie mogą się powstrzymać, by w komentarzach do wiadomości nie wyrazić swojego stosunku zarówno do zachowania prowadzącego, jak i do problemu w ogóle. Najbardziej rezonansowe są wypowiedzi o polityce językowej i sytuacji językowej znanych prowadzących, polityków, działaczy społecznych; właśnie oni jako osoby publiczne najbardziej oburzają ogół, jeśli nie odpowiadają wizerunkowi męża stanu czy dziennikarza na Ukrainie, do których bezpośrednich obowiązków należy przestrzeganie ustawodawstwa językowego. Drażliwe są też wypowiedzi działaczy kultury, w szczególności znanych pisarzy, piosenkarzy, o języku i polityce językowej na Ukrainie. Przypomnę, jak zawrzały media społecznościowe po wywiadzie Ołeha Skrypki, który powiedział: „Ludzie, którzy nie mogą nauczyć się ukraińskiego, mają niskie IQ, takim stawia się diagnozę „debilizm”. Trzeba ich odizolować, ponieważ są społecznie niebezpieczni, trzeba stworzyć getto dla nich”. Nie bez tego, że jego słowa i przekręcano, i interpretowano. „Know-how” wojen informacyjnych — tak zwany trolling (od ang. trolling — „technika sportowego łowienia ryb”), który polega na umieszczaniu prowokacyjnych informacji w celu podsycania sytuacji konfliktowej wokół tej czy innej kwestii. Możliwość stworzenia w wirtualnej przestrzeni wirtualnego „ja” zapewnia anonimowość „trolli”. Zjawiska konfliktowego zachowania językowego podczas dyskusji o kwestii językowej, lawinowy wzrost agresji w komunikacji są konsekwencjami używania przez „trolle” kompleksu manipulacyjnych technik, z których najczęstsze to: podawanie nieprawdziwych informacji, przekręcanie faktów, zaangażowana interpretacja, przypisywanie ukrytych celów, spekulatywna argumentacja, przedstawianie mitów jako realnych faktów, akcentowanie różnic, niemożności porozumienia między grupami ludności podzielonymi według zasad językowych i regionalnych, dyskredytacja osób i grup ludzi, naklejanie etykiet, granie na uczuciach narodowych, religijnych, używanie negatywnie zabarwionych ekspresywów, stylistycznie obniżonej, obscenicznej leksyki, ironii itp. Jako przykład wypaczenia rzeczywistości przytoczymy słowa wspomnianego dziennikarza Matwija Hanapolskiego pod adresem widza, który poruszył kwestię języka: „Pan jest takim patriotą, a właśnie przez pana osobiście Ukraina straciła Krym i ma problemy z Donbasem. Bo właśnie pan dzwoni do telewizji i mówi, że język rosyjski — to źle, że język rosyjski — to Putin. …trzeba jakoś stopniowo nie dawać powodu towarzyszowi Putinowi, a pan jest jego przyjacielem, bo pan mówi tylko o ukraińskim. Pan jest wariatem. Pan i tacy jak pan rozpalacie Ukrainę! Pan — główna niebezpieczeństwo na Ukrainie! Nie dzwonić i nie rozpalać wrogości. To wielkie osiągnięcie, że to dwujęzyczny kraj! A pan — wróg Ukrainy!” Bez wątpienia takie słowa wymagają wnikliwej analizy każdej tezy, budowania strategii neutralizacji tego kłamstwa, czego w warunkach transmisji na żywo lub czatu w sieci społecznościowej nawet specjalista nie zawsze jest w stanie szybko dokonać. Do tego emocje wywołane taką bezczelnością sięgają zenitu. Przeprowadziliśmy niewielką ankietę na Facebooku. Zaproponowaliśmy użytkownikom sieci odpowiedź na pytanie: „Czy bierzesz udział w dyskusji na temat języka na stronach internetowych, w sieciach społecznościowych, audycjach telewizyjnych i radiowych?”. Otóż odpowiedź „czasami” dała połowa ankietowanych; ponad jedna trzecia stwierdziła: „Nie. Temat mnie interesuje, ale nie chcę brać udziału w kłótniach”. Badanie nie jest zakończone, ale jego wyniki już wyznaczają pewne tendencje. Kwestia języka ludzi boli, jednak dostrzegają oni niekonstruktywność podobnych dyskusji. Chociaż istnieje zrozumienie, że dyskusje te są elementem wojny informacyjnej i że ta wojna nie ominie nikogo. Tak, bloger OŁEK WEREMKO-BEREŻNYJ opublikował „15 tez dla sporów językowych”, który składa się z najczęstszych prowokacyjnych replik z różnych dyskusji wokółjęzykowych oraz umotywowanych odpowiedzi na nie, które można wykorzystać jako komentarz, po prostu kopiując, a nie wpisując tekst od nowa. Na przykład pierwszą tezą jest „Język nic nie znaczy”, druga — „Naturalna konkurencja” (chodzi o komunikacyjną i rynkową konkurencję języków), „Rosyjskojęzyczny patriota Ukrainy”, „Rosyjskojęzyczny żołnierz” itd. Chodzi o to, że z reguły w takich sporach rozmowa toczy się w kółko. Czym więc jest to zjawisko i jak je postrzegać? Bez wątpienia przenoszenie na szerokie forum dyskusji kwestii społeczno-politycznych, w szczególności językowych, będzie w przyszłości tylko zwiększać skalę. Jest to związane ze wzrostem liczby użytkowników Internetu i sieci społecznościowych na Ukrainie oraz kształtowaniem się nowej kultury komunikacyjnej na całym świecie i u nas. Z jednej strony jest to możliwość dla jak najszerszego kręgu obywateli — z różnych regionów, miast i wsi, różnych środowisk zawodowych, pokoleń — wypowiedzenia się w kwestii języka, poruszenia być może ważnych aspektów, podzielenia się unikalnym doświadczeniem. Z drugiej strony nie sposób nie zauważyć oczywistego składnika manipulacyjnego w tej technologii. Zważywszy na to, że żadna prawda w sporach ludzi stojących na przeciwstawnych stanowiskach w kwestii języka nie rodzi się i nie może się narodzić, przypuszczamy, że jest to z jednej strony swoiste wypuszczanie pary, a z drugiej — emocjonalne rozhuśtywanie. Podczas gdy naukowcy-socjologowie, psycholodzy społeczni, lingwiści mają możliwość zbadania opinii publicznej, jednocześnie politolodzy, bojownicy wojny informacyjnej mogą mierzyć stopień tolerancji/nietolerancji wobec różnych kwestii, wykrywać bolesne miejsca, a w razie potrzeby sztucznie je tworzyć. Manipulacyjna jest w końcu także stworzona przez kogoś i szybko rozpowszechniona nazwa dla dyskusji wokółjęzykowych — „mowosracz”, która podkreśla pogardę dla tych, którzy poruszają kwestię funkcjonowania właśnie „języka ukraińskiego” (a nie „języka rosyjskiego”). Istotną dla naszego problemu kwestią jest obniżenie odpowiedzialności dziennikarzy, którzy mimowolnie stają się bojownikami frontu informacyjnego po stronie przeciwnika. Tworzenie skandalu, sensacji, gra na uczuciach — to kamienie węgielne działalności środków masowego przekazu. A dla sensacyjności zasoby uciekają się do pomijania ważnych informacji. Na jednej ze stron czytamy: „Ukraińscy nacjonaliści mówią, że wszyscy powinni mówić jednym, ukraińskim, językiem”. Albo: „Obywatele od dawna domagają się prawa do mówienia i uczenia swoich dzieci w języku rosyjskim”. Jednak wszyscy rozumieją, że żadne inicjatywy ustawodawcze nie naruszały prawa obywateli do mówienia w życiu codziennym w jakimkolwiek języku, do którego dusza lgnie. Oczywiste jest, że w pogoni za sensacją, która żyje jeden dzień, traci się coś więcej — tworzy się problemy na dziesięciolecia. Dyskusje w sieciach społecznościowych potwierdzają, że nie mamy państwowej polityki językowej. Gdyby państwo wprowadziło całkiem konkretne zasady gry, warunki ich przestrzegania i konsekwencje nieprzestrzegania, pole do sporów zawęziłoby się znacznie bardziej. Oczywiście odbiór kroków legislacyjnych byłby różny, ale dyskusje toczyłyby się wokół szczegółów normowania praktyki językowej.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn