Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 6strona oryginału ↗

Mykoła Czaban — człowiek jednej, lecz wszechogarniającej pasji

Слово Просвіти, №10 за 2018 рік

Znany krajoznawca, historyk i dziennikarz Mykoła Czaban skończył 60 lat. Swoją drogę odnalazł już w dzieciństwie, dlatego nie zmarnował ani minuty życia na poszukiwanie siebie, lecz poświęcił je ulubionemu zajęciu — poszukiwaniom, badaniom, studiom, pisaniu książek, artykułów do gazet i czasopism oraz sprawom pobocznym, lecz z tym związanym — wyjazdom po obwodzie, który zna doskonale, po Ukrainie i za granicę, wykładom, wystąpieniom na forach, konferencjach, twórczym kontaktom, pracy w archiwach i bibliotekach, korespondencji (a jego adresaci są na całym świecie). Mykoła Petrowycz ukończył Uniwersytet Dniepropetrowski, wydział filologii ukraińskiej, na którym był również kurs specjalistyczny z dziennikarstwa. Pracował w gazecie z Dnieprodzierżyńska „Dzierżyniec”, potem w obwodowej młodzieżowej „Prapor junosti”, od 1989 roku do teraz — w gazecie obwodowej „Zoria”. Wszędzie prowadził tematykę kultury. Od 1996 roku jest członkiem Narodowego Związku Pisarzy Ukrainy. W 2007 roku został zasłużonym dziennikarzem Ukrainy. Do niedawna był wieloletnim członkiem Zarządu Narodowego Związku Krajoznawców Ukrainy oraz Międzynarodowego Stowarzyszenia Białorutenistów. Ma jeszcze wiele innych odznaczeń, ale nie oddadzą one całego spektrum jego zainteresowań i osiągnięć. To człowiek jednej, lecz wszechogarniającej pasji, która nigdy w nim nie zgaśnie — miłości do swojego kraju, pragnienia poznania go we wszystkich wymiarach i opowiedzenia o tym ludziom. Ta rozmowa z Mykołą Petrowyczem nie mogła poruszyć wszystkich kwestii wartych omówienia, wszystkich tematów i nazwisk, z którymi ma bezpośredni związek, ale da impuls do zanurzenia się w jego twórczość, a co za tym idzie — także w naszą historię. Mykoła Czaban w redakcji „Zori” przy ulicy Starokozackiej. — Jako krajoznawcy nie mogą Pana omijać wydarzenia i postacie, o których dopiero teraz można mówić pełnym głosem. Na przykład Hołodomor 1933 roku… — Rzeczywistość Hołodomoru udowodniła mi śmierć mojej 46-letniej prababci Wustii Martyniwny Harży, która ratowała dzieci, oddając im ostatnią kruszynę chleba, a sama zmarła. Od 20 lat pracuję nad tym tematem, jeździłem po wsiach, zapisywałem wspomnienia naocznych świadków, opowieści bliskich ofiar. Wszystko to było drukowane w gazetach, a z czasem weszło do zbiorów „Hołod 1933 roku w Ukrainie” i „33-j: hołod” oraz innych. Pierwszy zbiór opracowali W. Maniak i L. Kowalenko. — W 2002 roku wydał Pan unikalną książkę „Działacze Siczosławskiej »Proświty« (1905—1921)”, która zawiera około 670 nazwisk. Przy czym nie jest to tylko lista, ponad 55 artykułów to gruntowne biografie z latami życia, fotografiami. Jak Pan doszedł do tematu „Proświty”? — Pracowałem w dziale kultury młodzieżowej gazety „Prapor junosti”. Jeden z korespondentów, księgowy z Czapli Juchym Suszczenko, zainteresował się losem swojego rodaka Wałeriana Pidmohylnego, którego dobrze znał i nawet w latach zastoju prowadził rezonansowe wieczory jego pamięci, zapraszając siczosławskich pisarzy. Przygotowując do druku jego artykuły i mając skłonność do pracy poszukiwawczej, zająłem się tematem „Rozstrzelanego Odrodzenia”, nawiązałem kontakty z ludźmi z otoczenia Pidmohylnego, którzy pozostali. Lecz z czasem zacząłem rozumieć, że lata 20. mają jakieś podłoże, nic nie mija samo z siebie, jedno pokolenie rodzi następne. Kiedy zacząłem szukać tej poprzedniej generacji z „Proświty”, to tam już był pełny mrok zapomnienia. Przecież dla rodzin byłych prośwician przeszłość to temat tabu. A ich wnuki najczęściej nic nie wiedziały o dziadkach jako członkach organizacji oświatowej. — A jak Pan dowiedział się o wszystkich tych nazwiskach? — Na początku XX wieku towarzystwo literacko-artystyczne „Proświta” co roku wydawało swoje raporty-sprawozdania i na końcu były listy jego członków. Zacząłem od Odynkiwki, która wtedy nie wchodziła w granice miasta, bo na wsiach łatwiej znaleźć ludzi, którzy mogli coś opowiedzieć i zachowali choć jakieś archiwa. Po długich poszukiwaniach dowiedziałem się o losie 20-letniego proświcianina, etnicznego Rosjanina Pyłypa Szczukina. Był to inteligentny człowiek, pisał przedmowy do utworów Tarasa Szewczenki, Iwana Manżury, opisywał swoje spotkanie w Połtawie z Panasem Myrnym. W 1920 roku został rozstrzelany przez czekistów wraz z dużą grupą „samostijnykiw”. Oprócz tego praca nad książką zbiegła się z programem „Rehabilitowani przez historię”. Nas, dziennikarzy, na pół roku dopuszczono do archiwów SBU, gdzie mogliśmy zapoznawać się z wszelkimi sprawami rehabilitowanych, aby przygotowywać szkice do zbioru. Wtedy zebrałem sprawy prośwician ze szczegółowymi informacjami o nich. — Ponieważ w tym tomie pozostało jeszcze wiele nieodkrytych biografii, czy postawił Pan kropkę w tym temacie dla siebie? — Nie jestem z tych ludzi, którzy porzucają rozpoczęte dzieło i po wydaniu książki uważają temat za „przerobiony”. Ten egzemplarz książki w domu mam już cały oblepiony dodatkami, uzupełnieniami. Minęło 16 lat, wiele się wyjaśniło. Ot, na przykład, podchodzi do mnie w domu Jawornyckiego Serhij Iljin, naukowiec o profilu technicznym, i mówi, że jest prawnukiem „bandurowego ojca” Mykoły Bohusławskiego. Miał jego zdjęcie, ale nic nie wiedział o swoim przodku. A inni wnukowie mieszkają w Sewastopolu i mają album oryginalnych fotografii. Te mi przysłano. Sam Bohusławski, skromny urzędnik na Kolei Jekaterynosławskiej, był adeptem ukraińskiej książki, aktywistą „Proświty”, a „dla duszy” tworzył szkołę bandury, którą się pasjonował. Jeździł po budowach kolei i po innych miastach. Tak szkoła bandury pojawiła się także w Jekaterynodarze dla dzieci kozaków kubańskich. Tam trafił Mychajło Teliha, później emigrant do Czech, poznał dziewczynę Ołenę, rosyjskojęzyczną. Poślubił ją, a on nawrócił ją na swoją ukraińską wiarę, a z czasem stała się ona poetką Ołeną Telihą. W czasie wojny oboje zginęli w Babim Jarze. Widzicie, jak wszystko jest powiązane na tym świecie. Życie jest nieprzewidywalne: pociągniesz za jedną nitkę, a na niej supełek od innej, trzeciej — i tak bez końca. Niedługo „Proświta” będzie obchodzić 150-lecie i w związku z tym zaprasza mnie nasze towarzystwo do wygłoszenia wykładów z jego historii, tam znajdą zastosowanie wszystkie te uzupełnienia. — Kiedyś Panu, nastolatkowi, powierzono napisanie tekstu o bolszewiku Wojcechowiczu, którego imię nosiła Pana szkoła. Było to brzemienne w skutki zlecenie, ponieważ zaprowadziło Pana do domu-muzeum Dmytra Jawornyckiego, gdzie przechowywano akta partyjne. Jak na ironię, chłopak otrzymał więcej, niż to, po co przyszedł. Wdychając muzealną atmosferę domu, przesiąkł nią. Właśnie Jawornycki, jego życie, jego dzieło stały się głównymi tematami Pana twórczości. Obecnie w tym domu w latach 2016—2018 czyta Pan cykl jedenastu wykładów o akademiku, odkrywając przed ludźmi wiele mało znanych, a czasem zupełnie nieznanych faktów — wyniki Pana badań. — Tak, moja pierwsza książka o Jawornyckim „Wieczny krzyż na piersiach ziemi” ujrzała światło dzienne 25 lat temu. Na jej okładce było zdjęcie jeszcze tylko modelu pomnika, który teraz stoi przy muzeum na grobie uczonego, który poświęcił życie kozaczyźnie. A wtedy jeszcze trwał konkurs i właśnie ten projekt wywołał opór wielu, lecz mnie przypadł do serca swoją obrazowością, widocznie moje wyczucie i zrozumienie samej postaci i losu Jawornyckiego podpowiedziały, że praca rzeźbiarza Nakonecznego jest rzeczywiście najlepsza. Tę książkę z wielkim zainteresowaniem przeczytał kijowski pisarz Anatolij Kostenko, który osobiście znał Dmytra Iwanowycza i nawet napisał mi o nim wspomnienia. Jestem dumny z tego, że rekomendację do Związku Pisarzy Ukrainy dawał mi właśnie on. — Pracując w Dnieprodzierżyńsku, tak bardzo zafascynował się Pan historią miasteczka, że nie raz wracał Pan do tego tematu, a z czasem wydał Pan wspaniałą książkę „Wędrówki po starym Kamieńskiem”. Obecnie miasto przywróciło historyczną nazwę. Nie mógł Pan przejść obojętnie obok losu solistki opery Marii Sokil, która zaczynała w Jekaterynosławiu i odwiedziła go pod koniec życia. Śpiewaczka Nadija Nehel-Semenec również pierwsze kroki stawiała w dniepropetrowskiej operze. Obie zakończyły swoje długie życie w USA, lecz dzięki Panu dowiedzieliśmy się o twórczym i życiowym losie tych wybitnych Ukrainek, które nigdy nie zapominały o ojczyźnie. Jest Pan członkiem międzynarodowego stowarzyszenia białorutenistów. Proszę opowiedzieć, dlaczego Pana tam wybrano. — Tutaj są powody osobiste. Moja mama Lidija Iwaniwna Kuźmenko jest Białorusinką. A ja dowiedziałem się, że na Jekaterynosławszczyznę w dawnych czasach przesiedlono do pracy w fabryce sukna chłopów z białoruskiej wsi Dubrowno. Osiedlili się oni w Sursko-Lytowskim. No i ja, wtedy jeszcze całkiem młody dziennikarz, postanowiłem zbierać białoruskie pieśni u mieszkańców tej wsi. Praca okazała się bardzo ciekawa, choć trudna przez niedoskonałość ówczesnej techniki nagrywającej. Tak pojawiła się książka „Zaspiwaj mnie na matczynaj mowie”, prawda, dopiero w 2000 roku, aż 18 lat po zbieraniu folkloru. Białoruski znam jak ojczysty, nawet zajmowałem się tłumaczeniami. Ta praca na książce się nie skończyła: bywałem i w Dubrownie, porównywałem tamtejszy folklor z Sursko-Lytowskim, i u Białorusinów w Polsce, zaprzyjaźniłem się z wieloma kolegami-dziennikarzami, pisarzami z Białorusi. Nawet tytuł mojej książki to wers z wiersza białoruskiej poetki Łarysy Hienijusz. Interesowały mnie też związki teatralne z Białorusinami, wiele dały mi też podróże twórcze, spotkania. — Chciałabym podkreślić, że nie tylko Pana oryginalne książki przyniosły Panu sławę, ale także te, które Pan opracował, a wcześniej odnalazł, wydawałoby się, na wieki utracone imiona i utwory, przywrócił je do ukraińskiej kultury. Proszę wymienić choć niektóre z nich. — Ja nawet nie wiem, ile mam książek, a cudze są mi drogie tak samo, a może i bardziej niż własne. Tutaj brałem na siebie odpowiedzialność za cudzy los, cudze dobre imię. Mychajło Pronczenko — poeta-cierpiętnik z Krzyworoszczyzny, którego prześladowała władza radziecka, wtrąciła do łagrów, a w 1942 roku rozstrzelali go faszyści. Lecz zdążył on za Niemców popracować jako redaktor gazety i wydać ostatni zbiór „Kobzar”, który, wydawałoby się, został zniszczony doszczętnie. Lecz znajomość z synem poety Anatolijem dodała otuchy. Okazało się, że jeden egzemplarz jednak wywieziono na Zachód. W rezultacie poszukiwań książka znalazła się aż w Australii u niezapomnianego pisarza Dmytra Nytczenki-Czuba. Wydano ją ponownie w 1995 roku w naszym z Anatolijem opracowaniu oraz ze wspomnieniami o poecie. Jeszcze jedna osobowość — Pawło Kozar, uczeń i współpracownik Dmytra Jawornyckiego, który przez pewien czas nawet był dyrektorem

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn