Żywy naród — bo z imieniem Tarasa. On pośród nas — w myślach i pieśniach. Po świecie idzie wszechmocna i piękna Jego natchniona, sprawiedliwa wiosna. Idziemy do ciebie i niesiemy, Kobzarzu, W dni świąteczne, w porze niedoli W spragnionych duszach mimo bólu i waśni — Twój zew: “Swoją Ukrainę kochajcie!” Nasz wieczny geniusz prawdy i wolności Walczył. Karał się. Nie kajał się, a tworzył. Szewczenko — sumienie naszego narodu. On widzi wszystko z Czarneczej Góry. Nie zapominaj: ty — jesteś Ukraińcem, póki Na rozstajach wzburzonych stuleci Jeszcze “Ryczy i jęczy Dniepr szeroki” I nasz Taras nad urwiskiem stoi! Witalij MICHAŁEWSKIJ 9 marca ukraińskość świata obchodzi 205. rocznicę urodzin narodowego proroka Tarasa Szewczenki Jak poniesie z Ukrainy Jak poniesie z Ukrainy W sine morze W sine morze Krew wrogą... wtedy ja Krew wrogą... wtedy ja I łany, i góry – I łany, i góry – Wszystko porzucę i polecę Wszystko porzucę i polecę Do samego Boga Do samego Boga Modlić się… Modlić się… ODEZWA DO UKRAIŃSKIEJ SPOŁECZNOŚCI
Tłumaczenie maszynowe
Mówią, że gronostaj jest tak zakochany w czystości swojego futerka, że może nawet umrzeć, jeśli na jego futrze pojawi się choćby najmniejsza plamka. I moskiewscy carowie utożsamiali swoją nieskazitelność z białym koniem i gronostajową schludnością. W Rosji do dziś wielu marzy o wizji: „Przyszły car wjedzie do Moskwy na białym koniu w gronostajowej mantii”. Iwan SZPITAL, m. Kijów, a o Rosyjskiej (Russkiej) Cerkwi Prawosławnej nawet nie ma co mówić: swoją cnotliwością i niepokalanym poczęciem jej hierarchowie przewyższają absolutnie wszystkich najświętszych władców wszechświata. A zwłaszcza obecni moskiewscy szacowni dostojnicy: swoją szczególną nadświętością zastępują nawet Samego Pana. Ani Konstantynopol, ani Rzym, ani Kijów, ani Grecy, ani Rzymianie, ani kijowianie nigdy nie modlili się i do dziś nie potrafią modlić się tak „poprawnie”, jak modlą się dzisiaj moskiewscy „sprawiedliwi”. W Rosji i na Ukrainie. Są oni tego zdania, że nawet od Samego Dzierżyciela Świata nie spływa na bliźniego tyle łaski i miłosierdzia, ile zbawczej siły daje swoim „owcom” Cerkiew Moskiewska. Bo jest „prawdziwie kanoniczna”, a nie jakaś tam „klubowo-amatorska”. Takiego jednomyślnego i niezłomnego zdania o swojej wyjątkowej „puszystości” i „śnieżnobiałości” są zarówno sami klucznicy moskiewskich parafii, jak i ich zwolennicy: od żon wczorajszych sekretarzy partyjnych, które wraz z nadejściem Ukraińskiej Niepodległości ruszyły do chórów, po ludzi z kręgów intelektualnych. W wydaniach-wyznawcach „Russkiego miru”, najbardziej przychylnych dla Najświętszego Cyryla, patriarchy Moskiewskiego, jako uosobienia wszystkich ziemskich i duchowych cnót istniejących na ziemi, często deklaruje się: mianowicie, że „społeczeństwo musi uświadomić sobie zbawczą, konsolidującą rolę czynników religijnych na Ukrainie, ponieważ tradycyjna wiara chrześcijańska, kultura prawosławna, pedagogika prawosławna, etyka chrześcijańska, oświecenie integrują ludzi w jedną, soborną wspólnotę, formują prawdziwy, a nie fałszywy system wartości”. Jakże poprawnie i myśli się, i drukuje! I adresuje, oczywiście, do nas, półciemnych lub wręcz zupełnie niewidomych owiec-wiernych. Ale właśnie w tym miejscu ja, i tak już przeładowany grzechami, pozwolę sobie posunąć się do takiej zuchwałości. Czy nie wydaje się wam, mój drogi czytelniku, że gdyby i ja, i wy, i całe społeczeństwo ogółem stale miało przed sobą szlachetne przykłady wysiłków, skierowanych na zapewnienie owej „jednej, sobornej wspólnoty”, której najwyższym prawem byłoby braterstwo, to i grzechy nasze, oznaki niedoskonałości naszej, osypywałyby się z nas, jak osypują się przejrzałe liście z drzew przy najmniejszym powiewie wiatru? Tak, tak, naprawdę czynię aluzję do roli pedagogiki cerkiewnej, spodziewając się od niej mądrości, a nie czegoś innego, dalekiego od mądrości. Obmyjcie się! Obrazu Bożego błotem nie szpećcie. Szewczenkowa rada sprzed 173 lat, dana, nawiasem mówiąc, w moim rodzinnym Wjunyszczu, dziś jest aktualna jak nigdy. I dotyczy ona (wybaczcie moją zuchwałość po raz drugi) przede wszystkim nie zabłoconej grzesznej trzody, a pedagogów cerkiewnych, których zachowanie oj jak często nie sprzyja ani jedności, ani soborności wspólnoty. Nie tylko mało, nie po prostu nie godzi się, ale i grzesznie jest faryzeizować, dbając o przyzwoitą fasadę i nie trudząc się troskami o należytą ozdobę świątyni duszy. Co więc może i powinno służyć za najwspanialszą, najwznioślejszą ozdobę świątyni duszy? Dobro najlepsze na świecie, To braterstwo. Ale gdyby on, Szewczenko, zobaczył, jak dzisiaj kochają się „bracia w Chrystusie”, to zapewne z żalem wielkim, pokiwszy głową, powiedziałby: Mój Boże miły, jakże mało Świętych ludzi na świecie zostało. Jeden na drugiego kują Kajdany w sercu. A słowami, Miodopłynnymi ustami Całują się i czasu czekają, Czy szybko brata w trumnie Z gości na cmentarz poniosą? Nie będziemy uogólniać, ale do wielu osób zarówno świeckich, jak i pedagogów cerkiewnych wyrzuty Szewczenki mają bezpośredni związek. Oto jakie wzorce chrześcijańskiego braterstwa, chrześcijańskiej miłości do bliźniego okazuje namiestnik Święto-Uspieńskiego monasteru Ławry Kijowsko-Peczerskiej arcybiskup Paweł: „Raskolnik na raskolniku!!!”. To o Ukrainie, o wszystkich, którzy nie są z „Russkiego miru”. Oczywiście, tutaj w pogotowiu jest najczęściej używany tłuczek z inwentarza parafialnego — ANATEMA! „I dopóki na Ukrainie będzie leżeć anatema, dopóki nasi urzędnicy będą biegać po obłożonych anatemą cerkwiach i czerpać ten brud cerkiewnego przekleństwa, żadnego porządku, żadnego błogosławieństwa, żadnej łaski Bożej w naszym państwie nie będzie” („Kijowskij wiestnik”. 2008. — nr 49 (6460). — 15 maja). Zakończenie na str. 3 WALKA WOKÓŁ PRAWDY TARAS SZEWCZENKO O IRA ALDRIDGE'U 10-11
Tłumaczenie maszynowe
Wołodymyr FERENC, m. Iwano-Frankiwsk O wojnie tożsamości zaczęli mówić liberałowie, którzy właściwie sami ją sprowokowali. Chodzi o nieoczekiwaną rywalizację licznych dużych i małych grup społecznych, które artykułują własną odrębność wartości i kategorycznie domagają się od reszty świata pełnowartościowego uznania. Od obrońców bobrów po niekonwencjonalnych uczestników parad. Hipertroficzna moda na prawa człowieka zrodziła niewyczerpaną mnogość tożsamości, którym coraz trudniej współżyć w ramach jednego społeczeństwa obywatelskiego konkretnego państwa. Świat jeszcze nie wie, jak sobie z tym poradzić. To jak tysiąc dżinów wypuszczonych z butelki. Niedawno przeciwko polityce tożsamości bardzo duży i amorficzny artykuł napisał Francis Fukuyama, z którego wynika, że problemem mnożenia tożsamości choruje nie tylko Europa, ale i Ameryka. Przypomina to cywilizacyjnego wirusa, który atomizuje społeczeństwa, rozmywając jedność społeczeństwa obywatelskiego i niszcząc ustalone poglądy na tradycyjne państwo. Dla postępu globalizacyjnego to dobrodziejstwo, ponieważ niszczenie barier między państwami przyspiesza ruch kapitału, siły roboczej, a wpływ informacji i reklamy rośnie nieograniczenie. Jednak dla ludzkiej cywilizacji multitożsamość stwarza wielkie problemy. Jeśli ten proces nie otrzyma adekwatnej oceny filozoficznej i korekty, grozi on przekroczeniem krytycznego wzrostu entropii, czyli chaosu. W konsekwencji zdegraduje porządek ludzkiego przetrwania i nastąpi ten sam biblijny Koniec Świata. Bez wątpienia tak zwane mnożenie tożsamości jest żywioł-
Anatolij KOWALCZUK, wnuk represjonowanych Ukraińców Pamiętam, jak podczas przerwy półtora tuzina byłych więźniów politycznych, ubranych w odzież więzienną — ciemnoniebieskie, cienkie robocze kostiumy — wyszło do foyer. Każdy trzymał kartkę z podanym nazwiskiem, zawodem, artykułem kodeksu karnego, na podstawie którego został skazany, numerem obozu koncentracyjnego, w którym odbywał karę. Odważnych ludzi, którzy w ponurych czasach „breżniewizmu” podnieśli sztandar walki o Ukrainę, otoczyli delegaci. Wszak wielu z nich tylko słyszało nazwiska tych bojowników przeciwko władzy okupacyjnej, ale nigdy nie widziało ich z bliska. Zagraniczni korespondenci fotografowali heroicznych Ukraińców i przeprowadzali wywiady. Swoim czynem Wiaczesław Czornowił, Ołeś Szewczenko, Wasyl Owsijenko, Mykoła Horbal oraz inni uczestnicy akcji dali do zrozumienia, że reprezentują na forum także dziesiątki tysięcy bojowników o niepodległość Ukrainy, o wolność i szczęście naszego narodu, którzy nie dożyli tego dnia. Na konferencji podczas ostrego, antykomunistycznego wystąpienia jednego z delegatów, w sali nagle pojawił się duszący zapach gazu. U wielu ludzi wywołał on łzy i kaszel. Poinformowano o tym prezydium forum. Na kilka minut konferencja przerwała pracę. Członkowie prezydium zaczęli naradzać się, co robić, jak działać w tej sytuacji. Zrozumieliśmy, że ten incydent został sprowokowany przez kogoś z agentów służb specjalnych, którzy, bezpieczną reakcją na negatywy procesu globalizacyjnego: nadmierna polaryzacja majątkowa, dominacja czynnika materialnego nad duchowym, procesy unifikacyjne i formowanie tak zwanego uniwersalnego człowieka masy. Mnóstwo grup, zamkniętych w ramach własnej tożsamości, wymaga od siebie nawzajem absolutnego uznania wyjątkowości praw i nieograniczonej wolności. Dlatego porozumienie między nimi jest bardzo trudne, a stosunki przypominają wojnę hybrydową. Najtrafniej opisał ten stan liberalnego mnożenia tożsamości w swoim komentarzu jeden z czytelników wspomnianego artykułu Fukuyamy: „…zamiast jednego +Wielkiego Brata+ pojawiło się mnóstwo +małych braci i sióstr+, którzy w kwestii cenzury osiągnęli o wiele większy sukces niż reżimy totalitarne i autorytarne”. Można zrozumieć pesymizm Francisa Fukuyamy: „Demokratyczne społeczeństwa rozpadają się na segmenty, oparte na coraz węższych tożsamościach, zagrażając możliwości dyskusji i kolektywnym działaniom społeczeństwa w ogóle. To droga, która prowadzi tylko do upadku państwa i, w końcu, do krachu. Jeśli takie liberalne demokracje nie potrafią wypracować swojej drogi powrotu do bardziej uniwersalnego rozumienia ludzkiej godności, skazują siebie — i świat — na długotrwały konflikt”. Przyznaje on, że zatrzymanie wojny tożsamości jest nierealne, bo oznacza to dla globalizacji rezygnację z idei liberalnej i przypomina próbę zatrzymania zejścia lawiny śnieżnej kazaniami. Dlatego proponuje się zwabić te same tożsamości w nietrwałe ramy liberalnego społeczeństwa, proponując „szerszą i bardziej integracyjną tożsamość narodową, która będzie uwzględniać faktyczną różnorodność liberalno-demokratycznych społeczeństw”. Czyli chodzi o powrót jedności społeczeństwa obywatelskiego za pomocą idei liberalnej, która, właściwie, spowodowała zniszczenie tradycyjnego państwa dla korzyści ekonomicznych globalizacji. Nie mając innego sposobu na zatrzymanie atomizacji społeczeństwa obywatelskiego, Francis Fukuyama proponuje tradycyjne środki — wprowadzanie bardziej rygorystycznych warunków otrzymania obywatelstwa oraz bezwarunkową asymilację migrantów w społeczeństwo obywatelskie. Odkrywa on przed nami prawdę oczywistą: „Dobrze zasymilowani imigranci wnoszą zdrową różnorodność w każde społeczeństwo; źle zasymilowani imigranci są hamulcem dla państwa i w niektórych przypadkach stanowią zagrożenie dla bezpieczeństwa”. Według wszystkich oznak stary cywilizowany świat już uświadamia sobie niebezpieczeństwo polityki tożsamości i stara się uniknąć problemów, próbując wcisnąć dżina z powrotem do butelki. Co robić w takiej sytuacji Ukrainie? W porównaniu z Europą, mnożenie tożsamości dopiero nas dogania, jak spóźniona moda na dżinsy. Organizacje grantowe będą nadal „zagospodarowywać” środki na projekty dotyczące mnożenia tożsamości, które już stały się problemem w bardziej rozwiniętych państwach, zostaną przyjęte europejskie ustawy, które będą chronić szczególne prawa tożsamości, znane są już rządowe plany dotyczące uzupełnienia populacji pracującej kosztem migrantów. W Kijowie zapowiadają kolejny marsz równości. To fala liberalnej polityki tożsamości, która nas nie ominie, i moglibyśmy przezwyciężać jej negatywy tak samo, jak będzie to robić Europa. Właściwie, przypomina to kolejną epidemię na wzór odry, którą musi przejść ludzkość, aby uzyskać odporność przetrwania w społeczeństwie postglobalizacyjnym. Przetrwają te państwa, które mają silną tradycję państwowotwórczą i są zdolne zmodernizować silny mechanizm obywatelskiej asymilacji migrantów. Ważne jest dla nas, aby wiedzieć, jakie szanse ma Ukraina. Tradycja państwowości dopiero zaczyna nabierać siły, wszak to dość długa nauka obywatelstwa. Maszyna państwowa wciąż jeszcze wykazuje błędy w stawaniu się, a właśnie instytucje państwowe są odpowiedzialne za przejrzystość działania mechanizmów asymilacyjnych i odtwarzanie sprawczego społeczeństwa obywatelskiego. Najgorszy jest dualizm procesu asymilacyjnego, wpisany w dwujęzyczność obywatelską. Chociaż konstytucyjnie obywatel Ukrainy powinien być ukraińskojęzyczny. Chodzi o język komunikacji publicznej, język biznesu, urzędników państwowych, wojska, edukacji podstawowej i nauki, podstaw kultury i duchowości. Właśnie w to środowisko powinni asymilować się migranci, stawać się takimi samymi jak wszyscy obywatelami państwa i dbać o jego dobro jak o swoje. W rzeczywistości u nas równolegle istnieje inne, rosyjskojęzyczne środowisko asymilujące, które obejmuje znaczną część maszyny państwowej, polityki, biznesu, praktycznie dominuje w przestrzeni informacyjnej. To środowisko dominuje właśnie w tych dziedzinach działalności, które są atrakcyjne dla migrantów, a to oznacza, że migranci asymilują się i będą asymilować się w rosyjskojęzyczność, osłabiając główny, ukraińskojęzyczny, konstytucyjny mechanizm asymilacyjny. Dopóki językiem rosyjskim mówi biznes, ostatni urzędnik, ostatni policjant i ostatnia prostytutka — rosyjsko-centryczne centrum asymilacji będzie wygrywać niezależnie od stosunku obywateli do Rosji. Bo rosyjskojęzyczny czynnik globalizacyjny na naszym terytorium jest silniejszy od anglojęzycznego. Złe jest nawet nie to, a fatalna obecność dwóch centrów asymilacji. Dla skutecznego przeciwstawienia się światowej fali multitożsamości potrzebny jest tylko jeden. I po wszechzniszczalnej rywalizacji pozostanie tylko jeden. Wszystko zależy od tego, po czyjej stronie pozostanie bogata gospodarka i wszechwładna maszyna państwowa. Półukrainizacja i mantry o ochronie języka ukraińskiego niedoukrainizowanej władzy nie pomogą. Kto tego nie rozumie lub jest oszukany przez propagandę polityczną, powinien wiedzieć — Niemcy, Francuzi, Polacy zawsze będą bogaci i silni dzięki jednolitemu żywemu standardowi obywatelstwa i jednolitemu mechanizmowi państwowemu asymilacji mniejszości.
Tłumaczenie maszynowe
Ogólnoukraińskie Towarzystwo «Memoriał» im. Wasyla Stusa 4 marca obchodziło 30-lecie powstania. W konferencji założycielskiej tej historyczno-oświatowej organizacji społecznej, która odbyła się w stołecznym Domu Kina, wzięło udział ponad pół tysiąca delegatów, przedstawicieli wszystkich obwodów Ukrainy. Przeważali dzieci i wnuki ofiar komunistycznych represji okresu stalinizmu. W forum wzięli udział znani historycy badający politykę represyjną reżimu komunistycznego, przybyli niemal wszyscy niedawni więźniowie polityczni epoki Breżniewa. Przyjechali goście z Moskwy, krajów bałtyckich i Polski. Byli też przedstawiciele diaspory.
Bez wątpienia byli wśród uczestników. Nie tylko chcieli nas zastraszyć i rozpędzić, ale też zademonstrować, że są duchowymi spadkobiercami i kontynuatorami praktyk enkawudzistów i esesmanów. Bo to właśnie kaci z NKWD jako pierwsi w historii zaczęli używać gazów do likwidacji „wrogów ludu”. To oni wymyślili komory gazowe. Potem ich doświadczenie zapożyczono, udoskonalono i z powodzeniem na wielką skalę wykorzystywali podwładni Reichsführera SS Himmlera.
Powstaniu naszego „Memoriału” poprzedziło utworzenie w Moskwie Wszechzwiązkowego Ochotniczego Zrzeszenia o takiej samej nazwie. Kierował nim więzień polityczny reżimu sowieckiego, akademik Andrzej Sacharow, trzykrotny Bohater Pracy Socjalistycznej, jeden z „ojców” bomby wodorowej. Po powstaniu takiej organizacji w Moskwie kijowskie władze partyjne już nie ośmieliły się stawiać brutalnego oporu naszym dążeniom do posiadania własnego Towarzystwa. Nawiasem mówiąc, ukraiński „Memoriał” nigdy nie był filią ani jakimkolwiek innym oddziałem moskiewskiego. Zawsze działaliśmy samodzielnie.
Po konferencji, na której przyjęto statut i wybrano kierownictwo „Memoriału”, jego struktury terenowe powstały we wszystkich rejonach Ukrainy. Już w połowie maja 1989 r. członkami stowarzyszenia uważało się ponad 200 tys. osób, a rok później ich liczba osiągnęła 300 tys. Później większość z nich stała się członkami Ruchu Ludowego i aktywnie uczestniczyła w wydarzeniach społeczno-politycznych lat 1989—1991. Głównym, pierwszoplanowym naszym zadaniem było ustalenie całej prawdy o Hołodomorze w latach 1932—33, masowych represjach w latach 1937—38 oraz innych ciężkich zbrodniach okupacyjnego moskiewsko-komunistycznego reżimu. Badaliśmy wszystkie dostępne wówczas dokumenty, przesłuchiwaliśmy świadków i ludzi poszkodowanych w tragicznych wydarzeniach, aby ustalić imiona wszystkich zamordowanych, miejsca masowych egzekucji i pochówków, uczcić jasną pamięć ofiar satanistycznej, antyukraińskiej władzy. W latach 1992—1996 byłem odpowiedzialnym sekretarzem Boryspilskiej Rejonowej Komisji ds. przywracania praw zrehabilitowanych, utworzonej w ramach realizacji Ustawy „O rehabilitacji ofiar represji politycznych na Ukrainie”. Komisja rozpatrzyła ponad 400 wniosków mieszkańców rejonu lub ich potomków i wydała im dokumenty potwierdzające fakty represyjnych, terrorystycznych działań komunistycznej władzy wobec niewinnych ludzi. Dziś, tak jak 30 lat temu, Stowarzyszenie „Memoriał” nadal aktywnie działa w dziedzinie ochrony swobód obywatelskich i politycznych Ukraińców.
Tłumaczenie maszynowe
Szanowna ukraińska społeczności! Widzimy, jak w społeczeństwie szerzy się, niczym zaraza, fascynacja wątpliwym kandydatem na rolę Najwyższego Naczelnego Dowódcy Sił Zbrojnych Ukrainy. Popularny artysta Wołodymyr Zełenski, którego wielu błędnie utożsamia z fikcyjnym bohaterem serialu „Sługa narodu” Hołoborodką, na poważnie pretenduje do najwyższego urzędu państwa ukraińskiego. Cóż, to jego prawo. A prawem ludzi jest wiedzieć, kto kryje się za tą teatralną maską. Nie jest tajemnicą, że kandydat na prezydenta Zełenski to projekt odrażającego oligarchy Ihora Kołomojskiego, który rozkradł miliardy dolarów „Prywatbanku”. I tylko państwo uratowało wkładców przed utratą środków, przeprowadzając nacjonalizację i biorąc na siebie zobowiązania finansowe sztucznie zbankrutowanej instytucji bankowej. Po tej cynicznej transakcji „główny reżyser” Zełenskiego — Kołomojski, ratując się przed ukraińskimi organami ścigania, uciekł do Szwajcarii. A kiedy zainteresował się nim już także amerykański wymiar sprawiedliwości, ukrył się w Izraelu (gdyż ten kraj, jak wiadomo, nie wydaje innym państwom swoich obywateli). Za zagrabione na Ukrainie pieniądze oligarcha wyposażył na wybory prezydenckie cały szereg kandydatów. Jego celem jest uniknięcie odpowiedzialności i ponowne uzyskanie możliwości pasożytowania na budżecie państwa. Toteż imperium medialne Kołomojskiego żwawo „rozkręca” kandydatów-marionetki w rodzaju Wołodymyra Zełenskiego i Ołeksandra Szewczenki. Przy tym kontrolowany przez Kołomojskiego kanał telewizyjny „1+1”, naruszając wszelkie możliwe i niemożliwe standardy dziennikarskie, przekształcił się wprost w agencję PR-ową Zełenskiego. Zełenski to producent filmowy, który, zgodnie z dochodzeniem programu „Schemy”, w piątym roku wojny zarabia niemałe środki w Rosji, a nawet otrzymuje finansowanie na swoje projekty z budżetu państwa-agresora. Społeczeństwo! Wzywamy do uświadomienia sobie, że kandydat na prezydenta Wołodymyr Zełenski to wcale NIE JEST ŚMIESZNE! Bo nie może być śmieszne to, co NIESIE TRAGEDIĘ dla Ukrainy. Zełenski całym swoim stylem życia, offshore’ami, zasobami informacyjnymi i biznesowymi jest zależny od Kołomojskiego, jego kanałów telewizyjnych, prawników, reżyserów i politologów. Kamufluje się pod wizerunkiem poszukiwacza prawdy Wasyla Hołoborodki z serialu „Sługa narodu”, a jeśli zdrapać wierzchnią warstwę — to realny sługa skorumpowanego oligarchy-uciekiniera. Jak by nie patrzeć, Zełenski naśmiewał się ze świętych dla Ukraińców rzeczy: języka ukraińskiego, Tomosu o autokefalii, a nawet z Ukrainy jako takiej, wystawiając ją w wizerunku aktorki porno (zdarzało się, że śmiał się z Ukrainy nawet na koncertach w na Kremlu). W szczególności błaznował przed Wiktorem Janukowyczem i pachołkiem Putina Miedwiediewem, którzy podchichotywali z jego występów w szlafrokach. Nieustannie wystawiał Ukraińców w wizerunku głupawych „hucułów” i „chachłów-zjadaczy słoniny”. Deklarował ze sceny, że hasło „Sława Ukrainie!” jest dla galicyjskich toalet. To nie wymysły, a szczeble kariery biznesowej obecnego kandydata. I Zełenskiemu ani razu nie przyszło do głowy przeprosić za to przed narodem ukraińskim. Zamiast tego poniżał się przeprosinami przed putinowskim katem Ramzanem Kadyrowem. I uważa, że należy dążyć do pokoju, klękając przed Putinem i zaspokajając jego żądania i potrzeby. W te szczególne w historii Ukrainy dni wspominamy wyczyn Bohaterów Niebiańskiej Sotni, których zniszczył reżim Janukowycza. Serce zalewa się krwią, a pięści zaciskają z wściekłości, gdy przegląda się występy ekipy Zełenskiego z tamtych czasów. Gdzie „żartownisie” cynicznie drwią z ludzi, którzy na Majdanie ryzykowali życiem, broniąc europejskiego wyboru Ukrainy. „Jeśli „berkutowcom” dać ebonitowe pałki, a protestujących ubrać w wełnianą odzież — tak będziemy mogli wytwarzać energię elektryczną!” — rżeli w „Kwartale 95”. Szanowni rodacy! Nadchodzą kolejne wybory prezydenckie. Nie agitujemy was na rzecz konkretnego kandydata. Ale uważamy za konieczne zwrócić uwagę na takie skrajnie niebezpieczne zjawisko, jak projekt Kołomojskiego „Zełenski — sługa narodu”. Wybrać tego człowieka na Prezydenta oznacza przekształcić Ukrainę w obiekt kpin dla całego świata. Nowożytna historia już wie, czym zakończyły się dla państwa ukraińskiego i jego zdolności obronnych rządy pośmiewiska z oligarchicznej kliki. Jeśli nie podoba się wam władza i jej kandydat — na liście wyborczej są przedstawiciele opozycji, biznesmeni, ekonomiści, młodzież — wesprzyjcie kogoś z nich. Ale nie oddawajcie głosu „dla żartu” na obłudną maskę, marionetkę skorumpowanego oligarchy. Ukraińcy! Wzywamy do potraktowania swojego wyboru poważnie. Przy obecnych układach socjologicznych cenny jest każdy głos. Więc przemyślcie konsekwencje. To właśnie od waszego aktu woli zależy los całego kraju. Wiaczesław BRIUCHOWECKI Jurij BURIAK Własna inf. Zdjęcie Heorhija Łukjanczuka Jurij WYNNYCZUK Petro WOŁWACZ Lubow HOŁOTA Bohdan HORYŃ Mykoła ŻULYNSKI Ołeksandr IRWANEC TARAS KOMPANICZENKO Dmytro ŁOMACZUK Nadija ŁUKJANENKO Pawło MOWCZAN Raisa NEDASZKIWSKA Mykoła NESTERCZUK Wołodymyr PANCZENKO Ołeksandr PONOMARIW Mychajło RATUSZNY Iren ROZDOBUDKO Wadym SKURATIWSKI Kyryło STECENKO Mykoła TYMOSZYK Łeonid FINBERG Ołena FINBERG Mykoła CYMBAŁUK Jurij SZCZERBAK Wołodymyr JAWORIWSKI Odrębne zdanie Iwana DZIUBY Ogólnie popieram ten list i mógłbym go podpisać. Ale lepiej powiem „własnymi słowami”. Nie jestem wielkim entuzjastą humoru 95. Kwartału, przez co nie wiem, czy Zełenski jest tak utalentowany, jak mówią o nim jego wielbiciele. Może. Wierzę. Wierzę nawet Łeonidowi Makarowyczowi Krawczukowi, który z zachwytem powiedział, że ma „talent aż iskrzy”! Daj Boże, niech iskrzy. Ale niech iskrzy na scenie. A jak będzie iskrzyć na czele państwa, to może i siebie spalić, i państwo. Ale nie wierzę, że naród ukraiński wybierze na prezydenta swojego wycierpianego państwa człowieka, który nie zna Ukrainy, nie zna jej narodu, nie zna jej historii, jej kultury i jest pozbawiony myślenia politycznego, zastępując je „żartami”. Jestem pewien, że zamiast obiecanych mu przez „rankingi” pięćdziesięciu czy iluś tam procent głosów, uzyska najwyżej 10-15, i będzie to godny policzek dla tych, którzy chcieli drwić z Ukrainy. przekreśla się całą Ukraińską Niepodległą Państwowość. Oto tak: żyjemy na Ukrainie, która nie dusi księży epitrachilionem, nie przebija im piersi dzielnym czerwonoarmiejskim bagnetem, nie topi w wodach Morza Białego, nie wdeptuje w wieczną zmarzlinę na Sołowkach, Kołymach, Magadanach. Rozkoszujemy się w ukraińskich świętościach, w budowę i wystrój których „Ruski mir” nie włożył ani złamanego grosza, mamy z tych świętości szalony utarg (handlarze w świątyniach — miliardy datków), puszczamy ten strumień pieniędzy obok ukraińskich potrzeb (na wojnę przecież z Ukrainą), żyjemy w luksusie, wznosimy obok świątyń ascetyczno-nędzne osobiste wielopiętrowe „cele”, budowa których kosztuje wiernych setki tysięcy czy nawet dziesiątki milionów dolarów, jeździmy na „osiołkach” — najdroższych na świecie samochodach... zgrzytamy zębami na Ukraińską Niepodległość. Nie wszystko, widzisz, póki co — przynajmniej póki co — „rosyjskiemu mieczowi podległe”! Iwan SZPYTAL
Tłumaczenie maszynowe
W Ukrinformie 1 marca odbyła się konferencja prasowa przedstawicieli inicjatywy obywatelskiej „Sługa oligarchy jako zagrożenie dla Ukrainy”. Jej uczestnikami byli laureaci Nagrody im. Tarasa Szewczenki: dyplomata, doktor nauk medycznych Jurij Szczerbak, pisarz-historyk sztuki, politolog, radziecki dysydent Bohdan Horyń, przewodniczący Ogólnoukraińskiego Towarzystwa «Proświta» im. T. Szewczenki Pawło Mowczan. Opublikowali otwarty list-apel do Ukraińców 27 przedstawicieli inteligencji – uczestników obywatelskiej inicjatywy „Sługa oligarchy jako zagrożenie dla Ukrainy”. Przedstawiciele ukraińskiej inteligencji wezwali obywateli Ukrainy do odpowiedzialnego podejścia do wyborów prezydenckich i do niedopuszczenia do wyboru na to stanowisko aktora-parodysty Wołodymyra Zełenskiego. Są oburzeni, że komik „bezpośrednio błaznował przed Janukowyczem, Miedwiediewem i Kadyrowem, i ani razu nie przyszło mu do głowy przeprosić ukraiński naród”. Jurij Szczerbak, ogłaszając apel, podkreślił, że lista kandydatów na prezydenta jest obszerna i nawet przeciwnicy władzy mogą wybrać sobie faworyta. Zauważył, że aby kandydaci byli rzeczywiście godni, trzeba zmienić ustawę o wyborach prezydenta. Kandydata na prezydenta powinny wysuwać siły polityczne, musi istnieć surowa selekcja, zwłaszcza jak w USA, gdzie walczy się w każdym stanie, a następnie wyłaniane są jeden czy dwóch kandydatów, i dopiero zjazdy decydują, który z nich pozostanie. Ponadto, jego zdaniem, trzeba znacznie zwiększyć kaucję. Przewodniczący towarzystwa «Proświta» Pawło Mowczan zaznaczył, że Ukraińcy mają z kogo i z czego wybierać: — Jesteśmy za europejską drogą Ukrainy. Musimy położyć kres temu oligarchicznemu farsowi. Wybór tego człowieka na prezydenta oznacza zamienienie Ukrainy w przedmiot drwin całego świata. Nie oddawajmy głosu „dla zabawy” na zakłamaną maskę, marionetkę skorumpowanego oligarchy.
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy artykułu «O „puszystych” i „śnieżnobiałych”», s. 1
Dokończenie. Początek na str. 1. Oto tacy właśnie jesteśmy, kapłani moralności i sędziowie-sprawiedliwi: nawet w imieniu samego Pana mamy prawo decydować: czy być Ukrainie z Bożą łaską, czy bez niej. A co! Niech ta szalona wie, jak to jest być samodzielną!! Bo jak było wcześniej? „Dajcie nam się odwrócić i spojrzeć na czas powojenny. Wszędzie ruina, głód, chłód, a ludzie — weseli, dobrzy, pełni życia. Odradzało się (tak, siłą, ale jednak się odradzało!) rolnictwo i gospodarka narodowa, ludzie nie byli ani głodni, ani zmarznięci — państwo jakoś o człowieka dbało. A kto chciał być wierzącym, ten był wierzącym. Niechby potajemnie, niechby jawnie. I jeśli młodzież do świątyń nie chodziła, to były one przepełnione babciami. I to było czyste Królestwo Boże” („KW”). Cynizm i złość — to już jak zemsta na Ukrainie za jej Niepodległość. Oto dalsze „rozważania” władyki Pawła na ten temat. To już głos „piątej kolumny”: „My sami dążyliśmy do tego, aby istnieć w rynkowym systemie sprzedaży. I w czym winni są „moskale”? W tym, że mają gaz, a my nie? Znaczy, zasłużyli na to, co dał im Pan. Chcieliście być takimi niezależnymi? To bądźcie!” („KW”). Cytować dalej, czy, jak mawiali starożytni w takich przypadkach, „mądremu wystarczy”? Czymże tłumaczy się fanatyczna wściekłość i agresywność, patologiczna nienawiść „trzeciorzymian” do filaretowców? — do Ukrainy Niepodległej? Tłumaczy się zasadniczą różnicą w rozumieniu jedności cerkwi. Podział na Ukrainie nastąpił nie z powodów wiary, a z powodów, które znajdują się poza granicami dogmatów i kanonów. Główną przyczyną rozłamu jest stosunek do państwowej niepodległości Ukrainy. Zgodnie z 34. zasadą apostolską, każdy naród ma prawo do swojego pierwszego biskupa. Dlatego naród ukraiński, mając swoją państwową niepodległość, dawną historię chrześcijaństwa, mając wysoki poziom religijności, własne świątynie, duchowe placówki oświatowe, naturalnie ma prawo do swojej lokalnej cerkwi. Celem zwolenników Patriarchatu Kijowskiego było utworzenie na Ukrainie jednej lokalnej cerkwi prawosławnej — cerkwi autokefalicznej, która administracyjnie nie zależy od innych cerkwi prawosławnych, ale jest z nimi jednością w swoim wyznaniu wiary, nabożeństwach i taką, która będzie pozostawać w modlitewnej, kanonicznej wspólnocie ze wszystkimi innymi lokalnymi cerkwiami. To znaczy, wszyscy prawosławni na Ukrainie powinni zjednoczyć się wokół tronu kijowskiego — tak jak to było przez wieki od czasów chrztu Rusi. Teolodzy zaś „Ruskiego świata” jedność cerkwi rozumieją jako jedność Ukrainy z tronem moskiewskim. Taką „jednością”
Tłumaczenie maszynowe
Nadia ONYSZCZENKO, m. Niżyn Właśnie tutaj zebrali się wówczas naukowcy, wykładowcy, studenci, dziennikarze, inżynierowie i robotnicy, którzy pamiętali o wielkich bojownikach o Ukrainę i, pewnie stąpając w ich ślady, próbowali przywrócić pamięć rodową tym, którzy urodzili się i wychowali w imperialnym ZSRR. Członkowie Proświty otwierali ją dla nich poprzez prawdziwą historię, język ojczysty, cerkiew, kulturę. I te odkrycia przywracały ich do ukraińskiej tożsamości. Programowe można uznać oświadczenie, złożone w pierwszym numerze gazety Towarzystwa „Proświta” im. T. H. Szewczenki Niżyńskiego Instytutu Pedagogicznego w listopadzie 1992 roku. Redaktor, a była nią Maria Astafjewa, w „Słowie do czytelników” wyjaśniła potrzebę nowego wydawnictwa periodycznego. „Na historycznym zakręcie wszystkim znanej rewolucji październikowej prawda okazała się bezdomną sierotą w nowym państwowym domu, nagrodzono ją kopniakiem i wystawiono za drzwi. Jeśli chodzi o wydawnictwa periodyczne, to stały się one podobne do siebie jak dwie krople wody: od wezwania proletariuszy wszystkich krajów do jedności i popularnego profilu, po hosannę dla przekonujących zwycięstw i sukcesów narodu radzieckiego pod kierownictwem mądrej, uczciwej i sumiennej partii. Nie pretendując do roli wyraziciela absolutnej prawdy czy herolda oświecenia, chcemy jednak częściowo wypełnić próżnię w przestrzeni informacyjnej, przedstawiając czytelnikom różne poglądy na te czy inne kwestie życia narodowo-kulturowego i politycznego, bo tylko wielość punktów widzenia przybliża nas do prawdy”. Przykuwają uwagę także dzisiaj rozważania Pawła Mycheda: „Dokąd zmierza szkoła wyższa?”: „Już na przełomie lat 60. i 70. zachodni socjologowie podnieśli alarm z powodu tego, że specjalista, uzbrojony we współczesny potencjał wiedzy, kierowany naturalną ciekawością tajemnicy życia, korzyścią czy politycznymi hasłami, ale bez Boga w głowie i duszy, występuje nie jako budowniczy, a jako niszczyciel organiczności życia, jego form — naturalnych i kulturowych... Takie myśli wykładowcy i naukowca są aktualne i teraz. Stały się one tematem dyskusji uczestników IX Międzynarodowego Kongresu Ukrainistów w Kijowie, który odbył się w maju ubiegłego roku. Profesor Uniwersytetu Wrocławskiego Agnieszka Matusiak podkreśliła, że ważne jest wpisanie współczesnej ukrainistyki w system nowej humanistyki, która zależy od popytu studenckiego, a zatem nie boi się nowych narzędzi i metod analizy treści socjokulturowych, różnych przejawów performatywnych transformacji sztuki, mediów społecznościowych włącznie z Facebookiem, Twitterem itd. Jej zdaniem, współczesna humanistyka musi być interdyscyplinarna. W 1992 roku nie było jeszcze sieci społecznościowych, a twórcy gazety „Proświta” próbowali nadrobić nasze braki w elementarnej wiedzy. Już w pierwszym numerze Iwan Kostenko podaje historię instytuckiej Cerkwi św. Aleksandra. Etnograf Ołena Czekan opowiada o kulcie archistratega Michała na Polesiu. Naukowiec Niżyńskiego Muzeum Krajoznawczego Ołeksandr Morozow pisze o moskiewskim pogromie w naszym mieście w 1668 roku. Z ostatniej strony dowiadujemy się o utworzeniu przez radę „Proświty” instytutu pedagogicznego szkoły niedzielnej o kierunku narodowo-kulturowym oraz wykładów z ukrainoznawstwa. Zwracam uwagę na tematykę: idea demokratyczna w ukraińskim procesie państwowotwórczym (docent P. P. Owdijenko); Ukraina i Rosja: dialog na przestrzeni wieków (docent P. W. Myched); ukraińska liryka więzienna lat 1970—1990 (docent O. H. Astafjew); „szkoła ukraińska” w muzyce rosyjskiej (kandydat nauk o sztuce Ju. I. Czekan); literatura ukraińskiej diaspory (doktor nauk filologicznych O. H. Kowalczuk); zabytki architektury Niżyna (docent M. M. Astafjewa). Wszystko to pisano, czytano i tworzono w czasie wolnym od pracy, bez honorariów. Ciekawy szczegół: autor wpisu Iwan Kostenko przekazał na gazetę 30 kuponów. Takie niewielkie składki, a także wsparcie finansowe doktora medycyny Anatolija Łysego i jego brata Wołodymyra, naszych rodaków z USA, pozwoliły zwiększyć nakład drugiego numeru, który ukazał się w kwietniu 1993 roku, z 990 egzemplarzy do 7000. To po to, abyśmy wszyscy przeczytali wielką rozprawę „Gdzieś się zasiedział, Odyseuszu?” Ihora Rudyka o poecie, proza-
Hryhorij ŻYBAK, UIS Ogłoszono wyniki Pierwszego Międzynarodowego konkursu młodych tłumaczy „Mowohraj”, zorganizowanego i przeprowadzonego przez Związek Ukraińskich Pedagogów Diaspory wśród uczniów ukraińskich szkół za granicą. Ukraińskiej Służbie Informacyjnej kierownik Ukraińskiego Towarzystwa we Frankfurcie nad Menem Jurij Rachłecki opowiedział, że na konkurs napłynęły prace z 11 krajów — Australii, Wielkiej Brytanii, Grecji, Gruzji, Włoch, Niemiec, Norwegii, ZEA, Polski, Portugalii oraz Czech. Szczególnie aktywni byli uczniowie i nauczyciele z Niemiec, w szczególności z Ukraińskiej szkoły sobotniej we Frankfurcie nad Menem „Słońce w dłoniach”, której 9 uczniów zostało laureatami konkursu. Najbardziej popularna nominacja to „Tłumaczenie na język ukraiński utworu autorskiego dla dzieci” wśród 11—14-latków. W związku z tym, w niej była też największa konkurencja. W skład autorytatywnego jury wchodzili doktor nauk pedagogicznych, profesor, laureatka państwowej nagrody Ukrainy Olha Choroszkiwska, założycielka projektu „Mowa — DNA narodu” Natalija Kłymenko, ukraińska pisarka dziecięca, członkini NSPU, NSŻU, redaktorka literacka czasopisma „Malatko” Oksana Iwanczenko, tłumacza, profesora Ukraińskiego Wolnego Uniwersytetu Ihora Kaczurowskiego, badania Wiktora Jemieljanowa „Z kohorty niepokonanych” o tragicznym losie ukraińskiego i czeskiego patrioty, profesora Nieżyńskiego instytutu pedagogicznego Je. A. Rychłyka, rozmowę Wiktora Jemieljanowa i Ołeksandra Astafjewa o działalności komórek OUN na Czernihowszczyźnie podczas II wojny światowej. Ołeksandr Morozow dokumentami historycznymi i własnymi wykopaliskami archeologicznymi przekonywał nas o istnieniu Nieżyna w XIV wieku. „Proświta” zwracała do Nieżyna imiona i dorobek swoich wybitnych rodaków, znanych w diasporze. W uczelni im. Gogola spotykano Iwana Koszełiwcia oraz Emmę Andijewską, Ołhę Mak. Jej „Za czasów jeżowszczyzny” po raz pierwszy na Ukrainie w każdym numerze drukowała gazeta. Znaleziono i zwrócono ponad 30 imion literatów. To skłoniło profesorów Ołeksandra Astafjewa i Ołeksandra Kowalczuka do studiowania literatury ukraińskiej diaspory na uniwersytecie i stworzenia Centrum współpracy humanitarnej z ukraińską diasporą w 1999 roku. W „Kronice wydarzeń” niewielka notatka „Jak nazywa się ulica?” informuje: „Z inicjatywy pracowników Nieżyńskiego muzeum krajoznawczego oraz organizacji społecznych komitet wykonawczy rady miejskiej deputatów ludowych uchwalił przywrócić ulicom miasta ich historyczne nazwy”. Zatem dekomunizacja u nas zaczęła się jeszcze w 1993 roku, i my jesteśmy świadkami i uczestnikami tamtych wydarzeń historycznych. W trzecim numerze gazety zwraca uwagę „Oświadczenie parafian”. „Odbyło się zebranie parafian drugiej w Nieżynie wspólnoty Ukraińskiej Cerkwi Prawosławnej Patriarchatu Kijowskiego, zarejestrowanej w obwodowej administracji państwowej w listopadzie ubiegłego roku. Ponad 30 członków — wykładowcy, studenci, inteligencja miasta jeszcze nie mają swojej świątyni. Na zebraniu uchwalono tekst oświadczenia do obwodowej administracji państwowej z prośbą o przekazanie wspólnocie cerkwi Wszystkich Świętych przy ulicy Jewhena Hrebinki, 31”. Młody czytelnik, który będzie przeglądał gazetę za 40—50 lat, przekona się o tym, jak niełatwo Ukraińcy wywalczali niepodległość w państwie, które ogłosiło się wolnym. Władza, która pozwalała na ukraińskość w postaci pierogów, szarawarowego hopaka i zatwierdzonej przez cenzurę listy piosenek, stawiała opór wszystkim, którzy stawiali sobie za cel utwierdzenie ukraińskiej państwowości. „Już drugi rok cierpliwie czekamy, aż nasi, za pozwoleniem powiedzieć, kierownicy i stróże praw zaspokoją nasze prawne żądania. Najdziwniejsze, że wszystkie te wysokopostawione osoby, które z cyniczną upartością lekceważą ustawodawstwo Ukrainy, gorliwie i wytrwale znów kandydują na najwyższe stanowiska (a niektórzy już nawet zostali wybrani) i zapewniają wyborców o swojej niezłomnej gotowości budowania prawnego, a do tego ukraińskiego, państwa”. To z „Otwartego oświadczenia” przewodniczącej wspólnoty cerkiewnej Marii Astafjewej. Czytając ponownie „Proświtę” sprzed trzydziestu lat, mimowolnie porównujesz ją z obecną prasą lokalną, której w żaden sposób nie można nazwać nacjocentryczną. To już temat dla badań młodych dziennikarzy, których kształci dzisiaj nasz uniwersytet. W wystąpieniach uczestników tamtych wydarzeń usłyszeliśmy nie tylko nostalgiczne nuty, ale i konstruktywne propozycje. Kierowniczka katedry języka ukraińskiego, profesor Nadija Bojko, docenci Stanisław Zinczenko, Wałentyna Puhacz są zaniepokojeni stanem języka ukraińskiego w państwie ukraińskim. Z nimi zgodził się przewodniczący Ługańskiej „Proświty” Wołodymyr Semystiaha, starszy pracownik naukowy Instytutu językoznawstwa im. O. Potebni NAN Ukrainy Ihor Burkowski. Uczestnicy zebrania poparli apel do Prezydenta Ukrainy o sabotaż urzędników Ministerstwa Kultury w realizacji wytycznych Dekretu z 31 maja 2018 roku nr 156/2018 „O pilnych środkach dotyczących wzmocnienia statusu języka ukraińskiego i wspierania tworzenia jednolitej przestrzeni kulturowej Ukrainy”. Zwieńczeniem uroczystości stał się występ młodego pokolenia uczestników wzorowego chóru szkoły muzycznej „Sjajwo” pod kierownictwem aktywnego proświcianina, zasłużonego pracownika kultury Ukrainy Serhija Hołuba. Tak nazwał rozprawę naukową z historii nieżyńskiej „Proświty” na początku lat 90. XX wieku student wydziału historyczno-filologicznego Nieżyńskiego uniwersytetu państwowego im. Mykoły Hohola Jurij Dawydenko. Badacz niemal po raz pierwszy opublikował dokumenty Centralnego państwowego archiwum historycznego Ukrainy z lat 1907 do 1923. Teraz on, już docent katedry historii powszechnej i stosunków międzynarodowych uczelni im. Hohola, uzupełnił swoją pracę najnowszymi osiągnięciami „Proświty” z ostatnich 30 lat. J. Dawydenko referował o tym na uroczystym zebraniu, które odbyło się na uniwersytecie z okazji utworzenia w 1989 roku Towarzystwa Języka Ukraińskiego im. Tarasa Szewczenki.
Tłumaczenie maszynowe
Krotiuk, dyrektor akademicki Szkoły Języka i Kultury Ukraińskiej przy Ukraińskim Katolickim Uniwersytecie, autor podręczników do nauki języka ukraińskiego jako obcego; Marjana Burak, dyrektor Szkoły Języka i Kultury Ukraińskiej UKU; Nazar Danyłkiw, kandydat nauk filologicznych, docent Katedry Stosowanego Językoznawstwa Ukraińskiego Lwowskiego Narodowego Uniwersytetu im. Iwana Franki; Oksana Turkewycz oraz członkowie Zarządu Związku Ukraińskich Pedagogów Diaspory. Zwycięzców Pierwszego Międzynarodowego Konkursu Młodych Tłumaczy „Mowograj” wyłoniono w następujących nominacjach: „Najlepsze tłumaczenie na język ukraiński bajki ludów świata” (kategoria wiekowa 8–10 lat); „Najlepsze tłumaczenie na język ukraiński bajki ludów świata” (kategoria 11–14 lat); „Najlepsze tłumaczenie na język ukraiński utworu autorskiego dla dzieci” (kategoria wiekowa 8–10 lat); „Najlepsze tłumaczenie na język ukraiński utworu autorskiego dla dzieci” (kategoria 11–14 lat). Zwycięzcy konkursu otrzymają dyplomy i nagrody. Prace laureatów i nominowanych zostaną następnie wydane w formie elektronicznego zbioru.
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
ceną własnego życia… Bohaterowie żyją dopóty, dopóki żywa jest pamięć o nich” — zaznaczyła autorka. Książka jest swoistym poetyckim requiem dla prawdziwych patriotów, którzy polegli za Ukrainę. W przedmowie redaktor literacki Wasyl Szkurhan pisze: „…Nowa książka poezji Wiktorii Bryczkowej-Abu Kadum częściowo kontynuuje jej własną poetycką jaskółkę „Ptakiem przelotnym”, wydaną w Jordanii w 2017 roku. Jedynie w nowej wyodrębniono współodczuwanie na granicy, kiedy cudzy ból staje się skrajnie odczuwalny i niepowstrzymanie odbija się echem w słowie. Autorka, szczera Ukrainka, matka pięciorga dzieci, wyznaje: „Ja karcę siebie za piękne i czułe słowa, Kiedy widzę sierocą łzę i ciężką trumnę...” Halina Jaremin, dyrektor Szkoły Ogólnokształcącej I—II st. w Czerhanówce, poświęciła Wiktorii swoje wzruszające wersy poetyckie z życzeniami. Pisarka Adela Hryhoruk, matka syna, który dwa lata walczył na wschodzie, podziękowała poetce za odwagę, z jaką przyjęła do swojego serca łzy i ból matek, żon, dzieci, które straciły w tej wojnie to, co najdroższe — synów, mężów, ojców, za to, że znalazła słowo wsparcia dla każdej wypalonej wojną rodziny… Wiktoria Abu-Kadum wyraziła szczerą wdzięczność wszystkim, którzy przyczynili się do wydania książki, a mianowicie: Mychajłowi Pawlukowi — mecenasowi, dyrektorowi wydawnictwa „Pysanyj Kamin”, Wasylowi Szkurhanowi — redaktorowi literackiemu oraz Anatolijowi Hordijczukowi, który pracował nad oprawą artystyczną. Pracownicy bibliotek, pedagodzy mówili o ważnym znaczeniu periodyków czasopiśmienniczych, wydań literackich, które pomagają im w codziennej pracy nad narodowo-patriotycznym i obywatelskim wychowaniem dzieci i młodzieży. 17 października 1941 roku w liście do męża Mychajła Ołena pisała: „Ja osobiście ze swojego bytu tutaj jestem zadowolona. Ja tutaj pisałam artykuły do „Wołyni”, zapoznałam się z pracą redakcyjną.., ja tutaj dobrze podjadłam.., więc nawet się martwię, że już mam za ciasne spódnice... Moje artykuły się podobają, wiele osób mi mówiło, że często pytają, czy w tym numerze jest mój artykuł, a ja jestem zadowolona, że mogę pisać co tydzień i „wychodzi” nieźle... Więc Równe było dla mnie taką idylliczno-gogolowską wstawką na mojej drodze do Kijowa”. „Idyllę” w znacznej mierze zapewniała Anna i Dmytro Muczyńscy, w domu których mieszkała Ołena. Gospodarze — pracowici, gospodarni, patriotycznie nastawieni — tworzyli domowe zacisze dla swoich lokatorów. Młodsza córka Muczyńskich Zoja Dmytriwna Cecyk opowiadała, że ona nawet nie domyślała się, że to była ukraińska poetka Ołena Teliha. To tutaj, w Równem, na Topolewej 21, w pokoju Ułasa Samczuka nad kanapą wisiało
Tłumaczenie maszynowe
Maria POROCH, członkini Klubu Inteligencji im. I. Pełypejki oraz Kosowskiego Rejonowego Oddziału „Proświta”. Zdjęcie autorki. Wiktor Maksymczuk — redaktor naczelny wydawnictwa literacko-artystycznego i naukowo-oświatowego „Nimczycz”, poeta, członek Narodowego Związku Dziennikarzy Ukrainy, autor jedenastu tomików — opowiedział o kolejnym numerze czasopisma, które za każdym razem prezentuje znanych i zapomnianych lub wręcz nieznanych literatów. Na łamach czasopisma publikują autorzy z całej Ukrainy, w szczególności z Kosowszczyzny (w tym numerze jest ich 8). W czasopiśmie jest wszystko, co może zainteresować czytelnika — wiersze, proza, publicystyka, utwory historyczne, kolorowe wkładki, które pozwalają cieszyć się pracami mistrzów. Przyciąga galeria sztuki „Patrzę na świat” — prace Anny-Teresy Bałahurak, praca Ihora Denysa „Ukraino moja bezradna” (okładka), fotografie Wiktora Maksymczuka, Maryny Kysyłyci oraz autorów wydawnictwa, które razem tworzą całościowe wyobrażenie o ukraińskiej, a w szczególności podkarpackiej i bukowińskiej historii i literaturze. A przed obecnymi wystąpili autorzy Wołodymyr Dowhun, Anna-Teresa Bałahurak, Maria Poroch. Oksana Tkaczuk i Ihor Makowijczuk przeczytali swoje wiersze. Poruszająca była opowieść Wiktorii Abu-Kadum. Urodziła się w Czerniowcach, mieszkała w Kutach. W 2002 roku los rzucił ją do dalekiego muzułmańskiego kraju Jordanii, do stolicy Ammanu. Poezja i miłość do Ukrainy pomogły zaadaptować się na obczyźnie. Wiktoria stała się gościem w ukraińskich placówkach dyplomatycznych Jordanii, uczestniczką wielu wydarzeń kulturalno-artystycznych, które organizuje ambasada. Wspólnota ukraińskich emigrantów — pedagodzy, muzycy, artyści, sportowcy, działacze kulturalni — stworzyli ośrodek ukraińskiej kultury w stolicy — „Ukraińska Chata w Jordanii”, której drzwi są otwarte dla wszystkich chętnych poznać ukraińską kulturę i zwyczaje. W centrum zorganizowano naukowe kursy językowe (język ukraiński, arabski, angielski), stworzono kółka wypoczynku i twórczości (Wiktoria jest wykładowczynią kółka sztuk plastycznych dla najmłodszych — od 2 do 7 lat). Pierwszy tomik poezji Wiktorii Abu-Kadum „Ptakiem przelotnym” w języku ukraińskim został wydany w Jordanii przy wsparciu Ministerstwa Spraw Zagranicznych Ukrainy oraz wsparciu Ambasady Ukrainy, gdzie odbyła się jego prezentacja. Wydanie książki poświęcone jest 25. rocznicy ustanowienia stosunków dyplomatycznych między Ukrainą a Jordanią oraz 1. rocznicy od dnia założenia Ukraińskiego Centrum Kulturalnego. Wojna dla Wiktorii stała się głównym tematem twórczości w tym czasie. Wiersze-dedykacje dla żołnierzy, którzy oddali swoje życie za wolność Ukrainy, za niebo wolne od wojny nad nami, zebrała w jedną książkę pod tytułem „Dokądże ty, kaczko?..”. Tomik ujrzał światło dzienne w kosowskim wydawnictwie „Pysanyj Kamin” dzięki wsparciu finansowemu Mychajła Pawluka. Wiersze naświetlają tragiczne wydarzenia ostatnich pięciu lat w naszym państwie. „Musimy szanować wyczyn tych, którzy wywalczają wolność. Łarysa TKACZ, członkini rady Rówieńskiego Miejskiego Oddziału „Proświta” im. T. H. Szewczenki. Do świetlicy Rówieńskiej Państwowej Biblioteki Obwodowej przyszli proświcianie, studenci Komunalnego Zakładu „Rówieńska Akademia Medyczna”, młodzież uczniowska, użytkownicy biblioteki, przedstawiciele społeczności żydowskiej, aby uczcić pamięć niewinnie zabitych w latach 1941—1942 w Babim Jarze. Wieczór pamięci rozpoczęli uczniowie Zespołu Szkół nr 13 kompozycją literacko-muzyczną „Tragedia Babiego Jaru” (kierownik Lilija Jewdokymenko, nauczycielka języka ukraińskiego i literatury, proświcianka). Przed uczestnikami wydarzenia wystąpił Wołodymyr Mazureć, historyk, proświcianin, przewodniczący Rówieńskiego Miejskiego Oddziału Ogólnoukraińskiego Związku Weteranów: „Podczas okupacji Kijowa w latach 1941—1943 Babi Jar stał się miejscem masowych rozstrzeliwań Żydów i Romów, radzieckich jeńców wojennych, więźniów obozu koncentracyjnego w Syrcu, podziemnych działaczy, członków OUN, chorych psychicznie, zakładników. Tylko w ciągu dwóch dni, 29—30 września 1941 roku, Sonderkommando 4a Einsatzgruppe „C” (oddziały karne hitlerowskich Niemiec) pod kierownictwem SS-Standartenführera Paula Blobela, przy udziale dwóch batalionów niemieckiej policji rozstrzelało w Babim Jarze prawie 34 tysiące Żydów. Dane o tym zachowały się w niemieckich dokumentach. Tamże rozstrzelano 621 członków OUN, wśród nich znaną poetkę Ołenę Telihę. Uważa się, że w ciągu dwóch lat hitlerowskiej okupacji w Babim Jarze rozstrzelano od 100 do 150 tysięcy osób. Proświcianie — współorganizatorzy. Na Połtawszczyźnie odbył się etap końcowy XIX Międzynarodowego Konkursu Języka Ukraińskiego im. Petra Jacyka. Honorowych gości i uczestników wydarzenia przyjmowało Połtawskie Gimnazjum „Zdrowie” nr 14. Przede wszystkim wyróżniono zwycięzców poprzedniego (obwodowego) etapu. Młodzi miłośnicy języka ukraińskiego otrzymali dyplomy i książki-prezenty. Nauczycieli i wykładowców wyróżniono dyplomami Departamentu Edukacji i Nauki Połtawskiej Obwodowej Administracji Państwowej. A aktywiści „Proświty” podarowali książki. Zwycięzców witali przewodniczący Połtawskiego Zjednoczenia Obwodowego Wszechukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. Tarasa Szewczenki Mykoła Kulczynski, rektor Połtawskiego Obwodowego Instytutu Kształcenia Podyplomowego Witalij Zełuk, rektor Połtawskiego Narodowego Uniwersytetu Pedagogicznego Mykoła Stepanenko. Z polecenia Ligi Ukraińskich Mecenasów jej przedstawicielka w obwodzie połtawskim Hałyna Wowczenko otworzyła pakiet z zadaniami. Uczniowie klas 3—4 wykonywali zadania przez 1 godzinę, klas 5—8 — 2 godziny, studenci uczelni wyższych i uczniowie zawodowych szkół technicznych — 3 godziny. Wszystkie prace wysłano do Ligi Ukraińskich Mecenasów do sprawdzenia. Centrum Prasowe Połtawskiego Towarzystwa Obwodowego „Proświta”. ...była bandura Mychajła Telihi, która w połowie lutego 1942 roku niespodziewanie głośno jęknęła i pękła... W niepodległej Ukrainie imię Ołeny Telihi powróciło do czytelnika. W Równem jeszcze w 1992 roku, po raz pierwszy na Ukrainie wydano zbiór jej poezji „Najostrzejsze słowo — Ukraina” (redaktor Jewhen Szmorhun). A organizacja pisarska ustanowiła tablicę pamiątkową na miejscu redakcji czasopisma „Wołyń”, w której razem z Ułasem Samczukiem pracowała poetka. W miastach i wsiach Rówieńszczyzny dzisiaj są ulice, muzea szkolne i kąciki Ołeny Telihi. A w centrum obwodowym otwarto Muzeum Literackie Ułasa Samczuka. Kierowniczka działu biblioteki, proświcianka Natalja Wojtowycz zaproponowała obecnym obejrzenie wystawy multimedialnej „Krótkie życie długością w wieczność” poświęconej twórczości wybitnej Ukrainki i opowiedziała o wydaniach artystycznych i literacko-krytycznych utworów Ołeny Telihi, nowych książkach dotyczących tragedii Babiego Jaru, zaprezentowanych na wystawie książek. Niezwykle interesującym okazał się dzień 21 lutego 2019 roku — Międzynarodowy Dzień Języka Ojczystego. W świetlicy bibliotecznej Kosowskiej Centralnej Biblioteki Rejonowej zebrali się przedstawiciele twórczej inteligencji Kosowszczyzny — pisarze i dziennikarze Adela Hryhoruk, Mykoła Blyzniuk, Wasyl Hlibczuk, Dmytro Arsenycz, Ihor Makowijczuk, Maria Łazarowycz, członkowie Klubu Inteligencji, pedagodzy, pracownicy Kosowskiej CBR oraz bibliotekarze rejonu, rodzina, przyjaciele, aby wziąć udział w prezentacji czasopisma „Nimczycz” oraz drugiego tomiku poetyckiego Wiktorii (Bryczkowej) Abu-Kadum „Dokądże ty, kaczko?..”.
Tłumaczenie maszynowe
W 77. rocznicę tragicznej śmierci wybitnej działaczki narodowo-wyzwoleńczego ruchu ukraińskiej kultury, poetki, krytyczki literackiej Oleny Teligi oraz sześciuset działaczy nacjonalistycznego podziemia, rozstrzelanych w urocznisku Babin Jar, działacze Rówieńskiego Miejskiego Towarzystwa „Proświta” im. T. Szewczenki zorganizowali wieczór pamięci.
W towarzystwie filmu wideo z materiałem historycznym i fotografiami kontynuowała opowieść o strasznych wydarzeniach weteranka «Proświty», niestrudzona Jewhenija Hładunowa: — W lutym 1942 roku w Babim Jarze zginęły wybitna działaczka ruchu narodowo-wyzwoleńczego Olena Teliha oraz jej mąż Mychajło, poeta z Zakarpacia Iwan Irlawski, Iwan Koszyk, profesor Hupało, inżynierowie Romaniw i Syczenko, prorektor Politechniki Kijowskiej, uczestnik zmagań o wyzwolenie w latach 1917—1919 Todot Czerednyczenko… Bohatersko zginął czołowy członek OUN Domazar-Diebrowa, który na ścianie celi więzienia na Łukianiwce napisał krwią: „Wykrwawiam się, ale nie zdradzę tajemnicy przyjaciół”. W Babim Jarze faszyści rozstrzelali prawosławnego archimandrytę Wyszniakowa oraz protoprezbitera Pawła”. Pani Jewhenija opowiadała o bohaterce ducha narodu ukraińskiego Olenie Telidze: — Po aresztowaniu redakcji „Ukraińskiego Słowa” Olena Teliha nie brała pod uwagę zarządzeń władz niemieckich: ignorowała zarządzenia Niemców zuchwale i zasadniczo. Przyjaciele ostrzegali ją, że SD przygotowuje zasadzkę na ulicy Trójswiatitielskiej, gdzie znajdowało się Zrzeszenie, ale ona nie zamierzała uciekać. To był jej świadomy wybór, jej droga, którą godnie przeszła do ostatniego tchnienia. Z nią był jej Mychajło. Podczas aresztowania przedstawił się jako pisarz, aby być razem z ukochaną. W kijowskim SD Olena Teliha przebywała w celi nr 34, gdzie pozostawiła swój ostatni autograf: u góry namalowano tryzub i napis: „Tu siedziała i stąd idzie na rozstrzelanie Olena Teliha”. Równe zapisane zostało osobnym wierszem w biografii Oleny Teliha. „We wrześniu 1941 roku Olena w towarzystwie Ołeha Sztula (Żdanowicza) w sprawach przyjechała do Równego, gdzie natychmiast zaproponowano im pracę w redakcji gazety «Wołyń»” — opowiadała wykładowczyni Równieńskiej Akademii Medycznej, członkini Proświty Natalia Sawczuk. Akcentując uwagę na życiu codziennym Oleny Teliha w czasie jej pobytu w Równem, pani Natalia opowiedziała o swojej „znajomości” z wybitną postacią dzięki opowieściom swojej przyjaciółki Zoi Muczyńskiej. Właśnie w ich domu bowiem kwaterowali Olena i Ulas Samczuk.
Tłumaczenie maszynowe
Serhij BІŁOKIŃ Każde ukraińskie wydawnictwo z epoki Rozstrzelanego Odrodzenia było skazane na zniszczenie. W głównolitowskich (cenzorskich) „Zbiorczych spisach literatury podlegającej wycofaniu ze sprzedaży, bibliotek i placówek oświatowych” (1934) przewidywano odnotowywanie autora, tytułu, wydawnictwa, roku wydania i języka. Jednak już pierwsze partie książek podlegających zakazowi były tak duże, że w rubryce „tytuł” pojawiły się zapisy, które ułatwiały pracę bibliotekarzom: „Wszystkie dzieła, ze wszystkich lat, we wszystkich językach”. W tamtych czasach pojedyncze egzemplarze mogły zachować się jedynie w specjalnym funduszu, gdzie pozwalano trzymać nie więcej niż dwa egzemplarze, oraz w prywatnych zbiorach tych bibliofilów, którzy mieli na to odwagę. Taki los spotkał zbiór „Ukraiński muzeum” (1927) oraz wiele innych wydawnictw, wystarczy tylko wziąć je do rąk i uważnie obejrzeć. W Narodowej Bibliotece Ukrainy im. W. I. Wernadskiego ukraińskie sowieckie wydania z lat 1918–1941 są w większości uszkodzone: a to na stronie tytułowej wydrapane lub przekreślone nazwisko redaktora czy autora przedmowy, a to wyrwane strony. W innych bibliotekach ich zazwyczaj nie ma. Tam nie istniały specjalne fundusze. Przewodnik Fiodora Ernsta „Kijów”, który ujrzał światło dzienne w 1930 roku, to jeszcze jedna wyrazista pamiątka walki ówczesnego ukraiństwa o prawdę i sprawiedliwość. Jeśli liczyć od 1873 roku (utworzenia Południowo-Zachodniego Oddziału Rosyjskiego Towarzystwa Geograficznego), dramatyczny pochód półwiecznych działań przygotowawczych ukraińskich uczonych zakończył się za hetmana Pawła Skoropadskiego ich wielkim zwycięstwem. Ustawa z 14 listopada 1918 roku ogłaszała formalne otwarcie Ukraińskiej Akademii Nauk. Jesienią 1928 roku minęło pierwsze dziesięciolecie jej istnienia, ale święta nie było: tradycja została przerwana. Dokonano tego rękami nowego kierownika Ukrgłównauki Jurija Ozerskiego (Zebnickiego; od grudnia 1928 r.) oraz nowego narkoma oświaty (od 1927 r.) Mykoły Skrypnyka. 31 grudnia 1928 roku na kolegium narkomatu utworzono specjalną komisję do jej zbadania pod przewodnictwem Ozerskiego. W maju władza przeprowadziła reorganizację Akademii, za 1928 rok po raz pierwszy przestały wychodzić roczne sprawozdania. Zamiast tego państwo przygotowywało się do aresztowań i przeprowadzenia szeroko zakrojonego procesu „Związku Wyzwolenia Ukrainy”, który, jak mówił jeden z czekistów, miał rzucić Ukraińców na kolana. Czystka, a dokładniej pogrom Ogólnoukraińskiej Akademii Nauk, trwał kilka lat. Zaczęło się to od zmiany jej kierownictwa 3 maja 1928 roku w wyniku rewizji z „centrum”. 16 stycznia 1928 roku Serhij Jefremow zapisał w dzienniku: „Wreszcie przyjechała długo oczekiwana komisja z Charkowa: Ozerski i Biłyk, dobrali jeszcze trzech tutejszych”. 10 lutego z Charkowa powrócił A. Krymski. Opowiedział: „Ozerski siedzi nad raportem o Akademii dla C[entralnego] Komitetu partii”. Przyszli historycy wyjaśnią wszystkie perypetie, jak jednogłośnie i, najwyraźniej, nie dobrowolnie sowieccy uczeni kłamali na temat przeszłości UAN. Mimo wszystko ciszej lub głośniej sumienie w kimś się odzywało. Na emigracji wdowa po jednym z pierwszych Prezydentów Akademii, Natalia Dmytriwna Połonska-Wasylenko wspominała, że i w pierwszym (1947), i w drugim wydaniu „Wielkiej radzieckiej encyklopedii” (trzecie wyszło nieco później) bezwstydnie twierdzono: „Akademia Nauk USRR założona w 1919 roku”, czyli, zapewniali, nie za hetmana, a za ich, bolszewickiego, panowania. Prezydentem WUAN 3 maja 1928 roku został Danyło Zabołotny. Mianowano go na to stanowisko, naturalnie, nie za prawdziwie wielkie zasługi dla nauki, a za dawną bliskość jego i brata Iwana Kyryłowycza z ruchem rewolucyjnym. Zatem 5 listopada 1928 roku, czyli już po wszystkich rocznicach i, być może, za pewną wskazówką, Rada WUAN przyjęła uchwałę o założeniu Komisji Jubileuszowej z okazji 10-lecia. „Haczyk” trzeba było postawić. Na licznej naradzie Prezydium WUAN z przedstawicielami oddziałów uchwalono: w skład komisji z urzędu (ex officio) miało wejść całe prezydium Akademii, sekretarze oddziałów, pełnomocnik Uknauki w Kijowie Łeonid Łewycki (słowami S. Jefremowa, „faktyczny prezydent Akademii”) oraz przewodniczący kijowskiego komitetu okręgowego Jurij Wojcechiwski. Łewyckiego 31 lipca 1933 roku wykluczono z szeregów partii podczas czystki partyjnej komórki WUAN. 13 sierpnia 1933 roku podczas kampanii zbiorów we wsi Prochoriwka, dokąd pojechał zaraz po czystce, aresztowano go. Wojcechiwski został uwięziony 23 lipca 1937 roku w sprawie borotbistów razem z A. Chwylą, T. Taranem, W. Porajkiem i in. Wojcechiwskiego rozstrzelano 25 października 1937 roku. Protokół prowadził Nieodmienny sekretarz, medyk i stary mason Owksentij Wasylowycz Korczak-Czepurkiwski. Wtedy, w 1928 roku, Korczak-Czepurkiwski-ojciec wyraźnie i konsekwentnie zapisał decyzję: komisji nadano prawo kooptacji, w związku z czym do pracy zaproszono akad. Mychajła Hruszewskiego, Fiodora Ernsta, Wołodymyra Szczerbynę oraz akad. Ołeksę Nowyckiego. Od tamtych czasów w Akademii przyjęto urządzać za każdym razem po dwie redakcje — jedna dekoracyjna, druga robocza. Wśród uchwał była taka: „Wydać popularny jubileuszowy przewodnik WUAN (po Kijowie, jego okolicach oraz po placówkach WUAN) z rysunkami, schematami, trasami i odpowiednim ozdobieniem, poprzedzając to wszystko krótkim zarysem o rozwoju nauki na Ukrainie (historia, sztuka, literatura ukraińska itp.) jako przesłanki rozwoju WUAN”. Zatem Korczak-Czepurkiwski sformułował jeszcze jeden punkt: „Do sporządzenia „Przewodnika” zaprosić: w dziedzinie sztuki — F. L. Ernsta, przyrody — M. W. Szarłamania, archeologii — M. J. Rudynskiego; [w dziedzinie] historii — założyć podkomisję dla wypracowania planu i treści „Przewodnika”, w szczególności części jego poświęconej historii. W skład tej komisji zaprosić akad. M. S. Hruszewskiego, akad. M. P. Wasylenka oraz W. I. Szczerbynę z propozycją niezwłocznego przedłożenia wypracowanego projektu planu do zatwierdzenia Komisji Jubileuszowej. Artystyczne opracowanie „Przewodnika” powierzyć A. Seredzie”. A niżej — jeszcze jeden punkt, wcale nie jubileuszowy: „Słuchano: wiele materiałów WUAN o charakterze dokumentalnym — protokoły kol. Wspólnego zebrania, Oddziałów itp., zabrane w swoim czasie przez komisję badawczą (sic!)”
Cerkiew Wasyla (Trzech Świętych) przez komisję NKU pod przewodnictwem J. I. Ozerskiego, do tej pory nie zostały zwrócone do archiwum WUAN. Komisja jubileuszowa nie może przystąpić do opracowania jubileuszowych rozpraw z okazji 10-lecia WUAN. Postanowiono: prosić NKO USRR o niezwłoczny zwrot wszystkich oznaczonych materiałów do archiwum WUAN”. Kiedy przewodnik po Kijowie ujrzał światło dzienne (już po śmierci Zabołotnego), wydrukowano w nim nowy skład kierownictwa akademickiego. Prezydium WUAN: Prezydent [od września 1930 r.] — Bohomolec Ołeksandr Ołeksandrowycz. Wiceprezydent — Szlichter Ołeksandr Hryhorowycz. Szlachetne oblicze tego towarzysza skrywało inną stronę jego działalności — na przykład jako ludowego komisarza aprowizacji USRR (1919). Od 1933 roku stanął na czele Rady ds. badania sił wytwórczych Ukrainy. “Bezwzględny dusiciel chłopstwa” — nazwał go Sołżenicyn. Zmarł w przededniu wojny (1940), otoczony państwowymi honorami. Wiceprezydent — Wobłyj Kost Hryhorowycz. Sekretarz stały — Korczak-Czepurkiwski Owksent Wasylowycz. Członek Prezydium — Palladin Ołeksander Wołodymyrowycz (s. 743—744). Bez komentarza. Dalej w przewodniku (wydanym po wyborach do Akademii, kiedy wszyscy nieco ochłonęli) podano listę członków rzeczywistych WUAN. Przed reorganizacją istniały trzy wydziały, teraz stały się dwa: 1. Wydział Przyrodniczo-Techniczny (47 osób). 2. Wydział Społeczno-Ekonomiczny (34 osoby). Po rewizji WUAN w 1928 roku i zmianie kierownictwa dalsze wybory akademików i członków korespondentów odbywały się pod decydującym wpływem władzy bolszewickiej, a wkrótce już całkowicie kontrolowane. Przewodnik z 1930 roku odzwierciedla wczesny etap tego procesu. Lista nie przedstawia już jakiejś spójnej korporacji uczonych, są w niej zupełnie różni ludzie. Wołodymyr Zatoński (1888—1938). Podczas wojny bolszewików przeciwko państwu ukraińskiemu — aktywny popularyzator brania zakładników. Wkrótce, w 1934 roku, na styczniowej sesji WUAN wygłosił referat “Budownictwo narodowo-kulturalne i walka przeciwko nacjonalizmowi”, który utrwalił pierwsze wyniki walki tego państwa przeciwko ukraińskiej nauce i wskazał dalsze kierunki tej walki. Otrzymał to, na co zasłużył. Ołeksandr Goldman (1884—1971). Pierwszy dyrektor Instytutu Fizyki. Został aresztowany 22 stycznia 1938 roku. Przedstawiono mu oskarżenia na podstawie zeznań gadatliwych świadków — tego samego W. Zatońskiego, M. Orłowa, L. Sztruma i in. Odbył karę. Powrócił. Z braku miejsca będę mówił o istocie rzeczy. Mykoła Wawiłow, Jewhen Oppokow, Mychajło Krawczuk, Stepan Rudnycki, Mychajło Hruszewski, Ahatanhel Krymski, Wołodymyr Peretc, Semen Semkowski, Mykoła Skrypnyk, Fedir Szmit, Wołodymyr Juryneć, Matwij Jaworski... Wszyscy zginęli. Ten martyrolog można zatem różnicować i bez końca poszerzać. Każdy z akademików i członków korespondentów, którzy żyli w tej epoce, miał swoją biografię. Na listach — ludzie honoru i zupełnie nieprzyzwoici. Ludzie różnych losów, przedstawiciele różnych grup społecznych i kierunków. Ale w istocie jest to konspekt martyrologii ukraińskiej nauki. Dalsze strony dokumentują działalność instytucji naukowych, później zlikwidowanych i rozbitych. Muzeum Antropologii i Etnologii im. Chw. Wowka. Nie ma już takiego muzeum. Katedra prawa zwyczajowego. Nie ma takiej katedry. Dzisiejsi nie potrafią nawet wymówić takiego słowa. Komisja do spraw sporządzania słownika biograficznego działaczy Ukrainy. Nie ma takiej komisji. Katedra kwestii narodowej. Zlikwidowano. Muzeum ukraińskich działaczy nauki i sztuki. Zlikwidowano. Muzeum “Golgota”. Zlikwidowano. Komisja metodologii historii. Zlikwidowano. Towarzystwo Historyczne im. Nestora Kronikarza. Zlikwidowano drogą połączenia. Muzeum mózgów wybitnych działaczy. Zlikwidowano. Katedra historii Białorusi. Zlikwidowano. Katedra historii sztuki ukraińskiej. Zlikwidowano. Katedra sztuki ogólnej. Zlikwidowano. W naszych czasach podobne nazwy na kijowskiej mapie niby dają się prześledzić. Ale nowe struktury formują się na innej podstawie i z nowymi archiwami oraz bibliotekami. Ale w ich składzie starych archiwów i starych księgozbiorów nie ma. Według podobnego schematu po masowym terrorze i pewnych późniejszych wydarzeniach w sprawach archiwalno-śledczych zaczęły pojawiać się dokumenty, które ustalają: “Postanowienie trójki z […] uchylić i sprawę umorzyć z powodu nieudowodnienia winy”. Wszystko czyste. Tak pisarzy i artystów, wykluczonych ze związków twórczych, wciąga się tam z powrotem. Przywrócono tytuły akademikom, którzy je utracili. “Choć pośmiertnie, za to terminowo” — pisała poetka Lina Kostenko. Obecnie w Instytucie Historii Ukrainy historię kultury reprezentuje Centrum Studiów Kulturologicznych, w którym pracuje… jeden pracownik naukowy i laborant pierwszej kategorii. Pogrom ukraińskiej nauki trwa. “Przewodnik” po Kijowie wyrósł z działalności wycieczkowo-wykładowej Fedora Ernsta z czasów państwowości 1917—21 lat. Różne formy samoorganizacji i samopomocy były w czasach ukraińskiej państwowości bardzo rozpowszechnione. Na przykład 1. Związek byłych oficerów zorganizował spółdzielnię “Praca samopomocowa” (ul. Prorizna 2). Produkty sprzedawano tutaj na kartki i po cenach wolnorynkowych. Kijowskie Towarzystwo Samopomocy Inteligencji Pracującej (“KOSTY”) wraz z Towarzystwem Studiowania Sztuki prowadziło swoje akcje w pomieszczeniu 8. gimnazjum (przed rewolucją — “Grupy rodziców”, plac Mykołajiwski 4 — obok teatru “Sołowcow”), ponieważ kierował nim jej wykładowca A. Olszewski. Sekcja muzyczno-artystyczna tego towarzystwa, w porozumieniu z radą Towarzystwa Studiowania Sztuki, zorganizowała serię wykładów pod wspólnym tytułem “Sztuka i zabytki Kijowa”. Oprócz referatów: Andrija Grabara “Obraz i zabytki wielkoksiążęcego Kijowa” (po słowie wstępnym prof. Hr. Pawłuckiego, 28 stycznia 1918) oraz “Św. Zofia Kijowska” (4 lutego), Wsewołoda Zummera “Cerkiew Cyrylicka” (11 lutego), Lwa Tumkowskiego “Kijowski empire” (25 lutego) oraz Serhija Hilarowa “Muzea i kolekcje Kijowa” (4 marca), — projektowano czwarty, 18 lutego — referat F. Ernsta “Obraz i zabytki Kijowa XVII i XVIII w.”. Najwidoczniej, w związku z
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
wydarzeniami muramowszczyzny ten plan nie został zrealizowany. Przynajmniej po kilku miesiącach, w maju, w czasopiśmie „Куранты” ukazała się ponowna wzmianka o tych odczytach. Wśród sześciu wykładów zaplanowanych w sali XV uniwersytetu w niedziele między 7 kwietnia a 19 maja wykład F. Ernsta „Kijowski barok” znów był czwarty. Czas powiedzieć, że dotąd najlepszym przewodnikiem czy przewodnikiem turystycznym po Kijowie jest właśnie ernstowski, przygotowany na zlecenie Prezydium WUAN z okazji dawnego jubileuszu Akademii. Ten ostatni odbył się z wręczeniem regaliów, ale bez przewodników. W tym — każdy artykuł napisał odpowiedni specjalista, opierając się na swoich pierwotnych źródłach. Wiodącą rolę w wydaniu odegrał jego redaktor Fiodor Ludwigowicz Ernst, który spośród 340 artykułów napisał (częściowo we współautorstwie) 243. Jeśli można obrazowo powiedzieć, że na terytorium intelektualnym zbioru „Ukraiński muzeum” (1927) trwała niezależna Ukraina, to w przewodniku 1930 roku toczyły się walki o każdą ulicę, każdy dom. Na stronach 780–781 powiedziano to już jednoznacznie i wprost. Najstarsza kijowska ulica — Wielka Włodzimierska — nosi nazwę ulicy Korolenki. Chreszczatyk stał się Prospektem Worowskiego. Fundukliejewska, noszącą imię administratora i mecenasa, — Lenina. Stołypinowska, nazwana na cześć wielkiego męża stanu, któremu właśnie w Kijowie na zawsze przeszkodzono w odwróceniu bolszewickiego przewrotu, stała się ulicą Herszuniego. Zjazd Andrijiwski — Liwera. Wielka Żytomierska — Horowica. Mieżyhirska — Pieretsa. Wielka Wasylkowska — Czerwonoarmiejska… Ogółem autorzy przewodnika bronili w wydaniu twardej ukraińskiej koncepcji państwowej. Mimo wyboru geopolitycznie wygodniejszego Charkowa na bolszewicką stolicę, wyraźnie wytyczyli tu jako swoją główną linię orientację na stolicę historyczną — Kijów, a w tej stolicy — na jej historyczne ośrodki. Jednym z centrów znaczeniowych był opis Peczerska (dzielnicy Leninowskiej). Podkreślam, że ogólnoukraińskie ośrodki państwowe i komunistyczne partyjne, symbolizujące bolszewicką stolicę, znajdowały się w tym czasie w Charkowie. Trudno powiedzieć, jak wybrnęliby z sytuacji przy opisie Kijowa konformiści. Obecni wysocy urzędnicy nawet przy Soborze św. Zofii przygotowują budowę wieżowców. W przededniu lat terroru ukraińscy patrioci-tradycjonaliści, opisując ówczesny Peczersk, podkreślili jego zabytkowy rezerwat — Ogólnoukraińskie Muzealne Miasteczko, broniące ukraińskich świętości. Temu rozdziałowi poświęcono całą środkową część tomu — s. 461–550. Drugim jądrem przewodnika był centrum miasta, gdzie niestety nie udało się utworzyć rezerwatu. Ale redakcja starała się na wszelkie sposoby podkreślić ogólnokulturowe znaczenie Górnego, Jarosławowego Miasta. Zamieszczono specjalny artykuł „Miejsca najważniejszych wykopalisk Kijowskiego akropolu” (s. 344–349). Na innych stronach Fiodor Ernst i jego szczery przyjaciel, sekretarz inspektury Wasyl Bazylewicz pisali: „To był prawdziwy akropol, skąd władcze warstwy ówczesnego państwa nadzorowały zarówno Podol (gdzie skupiona była ludność handlowa, rzemieślnicza i pracująca), jak i całe państwo”. Inicjatywy kijowskich uczonych wiosną 1929 roku nie mógł nie zaaprobować ex officio (z urzędu) jeden z kierowników Narkomosu czasów Ołeksandra Szumskiego i Mykoły Skrypnyka — kierownik Ukrnauki Jurij Ozerski, który zgodził się ogłosić rezerwatem przede wszystkim sobór Świętej Zofii. Narkomos przeznaczył na rezerwat określone środki. Co ciekawe, F. Ernst starał się propagować tę ideę nawet na poziomie świadomości potocznej. 15 maja 1933 roku zapisał w dzienniku: „Wycieczka po akropolu z przewodnikami «Intouristu» (Arch. 114 odw.). Wyczerpująco powiedziano w przewodniku o wkrótce zniszczonych kijowskich cerkwiach:
Sobór Michajłowski Złotoverchy (1108–1113); Sobór Zaśnięcia Najświętszej Bogurodzicy (Pyrohoszczi) (1132); cerkiew Wasylija (Trzech Świętych Hierarchów) (1183); cerkiew Piotra i Pawła (początek XVII w.); cerkiew Zmartwychwstania (druga połowa XVII w.); Bratski Monastyr Objawienia Pańskiego (lata 90. XVII w.); Wojskowo-Mikołajewski Monastyr (lata 90. XVII w.); cerkiew Borysa i Hleba (1692); Mikołajewski Pustynny (Słupski) Monastyr (1715); Grecki Monastyr św. Katarzyny (1739–1741); cerkiew św. Jerzego (1744–1752); cerkiew Wszystkich Świętych na górze Szczekawicy (1782). Nie wszyscy autorzy triumfowali nad zwycięstwem. Artykułów o cerkwiach Konstantyna i Heleny (lata 30. XVIII w.) oraz Piotra i Pawła na Kurenówce (1759), zniszczonych wkrótce potem, w przewodniku nie znaleziono. Nie wszędzie spotykamy należyte ujęcie. Na przykład w artykule „Muzeum Ukrainy (zbiór P. P. Potockiego)” nieco słaboduszny autor napisał: „Dopiero gdy wybuchła Rewolucja Październikowa i przed USRR otworzyła się wolna droga do socjalistycznego rozwoju, P. P. Potocki mógł spełnić swoje dawne pragnienie i podarował ten zbiór Ukraińskiej SRR w osobie Ludowego Komisariatu Oświaty USRR”. Ale wszyscy wszystko widzieli i wszyscy wszystko rozumieli. Przytoczone wyżej teksty należą w większości do Fedira Ernsta. Dokumentują one kijowskie świątynie zniszczone wkrótce przed tym, a charakter analizy potwierdza, że uczony pracował nie z dawniejszymi fotografiami, jak jest to możliwe dzisiaj, lecz w naturze. Jako centralną postać dawnej Ukrainy uczony interpretował hetmana Iwana Mazepę. Wypisy potwierdzają ogólne wrażenie: w interpretacji Ernsta mazepiński Kijów różni się od naszych dzisiejszych wyobrażeń o stolicy Ukrainy, ponieważ najwyższe osiągnięcia tamtejszego budownictwa bolszewicy zniszczyli w latach 30. XX wieku. To rzeczywiście „Kijów, którego nie ma”. Nie bez ukrytego zamysłu inicjatorzy obecnego obszernego wydania „Zbiór zabytków historii i kultury Ukrainy. Kijów” nie znaleźli formy, by przedstawić
Sobór Zaśnięcia Najświętszej Bogurodzicy (Pyrohoszczi)
pamiątki historii i kultury, których już nie ma. Można wysunąć także inne zastrzeżenia. A jednak wspomnijmy o dawnym, sprawdzonym w praktyce przewodniku. Opowiadając o ogólnoeuropejskim stylu baroku, który przyszedł na Ukrainę z Zachodu, towarzysz Ernsta, Wasyl Bazylewicz, wyjaśnił, że z kościołów i zamków katolickich styl ten przeszedł także do budownictwa cerkiewnego prawosławnych, nabierając tu barw narodowych. Oto co dosłownie napisano w przewodniku po ukraińskiej stolicy, na podstawie fachowych studiów Ernsta, co jest rzeczą zwyczajną: „Jego najlepsze wzory to ogromne murowane cerkwie, wzniesione w Kijowie za pieniądze Mazepy. To „Wielki Mikołaj”, później sobór wojskowy na Peczersku oraz podobny do niego główny kościół Klasztoru Bractwa na Podolu. Zbudowano je w latach 90. XVII wieku przez rosyjskiego mistrza Osypa Starcewa według wskazówek hetmana”. Lepiej tego i dziś nie powiesz. Nie zdążono jeszcze wydrukować nakładu (przedmowę datowano na grudzień 1930 roku), a ukraińskiemu historykowi sztuki o szczerze ukraińskim nazwisku ERNST przyszło zapłacić za wszystko. 19 września 1930 roku zastępca kierownika sektora nauki Narkomosu Klim Konyk podpisał rozporządzenie o odwołaniu go ze stanowiska inspektora obwodowego. Kapitalne dzieło, w którym redaktor skoordynował wysiłki czołowych specjalistów swego czasu, powstawało w warunkach ukierunkowanego terroru. W odniesieniu do właśnie tej książki głównym pogromcą wystąpił agent NKWD, „profesor” Serhij Lwowicz, autor jedynej recenzji przewodnika po Kijowie, która ukazała się w wydaniu „Woiowniczyj bezwirnyk” 21 grudnia 1931 roku. Kierując się wytycznymi, że „to jest »Przewodnik« dla klerykalnego Kijowa, a nie dla proletariackiego”, ogłaszał, że „Dom „filozofa” Nowyckiego zajmuje w książce więcej miejsca niż wszystkie stalinowskie zakłady razem wzięte”. Zawodowy donosiciel Lwowicz twierdził: „Nie taki przewodnik jest potrzebny kijowskiemu proletariatowi. Potrzebujemy przewodników po Kijowie po to, by wyjaśnić haniebną rolę Kijowa, jego popów, jego artystów, jego zakładów edukacyjnych w przeszłości, gdy Kijów był rzeczywiście religijnym, czarnosecinnym punktem agitacyjnym o znaczeniu światowym. […] Potrzebujemy marksistowskich, bezwyznaniowych przewodników po Kijowie, by ostatecznie dobić resztki religijności wśród pracujących, pokazując obrzydliwość kijowskich „świętości”, i by wzmocnić wśród pracujących entuzjazm socjalistycznej budowy”. Po takich otwarcie szatańskich wytycznych zostawał już tylko pół kroku do działań praktycznych. Dziennik Ernsta zawiera zupełnie sensacyjny zapis z późniejszej daty — 26 stycznia 1933 roku. Odnotowano tu, co właściwie zamierzała zrobić władza z zabytkami Dolnego Miasta, konkretnie z posiadłością dawnego Klasztoru Bractwa. Pozostawionego na pastwę losu Podola nie bronił żaden rezerwat: „Posiedzenie w wydziale projektowo-planistycznym komhospu w sprawie rekonstrukcji Czerwonego Placu na Podolu (projekt zniesienia starego i nowego korpusu [duchownej] akademii z dzwonnicą, gościnnego dworu, domu kontraktowego itd.)” (k. 108 odw.). Gdyby protokół tego posiedzenia się zachował, dowiedzielibyśmy się, jakie chwyty maskowania i jakie pseudonimy stosowano. Tematem posiedzenia był, jak widzimy, nie pogrom, nie rozbój, nie niszczenie ukraińskich świętości. Nie — prowadzono „REKONSTRUKCJĘ Czerwonego Placu”, pomyślaną, oczywiście, dla upiększenia Podola w interesie proletariatu. Tym łatwiej było to zrobić w 1933 roku — w warunkach głodu, gdy ludność była sparaliżowana strachem. Ale żaden protokół nie podkreśliłby i nie zwróciłby naszej szczególnej uwagi tak, jak uczynił to Ernst w dzienniku, uznając, że nawet ta maskarada z tematem posiedzenia komhospu nie wystarczyła zwierzchnikom. Ernst zapisał dla pamięci, że zwołano go nie tylko w jakiś zwyczajny dzień, ale też w dzień wolny. Zamiast ośrodka prawosławnej nauki i kultury władza zamierzała zrobić na Podolu pusty plac. Jak pisał Lew Szestow, aby człowiek nagi pozostał na nagiej ziemi. Przewodnik po Kijowie znalazł się w specjalnych zbiorach, gdzie je zorganizowano. W innych bibliotekach je niszczono. Z archiwum Ernsta pracuję od końca lat sześćdziesiątych. W 2007 roku przyszło mi przejrzeć kartka po kartce cały archiwum Fedora Ludwihowycza, z wyjątkiem jednostek przechowania 97, 98, 102, które w tym roku były nieobecne na swoim miejscu. Udało się przypisać na nowo niektóre dokumenty, poczynić różne spostrzeżenia. Czterdzieści lat temu, gdy opisywano fundusz, było to zapewne jeszcze niemożliwe. Bardzo często, pracując nad tym czy innym tekstem, Ernst wykorzystywał zwroty ze swoich dawnych prac, wśród nich maszynopis przewodnika, na którym widać poprawki redaktora literackiego. Okazało się, że pracując nad nim, cały 800-stronicowy tekst przestudiował jego wieloletni przyjaciel — Mykoła Zerow, literaturoznawca, tłumacz i poeta-neoklasyk. Prawie rówieśnicy, w latach 1917–1920 należeli do kręgu przyjaciół Heorhija Narbuta i spotykali się w jego gościnnym mieszkaniu na Georgijiwskim zaułku. W pracy z 1926 roku F. Ernst z zachwytem opowiedział o wieczorku 27 marca 1920 roku, na którym obecni byli Heorhij Narbut, Mykoła Zerow, Pawło Tyczyna, Wadym Modzalewski. Był to jubileusz Serhija Jefremowa. Zerow zrecenzował pierwszy rok czasopisma „Nasze Mynule” za 1918 rok, którego redakcja mieściła się w tym samym mieszkaniu Narbuta na Georgijiwskim zaułku. Mając świadomość, że Zerow przestudiował tekst przewodnika Ernsta, możemy odkryć reminiscencje opisów kijowskich budowli Ernsta w sonecie Zerowa „Czysty czwartek”. Został on po raz pierwszy opublikowany w jesiennym numerze czasopisma „Żyttia j Rewolucija” z 1933 roku, jednak bez tych dwóch pierwszych i trzech ostatnich wersów:
Świece i ciepły odór. Z wysokich chórów
Rozbrzmiewa śpiew tęsknoty i beznadziei…
…………………………….
A za oknem, na cmentarzu, w przedsionku
Ptasi śpiew, dziecięce głosy
I w wilgotnym powietrzu wilgotne gwiazdy.
Mykołę Zerowa rozstrzelano w urocziszczu Sandarmoch 3 listopada 1937 roku, a Ernsta rozstrzelano 28 października 1942 roku w Ufie. Dla pełnego obrazu dodam, że rozstrzelano też Ozerskiego, Koníka, Lwowicza i innych, nie najjaśniejszych bohaterów tej opowieści.
Posłowie
W najpełniejszym wykazie prac Fedora Ernsta pod numerem 114 odnotowano dotąd niewydaną pozycję — „Najważniejsze zabytki Kijowa”. Po oficjalnie przypieczętowanym niepowodzeniu z przewodnikiem (jedyna opublikowana recenzja była po prostu druzgocąca) powstał projekt nowego wydania, w którym Ernst miał się zrehabilitować. Spróbujmy ten projekt datować. W artykułach o Pałacu Kłowskim (wówczas nie była to nawet żadna prokuratura, lecz Instytut Przemysłu Krzemianowego) i kilku budynkach Złotoverchego Michajłowskiego (wtedy Studenckie Miasteczko) odnotowano zmiany z lat 1931—32, a w artykułach o „Muzeum Pedagogicznym” (później Centralna Rada, wtedy Dom Obwodowego Komitetu Wykonawczego, obecnie Dom Nauczyciela) oraz o kijowskiej dumie miejskiej (podczas pisania najpierw Dom Rady Miejskiej, a potem Dom Obwodowego i Miejskiego Komitetów Partyjnych) mamy jeszcze późniejszą datę — luty 1932 roku, przy czym w drugim przypadku wyszło nawet ciekawiej. Ręką Fedora Ludwigowicza w maszynopisie dokonano poprawki „Od lutego 1932 roku tu mieszczą się” itd. Krótko mówiąc, uczony pracował nad nowym przewodnikiem na początku 1932 roku, czyli nieco ponad rok przed aresztowaniem. Trudno powiedzieć, czyja była myśl o takim wydaniu. Być może chciano zapełnić „niszę” patriotycznie nastawieni kijowscy wydawcy. Być może inicjatywę przejął redaktor, który w ten sposób godził się na kolaborację. Ale sam pomysł nie był zbyt szczęśliwy, bo, jak się mówi, za oknem panował czas jeszcze gorszy niż podczas przygotowania i wydania przewodnika w 1930 roku. System, przede wszystkim jego bojowy oddział OGPU, szykował się do nowej fali masowego terroru w mieście i Wielkiego Głodu na wsi. Przygotowując się do współpracy w takiej epoce, trzeba było przyjmować także wymagania tego czasu. Nic dobrego autor nie mógł z definicji napisać. Ale, jak mówią, — a pracować trzeba — to, co wyszło spod pióra uczonego, ma dziś swoje znaczenie. Chodzi właśnie o realia lat trzydziestych, jednej z najmniej zbadanych epok w historii miasta Kijowa. Uczony zaproponował nam wycieczkę po ówczesnym mieście — takim, jakim ono wtedy było.
Tłumaczenie maszynowe
Wołodymyr SKRYNCZENKO Dla dum i pieśni kobziarzy Mykoła Andrijowycz gotów był wyruszać w dalekie podróże po Ukrainie. W młodych latach, w rozkwicie sił, a także pod koniec życia niestrudzenie zbierał perły duchowej kultury narodu ukraińskiego. Niezaprzeczalny był jego autorytet jako znawcy życia ludowego i obyczajów. Spotkanie z Tarasem Szewczenką w Petersburgu, dokąd Markewycz udał się po cenzuralne zezwolenie na wydanie „Historii Małorosji”, przyniosło mu dar losu — przyjaźń Kobziarza i dedykację na imieniny: „Bandurzysto, orle siwy! / Dobrze tobie, bracie: / Masz skrzydła, masz siłę / Jest kiedy latać / Teraz lecisz na Ukrainę / Ciebie wypatrują / Poleciałbym za tobą / Lecz kto przywita...”. Na świcie życia Dzieciństwo Mykoły Markewycza mijało w malowniczych miejscach na Czernihowszczyźnie, gdzie zachwycał się pięknem rodzinnej przyrody — czarującymi barwami wieczornej zorzy i ukraińskiej nocy, godnymi pędzla Kuindżiego, echem wiejskich pieśni za rzeką, odczuwając poezję ludowych zwyczajów. Z czasem odbije się to w jego zamiłowaniu do folkloru pieśniarskiego, zwłaszcza w zbiorach „Ukraińskie melodie” oraz „Ludowe ukraińskie śpiewy”. Wiele lat upłynie, a Mykoła Andrijowycz wciąż będzie wspominał swoją drogą matkę Nastię z rodu Hudowyczów, ich niezamożne domostwo w „...trzech pokoikach z glinianą podłogą...”, gdzie mieszkali jego rodzice, czworo dzieci i służba. Czteroletnie dziecko czytało już i pisało po rosyjsku, francusku i niemiecku. Właśnie wtedy ujawnił się u niego pociąg do muzyki, właściwy wszystkim Markewyczom. Początkową edukację zdobywał w szkole P. Biłećkiego-Nosenki pod Pryłukami. Później uczył się w Petersburgu, w pensjonacie uniwersyteckim. Samotny, w państwowej placówce, z dala od ciepła rodzinnego domu, drogiej matuli... Rok później jej zabrakło. „Najcięższy czas mojej młodości” — wzdychał Mykoła Andrijowycz. Za to w pensjonacie los zetknął go z M. Glinką, I. Panajewem, M. Sobolewskim i innymi wybitnymi w przyszłości działaczami rosyjskiej kultury XIX wieku. Często bywał tam Aleksander Puszkin: odwiedzał młodszego brata Liowuszkę. Wykładali W. Küchelbecker oraz licealni nauczyciele poety — A. P. Kunicyn i A. I. Galicz. Ponad wszystko życie związało go w pensjonacie przyjaźnią z „Glinoczką”, jak czule nazwie w swoich wspomnieniach Mykoła Markewycz przyszłego kompozytora Glinkę. Glinka „już w pensjonacie był cudownym muzykiem...”. Tajemnice przeszłości Ciernie na życiowych ścieżkach nie smuciły go, a szczęście rodzinne i filozoficzne spojrzenie na kaprysy losu pomagały mu mężnie pokonywać wszelkie przeciwności. Nie omijał go los także wybitnymi wydarzeniami i osobami. Co najbardziej uderzało współczesnych w Mykole Markewyczu? Być może jego osobisty czar, umiejętność znajdowania wspólnego języka z ludźmi różnych warstw społecznych. W kręgu jego kontaktów — poeta Wasilij Żukowski i kompozytor Michaił Glinka, surowy generał Mykoła Rajewski, bohater wojny ojczyźnianej 1812 roku, i Taras Szewczenko... Lgnął do niego i prosty lud, przychodzili chłopi, aby porozmawiać z mądrym panem. Dziennikowi, który do dziś przechowuje się w Domu Puszkina w Petersburgu, Mykoła Andrijowycz powierzał swoje tajemnice: o spotkaniach z dekabrystami w Kamieńcu, gdzie rozmawiał z generałem Rajewskim, Pestelem i wieloma z tych, którzy wyjdą lata później na zakrwawiony śnieg Placu Senackiego w 1825 roku. Lecz nie wszystko można powierzać dziennikowi. Za czasów mikołajowskich „...mówić prawdę — to to samo, co podważać fundamenty imperium”, jak żartował markiz de Custine, który odwiedził Rosję w 1839 roku. „Wszystko tu jest — zauważył Francuz — brakuje tylko wolności...”. Ale tajemnice zachowały się we wspomnieniach rodzinnych. O nich opowiedział Igor Markewycz w swoich wspomnieniach „Etre et avoir -t-” („Dziś i kiedyś” — w tłumaczeniu z francuskiego). Wiadomo dokładnie, że w latach 1856—1860 na łamach „Kołokoła” oraz „Polarnoj Zwiezdy”, które wydawał w Londynie rosyjski dysydent Aleksander Hercen, drukowano materiały ojca i syna — Mykoły i Andrija Markewyczów. Z Petersburga korespondencję do Londynu potajemnie wysyłał Andrij Markewycz, większość publikacji należała do Mykoły Markewycza. Były to listy z ukraińskiej prowincji, wspomnienia o Puszkinie i Rylejewie oraz różne prace — nie do upublicznienia. Wybór ojca i syna Markewyczów nie był przypadkowy. Poprzedził go dramat polityczny końca lat 40. — spisek naiwnych marzycieli Bractwa Cyryla i Metodego, do którego wciągnięto oprócz znanych już historyka Mykoły Kostomarowa, Pantełejmona Kulisza i Tarasa Szewczenki, szerokie grono wybitnych przedstawicieli ukraińskiej inteligencji (w 1847 roku — około 100 członków, według danych O. J. Konyśkiego). Wśród nich — M. A. Maksymowycz oraz H. P. Gałagan, D. P. Żurawski i W. W. Tarnowski, a także Markewyczowie — Mykoła Andrijowycz i jego kuzyn Opanas Markowycz, w przyszłości mąż pisarki Marko Wowczok. „...Powstańcie ze snu i drzemki — wzywali cyrylo-metodyjczycy — ...niech celem życia i działalności każdego z nas będzie słowiański związek, powszechna równość i zgoda, pokój i miłość...”. Lecz to już powód do aresztu. „Sprawy” nie upubliczniono i sprowadzono do wąskiego kręgu osób: Zachodowi trzeba było demonstrować całkowitą konsolidację rosyjskiego społeczeństwa. Najbardziej ucierpiał Taras Szewczenko. Wysyłano go na zesłanie — aż do gorących piasków kaspijskich. Mykole Markewyczowi bardziej się poszczęściło: „sprawa” kosztowała go jedynie ogromną grzywnę. Małorosyjska historia Coraz bardziej pociągał Markewycza tragiczny los rodzinnej Ojczyzny. Dopiero latem 1838 roku odważył się Mykoła Andrijowycz rozpocząć swoją pracę nad „Historią Małorosji”. Być może właśnie nagląca potrzeba społeczna inspirowała go do tej fundamentalnej pracy — całkowitego odtworzenia ukraińskiej przeszłości od najdawniejszych czasów. Ale ostatecznie skłoniło go do tego wydanie drukiem „Historii państwa rosyjskiego” M. M. Karamzina, jej historyczny wpływ na społeczeństwo. W Turiwce, jego rodowym majątku, gromadziły się starodawne rękopisy i autografy z rodzinnych zbiorów Iwana Skoropadskiego, Kyryła Rozumowskiego i jego syna Ołeksija, Koczubejów, Hudowyczów, feldmarszałka Rumiancewa, książąt Wiśniowieckich i Czartoryskich. Samych rękopisów w kolekcji archiwalnej Markewycza naliczano do 12 000, w większości — oryginały. „Rachunek starodawnym rękopisom” archiwum Markewyczów — pisał O. M. Bodianski do Chanenki — idzie nie numerami, a pudami”. Brak fachowego przygotowania z historii kompensował latami ciężkiej pracy i rozmyślań nad sztuką historyka i jego przeznaczeniem. „Sztuka odtwarzania historii jest wyjątkowa, dlatego też wybitnych historyków brakuje” — pisał Markewycz. Jego zdaniem, w oficjalnej historiografii i kronikach...
w pismach nie ma miejsca dla narodu: wszystko wypełnione „...grabieżami, wojnami, przemocą...”. I jako podsumowanie, „...historii narodu — nie ma”. „Historia Małorosji” Mykoły Markewycza to dramatyczna opowieść o narodzie ukraińskim, skazanym na obronę swojego prawa do życia, swojej narodowej odrębności oraz wiary prawosławnej, którą próbowała pochłonąć Rzeczpospolita za pomocą latynizacji, szerząc katolicyzm przemocą i pokusą. I pierwszymi ofiarami katolickiej propagandy, według Markewycza, stała się szlachecka elita tych narodów. Tyszkiewiczowie i Sapiehowie, Ogińscy i Wiśniowieccy, Sanguszkowie, Ostrogscy i inne prawosławne rody nie oparły się presji polszczyzny, narodowo się odosobniły i spolonizowały. Markewycz szczegółowo analizuje historyczne korzenie kozaczyzny, jej fenomen społeczno-psychologiczny, który mógł powstać tylko w ciężkich warunkach konfrontacji, odwiecznej walki z drapieżnikami dzikiego stepu na obrzeżach Europy XVI wieku. Być może to właśnie ukształtowało rycerskiego ducha kozaczyzny i jego mentalność. Zrozumiała staje się krytyka Markewycza wobec szlacheckich historyków za zniekształcanie przez nich prawdy historycznej o bohaterskich czynach Rusi Południowej, — Bantysz-Kamienskiego, Kulisza i innych: „Wyszczerzałem zęby na tych, którzy hańbili Ukrainę, zwłaszcza zaś — kozaczyznę...”. Ukraińska historiografia nie znała jeszcze tak fundamentalnego dzieła. Do obiegu naukowego wprowadzano unikalne dokumenty historyczne (ogółem Markewycz wykorzystał około 90 pozycji rękopisów i innych źródeł w językach rosyjskim i obcych). Powoływał się na rozpowszechnianą w odpisach „Historię Rusów” Jerzego Koniskiego, którego uważał za „najprawdziwszego z historyków...”. 200-letni jubileusz Mykoły Markewycza uczczono w 2003 roku wznowieniem jego „Historii Małorosji” pod redakcją J. S. Szemszuczenki. Praca ta zyskała wysoką ocenę nawet wielkomocarstwowo nastawionego krytyka literackiego Wissariona Bielińskiego. Jej oddech jest wyczuwalny w wielu utworach Szewczenki — poemacie „Hajdamacy”, w akwafortach „Dary Bohdana w Czehryniu” oraz „Śmierć Bohdana”. Niestety, nie ma już grobu Mykoły Markewycza. Po przewrocie październikowym 1917 roku, zbałamuczeni bolszewicką propagandą chłopi z Turiwki dopuścili się zniewagi na miejscu pochówku: wykopali szczątki zmarłego, zaprzęgli konie i wozili je po wsi. Uratować udało się jedynie nagrobek z miejsca pochówku, który przewieziono do Jahotyna i ustawiono w miejscowym parku (zob. Łysenko I. „Muzyki soniaczni dzvony”. — K.: „Rada”, 2004. — S. 365). Igor Markievitch, Paryż, 1980… Pamięć o swoim rodowodzie, o rodzinnych stronach zmusiły Igora Markewycza, światowej sławy maestro, w końcu odłożyć swoją czarodziejską batutę dyrygencką i stać się skrupulatnym historykiem i pamiętnikarzem, poświęcić ostatnie — drogocenne! — lata życia pamięci swoich przodków, całkowicie zanurzyć się w rodzinne archiwa i pojąć historyczny ból swojego przodka Mykoły Markewycza. Na stronach pamiętników Igora Markewycza — „Etre et avoir ete” — słowa szacunku i wdzięczności dla przodków, którym zawdzięcza talent i duchowe dążenia, rozmyślania o kaprysach losu, który rzucił potomków autora „Historii Małorosji” z bezkresnych dali Czernihowszczyzny, od brzegów Desny i Sejmu do brzegów Sekwany. Zanim nagle urwało się jego życie, Igor Borysowycz w lutym 1983 roku zdążył jeszcze odwiedzić rodzinny Kijów, wystąpić w Sali Kolumnowej im. M. W. Łysenki z VII Symfonią Beethovena i przyjść do Konserwatorium Kijowskiego, gdzie urodził się on, światowej sławy francuski muzyk i dyrygent Igor Markewycz… Miłosierny Bóg obdarzył go wieloma talentami. Historyk i etnograf, poeta i tłumacz, muzyk i kompozytor Mykoła Andrijowycz Markewycz wniósł wybitny wkład w kulturowo-historyczne dziedzictwo ukraińskiej przeszłości, lecz do dziś nie został godnie oceniony. Należał do szlachetnego rodu Markewyczów, którzy znani byli na Ukrainie jeszcze za czasów Ruiny. Nazwiska ich można spotkać w encyklopedii F. Brockhausa i I. Efrona oraz „Małorosyjskim rodowodzie” szlacheckich rodzin Ukrainy, „Petit Larousse illustre” oraz paryskim wydaniu pamiętników wybitnego francuskiego muzyka i dyrygenta Igora Markewycza (zob. Markievitch Igor „Etre et avoir ete”, Memoires. Gallimard, Paris, 1980). Razem ze sławnymi rycerzami stepów niestrudzenie zdobywali oni sławę kozacką, ale i pióra nie stronili. Mykole Markewyczowi ukraińska historiografia zawdzięcza jego „Historię Małorosji”, fundamentalną pracę, wznowioną w 2003 roku z okazji 200-letniego jubileuszu od dnia urodzin jej autora.
Tłumaczenie maszynowe
Wasyl JAREMENKO, profesor Kulisz Dawno w grobie Taras i Kostomarow, Hrabowski uprzejmy, łagodny Pletniow... Siwieje rozum i stygnie krew, Lata minione — jak blada mara. Lecz on pracuje. Feniksem z pożaru Motroniówka rodzi się znów, Zapałem wieje od jego przemów, I w oczach — odblask młodego żaru. On zwalcza tępotę i gnuśną leniwość, W Europie chce “stawiać kureń”. Nad dziełami kulturalników upaja się; I dni starczych ciężar lekki, I nawet w śmiertelnych mękach agonii W powietrzu pisze jeszcze jego ręka. M. Zerow Rada Najwyższa Ukrainy w 2018 roku podjęła wiekopomną historyczną decyzję o obchodach 200-letniego jubileuszu Pantelejmona Ołeksandrowycza Kulisza na szczeblu państwowym. Decyzja ta poświadcza uznanie zasług i roli P. Kulisza w ukraińskim narodotwórstwie i kulturotwórstwie. Jego imię znajduje się w rejestrze Wielkich Ukraińców za nieprzemijające znaczenie osobistego wkładu w narodową duchowość i rozwój narodowej nauki humanistycznej z gorącym zawołaniem: “Niech nie gaśnie światło nauki!”. A żeby to światło nie gasło — on zapalał “przedświtowe ognie” i dziesiątki niegasnących “kagańców”. Tak, P. Kulisz pozostawił po sobie głębokie ślady w ukraińskiej kulturze, niech nawet w czymś niemało też “naszladził” i na wieki pozostawił “łajno na drogach historii” jako jej koszty dodatkowe. W imię prawdy powiedzmy, że wielu współczesnych Kuliszowi z rzędu hała-patriotów i uczonych XX wieku więcej uwagi poświęcało Kuliszowym “łajnom”, aniżeli jego wielkości, jego zasługom, niezbywalnym i nieprzemijającym. “Burżuazyjnego nacjonalistę” P. Kulisza należało tylko szkalować. I to była prawda. Pierwszym, chociaż byli i poprzednicy, naukową metodologię do zjawiska “Pantelejmon Kulisz” zastosował Borys Hrinczenko. Jego podejście naukowe wymagało: epoki mamy rozpatrywać i oceniać z naukowego punktu widzenia teraźniejszości (nie wiadomo, dlaczego te słowa przypisuje się Leninowi, kiedy wypowiedział je B. Hrinczenko na długo przed Leninem), a ludzi mamy oceniać z punktu widzenia epoki, w której żyli. Nie wszystko napisane przez wielkich (nie w liczbie T. Szewczenko) wytrzymało próbę żywotności oraz historyczną doniosłość, u każdego było i takie, co nie wytrzymało próby czasu i pozostało historyczno-literackim faktem dla charakterystyki epoki i osobowości. Takie fakty Hrinczenko wynosi “poza nawias” dziedzictwa klasyków. Hrinczenko mówi, że oprócz “Eneidy” u I. P. Kotlarewskiego jest “Oda do księcia Kurakina”, u H. F. Kwitki pomimo jego słonecznego dziedzictwa są “Listy do lubych ziomków”, u J. P. Hrebinki, oprócz klasyki, którą studiujemy i wykorzystujemy dzisiaj, są jeszcze “Tak sobie do ziomków”, chociaż, moim zdaniem, odczytane przez współczesnych badaczy nie całkiem poprawnie, bez uwzględnienia subtelnej ironii połtawianina J. Hrebinki z przejściem do sarkazmu w idyllicznym obrazie epoki. Takie utwory wybaczyliśmy i Kotlarewskiemu, i Kwitce, i Hrebince, i innym, a oto Kuliszowi jego wierszowane carosławie w “Dzwonie”, kozakofobię, a zwłaszcza “Historię zjednoczenia Rusi” w trzech tomach — wybaczyć nie możemy i z jakiegoś powodu poza nawias jego cennego i znaczącego dziedzictwa nie wynosimy. A dawno już trzeba było to zrobić. Pierwszym, który próbował to zrobić, był właśnie Borys Hrinczenko. W niedawno odnalezionej sprawie archiwalnej, założonej przez Charkowski zarząd żandarmerii na aresztowanego 16-letniego ucznia 5 klasy Charkowskiej szkoły realnej Borysa Hrinczenkę, poświadczono, że w jego tornistrze podczas rewizji znaleziono nie broszurę o treści socjalistycznej S. Podolińskiego “Maszyna parowa”, a “Listy z chutoru” P. Kulisza. Jeden z listów rozważał problem “Czego wart Szewczenko jako poeta ludowy” z atakami Kulisza przeciwko Szewczence. Hrinczenko szukał prawdy i “etykiet” nie naklejał. Ataki Kulisza przeciwko Szewczence i Kostomarowowi u Hrinczenki miały wyjaśnienie. On historycznych błędów nigdzie nie usprawiedliwia, a wyjaśnia ze swojego subiektywnego punktu widzenia, a ponieważ ten pogląd podziela grupa autorytatywnych działaczy i uczonych, to mamy prawo twierdzić, że poglądy Hrinczenki na Kulisza są bliskie obiektywnym, naukowym. B. Hrinczenko, jak widać z jego dziedzictwa literaturoznawczego, nie omijał i mało znaczących postaci, jeśli one choć trochę zrobiły dla rozwoju ukraińskiej edukacji i zwłaszcza oświaty narodu ukraińskiego, to Kulisz, który zrobił tak wiele, ma niemało pozycji bibliograficznych wydań oświatowych. W dorobku P. Kulisza był ukraiński elementarz — szersza “Gramatka” z 1857 r. i nieco skrócona “Gramatka” z 1861 r., historia Ukrainy, wydrukowana w czasopiśmie dla dzieci O. Iszymowej “Zwiezdoczka”, a co najważniejsze — 39 książeczek oświatowych, wydanych z D. Kameneckim w “Bibliotece wiejskiej”. Kulisz uogólnił wieloletnią pracę Maksymowicza, Metłyńskiego, Korsuna, Zakrewskiego, Łukaszewicza i in. nad wypracowaniem ukraińskiej pisowni i fonetycznego unormowania liter i — ros. i, y — ros. y, litery ji, apostrofu, wybuchowego g — hnit — gnit, gudź, agu itd. Hrinczenko zdejmuje anatemę, którą nałożyła na Kulisza jego własna elita narodowa, czasem i nie bezpodstawnie. Hrinczenko rozumiał, że Kulisz nie jest ani prorokiem, ani geniuszem, podobnie jak Szewczenko, ale to nie przeczyło ani pracowitości, ani mądrości Kulisza, ani jego znajomości języka czy jednego z trzech źródeł kultury narodowej — Biblii, “a ci, którzy złorzeczą mądrym — są wrogami Boga i przodków swoich”, jak powiedziano w Biblii. Hrinczenko wymagał wszechstronnego, kompleksowego podejścia do oceny zasług i “mądrości” Kulisza. U P. Kulisza jest całkiem wyważona, naukowa i mądra teza, że “społeczeństwo, bez wątpienia, powinno być zbudowane na moralnych zasadach”. Hrinczenko odnajduje te “moralne zasady” u samego Kulisza i w “Listach z Ukrainy Naddnieprzańskiej”, w liście piątym, przytaczał Kuliszową sentencję z przedmowy do rosyjskiego wydania “Czarnej rady” z 1857 roku o “moralnej konieczności zlania się w jedno państwo południowego rosyjskiego plemienia z północnym”. Oto wam i “moralne zasady” P. Kulisza!? Ale w konkretnym czasie takie oświadczenia znajdują swoje wyjaśnienie i nie były one odosobnione, a w różnych, nawet mało odległych czasach, miały inną treść. Kiedy czytasz “Kozaków”, utwór Ołeksy Kuźmicza, wczesnego romantyka, to dziwisz się, że wszystkie kozackie czyny i wyczyny robiono na chwałę rosyjskiego cara, a Metłyński w przedmowie do swojego cennego zbioru nazywa Moskwę “rodzimym krajem”. Koszty dodatkowe samoidentyfikacji są oczywiste, ale ewolucja światopoglądu ukraińskich intelektualistów, nie bez wpływu T. Szewczenki, była postępowa i całkiem oczywista i w żaden sposób nie odpowiadała wyobrażeniom dzisiejszego dnia. Rozpatrując Kuliszowy zbiór poetycki “Przedświty”, Hrinczenko Kulisza jako poetę stawia nie bardzo wysoko, jako poetę “średniej ręki”, ale wskazuje na szereg poetyckich arcydzieł w tym zbiorze i zatrzymuje się na ich estetycznej doniosłości, narodowej zgodności przygotowanej siły obrazu i myśli, pożytecznej na wiele następnych wieków: Kobzo, moja niepokalana pociecho! Czemu milczysz? Zadzwoń mi cicho, Głosem prawdy świętej dzwoń, Naszą ciasnotę gorzką wspomnij. Może, czyjeś jeszcze nie zhańbione serce Ciężko zabije, do serca się odezwie, Jak na bandurze struna do struny.
Kto nie zdoła odezwać się czynami, Niech odezwie się niemymi łzami; Ty zaś swoje słowo dzwoń-wypowiadaj, Duszom braterskim zasnąć nie dawaj. Niech niedowiarki twoje mgłą zachodzą, Niech wrogowie twoi z żalu niemią; Ty rodzinną rodzinę do kupy zwołuj.
Hej, kto na smutek szlachetny bogaty, Schodźcie się milcząc do rodzinnej chaty, I zasiadajmy na gołych ławkach, I posmućmy po martwych braciach. Ciemno na dworze, zorza nie świta, Wiatr chłodny od północy wieje, Kwilą wilki po stepach-obłogach.
Kobzo! ty nasza radości jedyna... Póki z martwych nie powstanie Ukraina, Póki nie doczeka się żywej wiosny, Ty nam o naszej ciasnocie dzwoń. Cicho dzwoń, niech męczone serce Ciężko zabije, do serca się odezwie, Jak na bandurze struna do struny. To będzie poruszać zawsze, tak jak nie przestają nas poruszać historyczne pieśni ludowe i dumy. Nie bez powodu P. Kulisz za kryterium oceny oryginalnych utworów współczesnych mu poetów uważał ich współmierność z utworami poezji ludowej. Dla mnie, po przeczytaniu różnokierunkowej spuścizny P. Kulisza, zwłaszcza tej, która trafiła pod literaturoznawczy skalpel B. Hrinczenki, całkiem oczywiste jest, że miotanie się w skrajności — od carosławienia do polonofilstwa, a nawet turkofilstwa, od ubóstwiania Szewczenki i wywyższania Kostomarowa do rozchwiania pod nimi piedestału zasług i sławy (co nieuchronnie trzeba wynieść poza nawias spuścizny Kulisza!), kiedy historia wyznacza 1, 2 i 3 miejsce na piedestale zasług i przypisała Kuliszowi tylko trzecie miejsce, — rozdęte, chorobliwe ambitności i cechy charakterologiczne, które Hrinczenko argumentowanie ujawnił w szkicu biograficznym-nekrologu „P. A. Kulisz” (1899) — żadnymi „klasowymi”, stanowymi czy ideologicznymi czynnikami wyjaśnić nie sposób. Czasem nachodzi mnie podejrzenie, że w napadach na naród („Narodzie bez drogi...”) i obojętnych wśród sennego bagna życia społecznego działaczy społecznych i intelektualistów, Kulisz zastosował barbarzyński sposób budzenia ze snu i obojętności: „Ja zaś szczekam raz po raz, żeby ona nie spała” (I. Franko). Bezsprzecznie, świętymi dla Kulisza były Ukraina, naród ukraiński i jego prorok oraz geniusz Taras Szewczenko. Dopuszczam prowokacyjność obrazów Kulisza, by zmusić przedstawicieli kluskowego-deklaratywnego patriotyzmu do stanięcia w obronie honoru narodowych świętości i relikwii. A jakże! Krytycy i ich oskarżenia o zdradę nie bardzo niepokoiły Kulisza: nawet umierając, pracował nad przekładem Biblii jako niezgłębionym źródłem dla kultury narodowej i duchowości. Pod koniec lat 20. XX w. powstała niewidzialna ideologiczna, a nie historycznoliteracka potrzeba wydawania literackich propylejów — mało znanych, anonimowych, zapomnianych, niedocenionych w swoim czasie ukraińskich pisarzy, którzy tworzyli w procesie literackim od pojawienia się „Eneidy” Kotlarewskiego do „Kobziarza” Szewczenki. Faktycznie tworzyli oni tzw. „literaturę masową”. Jak i dwieście lat temu, problem naukowy ukraińskich propylejów nie tylko nie zniknął, ale i znacznie się zaostrzył. We lwowskiej „Zori” znajdujemy publikacje B. Hrinczenki o zapomnianych pisarzach (Makarowskiego, Tyszkowskiego i in.). Później szereg twórczych imion „zgubił się”, „zaginął bez wieści” w rozpasaniu bolszewickiej kompartyjnej inkwizycji. Dzisiaj imiona Hnata Mychajłyczenki, Olelka Ostrowskiego, nawet takiego talentu jak Andrij Nikowśkyj — to imiona ukraińskich propylejów, przywraca je dzisiaj z zapomnienia prywatne wydawnictwo „Ukraińskie propyleje”. Sto lat, od wyjścia pierwszego tomu „Ukraińskie propyleje” (Kotlarewszczyzna) (DWU, 1928) i do dzisiejszego wydawnictwa „Ukraińskie propyleje”, idei przywrócenia do obiegu historycznoliterackiego propylejów nie udało się zniszczyć. Niemało przyczynił się do tego swego czasu B. Hrinczenko, wypracowując metodologię publikacji nawet pojedynczych utworów z niejednoznacznej spuścizny niektórych pisarzy, jak, powiedzmy, P. Kulisza. W latach dwudziestych pierwszym, który stanął przy tej pracy, był utalentowany ukraiński uczony-literaturoznawca Jeremija Ajzensztok. Miałem zaszczyt znać osobiście tego sławnego człowieka. Z epistolarnym poleceniem Iwana Switłycznego na początku lat sześćdziesiątych XX w. był moim instruktorem, przewodnikiem, oprowadzaczem po leningradzkich archiwach. I. Ajzensztok odszukał w dawnych rosyjskich czasopismach, almanachach, archiwach, bibliotekach Rosji i Ukrainy „dość znaczną liczbę” czasem zupełnie nieznanych ukraińskich utworów, nadał im redakcję naukową, napisał o nich artykuły naukowe i przypisy. Praca naukowa I. Ajzensztoka „Ukraińskie propyleje” — Kotlarewszczyzna, cenna w wypracowaniu metodologii naukowej, ukazuje wyraźny ślad naukowego podejścia do takich problemów B. Hrinczenki. Zresztą Ajzensztok tego nie ukrywa. Dla nas jest znamienne, że I. Ajzensztok, uciekając się do próby restauracji procesu literackiego od Kotlarewskiego do T. Szewczenki, powołuje się na Hrinczenkę jako na autorytet naukowy, w szczególności na jego artykuł „Do historii „Doswitok” Kulisza” („Zbiór naukowy, poświęcony profesorowi Mychajłowi Hruszewskiemu”, Lwów, 1906). Ajzensztok podaje cytat z tej pracy B. Hrinczenki jako metodologicznie zasadniczy: „Pewna rzecz, — pisze B. Hrinczenko, — że uważać Kulisza za pierwszorzędnego poetę nie można... lecz obok wierszy, gdzie rozumowanie, tendencja niszczą poezję, u Kulisza niemało znajdzie się prawdziwych pereł poetyckich”. Dlaczego i dzisiaj mamy grzebać się w charakterologicznych zawijasach Kulisza, w jego ambitnych dążeniach bycia przynajmniej drugim na piedestale historii, a nie trzecim, po Kostomarowie, — a nie wprowadzać do obiegu kulturalnego wskazanych przez B. Hrinczenkę „prawdziwych pereł poetyckich”. Kulisz nie wzniósł się do zawołania Tyczyny „Towarzystwo, jakie mi dzieło, czy ja pierwszy poeta, czy ostatni”. Sławolubstwo Kulisza wymagało bycia pierwszym, ale „krzyżyki w kluczu” on jednak stawiał. Hrinczenko bodaj pierwszy w historii literaturoznawstwa stanął w obronie ważkiej spuścizny P. Kulisza: on niczego nie usprawiedliwiał, a wyjaśniał, prostował liczne grzechy Kulisza, o które czasem i bezpodstawnie go oskarżano. Przyjęcie szkicu biograficznego Hrinczenki „P. A. Kulisz” (1899) prawie jednoznacznie było krytyczne. I. Steszenko wystąpił z ostrą krytyką szkicu Hrinczenki z pozycji klasowych, a mądry i dobrze znający P. Kulisza Fedir Wowk w liście do B. Hrinczenki odniósł się i do szkicu-nekrologu, i do postaci samego Kulisza. Dwa akapity w liście F. Wowka (z 9 maja 1898 r.), moim zdaniem, są dokumentem metodologicznym dla wyjaśnienia zjawiska „Pantelejmon Kulisz” w przyszłych badaniach F. Wowka: „A za Kulisza — wiadomo — aut bene aut nihil. Co Wy tam nie mówcie o samodzielnej pracy silnego człowieka i o tłumie, który nie chce jej pozwalać, ale tym Kulisza nie usprawiedliwicie i nie zrobicie większym, niż on był. Na mój pogląd, ani Kulisz nie był takim już bardzo silnym, ani „tłum” nie był już takim tłumem (przypomnijcie tylko, że ten „tłum” składał się z takich ludzi, jak Kostomarow, Antonowycz i niemało innych...). Dalszy ciąg nastąpi.
Tłumaczenie maszynowe
Kontynuujemy projekt „Szczegóły życia Szewczenki”, który zrodził się ze świadomości słów poety z autobiograficznego „Listu T. Hr. Szewczenki do redaktora »Narodnego cztienija«” (luty 1860 r.): „Odważam się otworzyć przed światem kilka smutnych faktów mojego istnienia… tym bardziej, że historia mojego życia stanowi część historii mojej ojczyzny. Jednakże nie mam ducha, by wchodzić we wszystkie jej szczegóły”. W nowej publikacji, przyуроczonej rocznicy Szewczenki oraz Międzynarodowemu Dniu Teatru, autor opowiada o oślepiającym błysku przyjaźni Szewczenki do znanego afroamerykańskiego i angielskiego aktora Iry-Fredericka Aldridge’a (1807—1867), który zdobył światową sławę wykonaniem szekspirowskich ról.
Wołodymyr MELNYCZENKO, doktor nauk historycznych, laureat Narodowej Nagrody Ukrainy imienia Tarasa Szewczenki
„Aldridge zawładnął całą uwagą Szewczenki” Stworzony przez artystę i rzeźbiarza M. J. Mikieszyna (1835—1896) 160 lat temu, ten karykaturalny portret Tarasa Szewczenki sam w sobie nie trafiłby do naszego projektu, gdyby nie wielce interesujący napis ręką poety na nim po lewej stronie w pionie: „Niemoj wostorg ot Ajra Oldridża” („Niemy zachwyt nad Irą Aldridge’em”). Aldridge Ira-Frederick (1807—1867) — znany aktor, jedyny Afroamerykanin, którego imię uwieczniono brązową tabliczką w Królewskim Teatrze Szekspirowskim w Stratfordzie nad Avonem. Przypomnę, że M. J. Mikieszyn, który poznał Szewczenkę w 1858 r. w rodzinie wiceprezesa petersburskiej Akademii Sztuk Pięknych F. P. Tołstoja, często towarzyszył poecie na różnych wieczorach artystycznych, w szczególności widział go na spektaklu „Król Lear” z Irą Aldridge’em w roli głównej — nie tylko na sali, ale i w garderobie artysty: „Obraz, który zobaczyłem, poraził mnie: w szerokim fotelu półleżał zmęczony »Król Lear«, a na nim — dosłownie na nim — był Taras Hryhorowycz; łzy gradem toczyły się z jego oczu, zdławionym głosem szeptał urywane żarliwe słowa oburzenia i zachwytu, pokrywając pocałunkami pomalowaną farbą olejną twarz, ręce i ramiona wielkiego aktora…”. Swoją drogą, jeden z obecnych szewczenkofobów napisał o tym świadectwie takie słowa: „…Scena, którą urządził za kulisami Teatru Maryjskiego — szlochając na Aldridge’u — Szewczenko, wywołała, nie mogła nie wywołać, uczucia niezręczności u świadka tej sceny, nie mówiąc już o samym Aldridge’u, i, oczywiście, u nas z wami, czytelników tych wspomnień”. Zareagowałem pobieżnie na ten żałośnie nieżyczliwy passus w jednej z książek, która ujrzała światło dzienne w 2007 r.: „Smutna śmiesznostka złośliwego wielbiciela Szewczenki. On jeden wie, jak powinien był się zachować Taras Hryhorowycz w konkretnej sytuacji, jakie dokładnie uczucie wywołało jego zachowanie u wielkiego murzyńskiego artysty i, oczywiście, on jeden wie, co dokładnie musimy czuć my wszyscy — czytelnicy wspomnień... Przypomina się poety: »I nie ma zła na całej ziemi nieskończonej wesołego domu«. Wszakże dla naukowego szewczenkoznawstwa wspomniany autor przestał istnieć przynajmniej po tym, jak mądry I. M. Dziuba przekonująco pokazał, że we wszystkich swoich pismach »odkrył« on wcale nie Tarasa Szewczenkę: »…W rzeczywistości »odkrył« siebie, swoją — nędzną — miarę rozumienia poety i jego epoki«”. Zatem interesuje nas, właśnie i dokładnie, zapomniana fraza Szewczenki: „Niemy zachwyt nad Irą Aldridge’em”. Zdaje się ona polemizować, choć i, wydaje się, żartobliwie, z tymi wspomnieniami, które pozostawili naoczni świadkowie znajomości i kontaktów poety z artystą. Przecież w nich szczególnie podkreślano zewnętrzną żarliwość, emocjonalność, wybuchowość stosunku Szewczenki do murzyńskiego Mistrza, a sam Taras Hryhorowycz utrwalił swój duchowy, serdeczny, głęboki zachwyt nim. On, zatem, dosłownie zaniemówił z zachwytu. To ciekawy i ważny szczegół, który wymaga odkrycia i przemyślenia. Najpierw przypomnę maksymę Szewczenki o wysokiej sztuce, która silnie działa „na duszę człowieka, silniej niż sama natura”. Poeta dziękował wszechmogącemu Bogu, że obdarzył go uczuciem Człowieka, który widzi i kocha to, co piękne, doskonałe…
M. Mikieszyn. Karykaturalny portret T. Szewczenki. 1859
„Mamy teraz afrykańskiego aktora, cuda wyczynia na scenie” Po raz pierwszy Szewczenko zobaczył Irę Aldridge’a na scenie 10 listopada 1858 r. w roli Otella. Występował on w budynku teatru-cyrku w składzie petersburskiej trupy Teatru Niemieckiego, wszystkie spektakle którego szły w tłumaczeniach, i tylko Aldridge grał w języku angielskim. Szewczenko siedział w loży, zarezerwowanej przez rodzinę Tołstojów, i był od razu poruszony do łez, nieznośnie zapragnął poznać aktora, który miał unikalny talent i szalony temperament. Przecież nie przypadkiem w tej swojej koronnej roli Aldridge tak organicznie wcielał się w postać, że wykonawczynie roli Desdemony obawiały się grać z nim. Oto historyczny anegdot-ciekawostka, który odłożył się w literaturze. Znany teatroman Stachowicz zapytał Aldridge’a, jak przebiegły jego występy w Moskwie z aktorką Lubow Nikuliną-Kosicką w roli Desdemony. Aldridge z uśmiechem odpowiedział, że ona denerwowała się, i dodał: — Wszystkie te plotki są bardzo przesadzone. Zagrałem Otella ponad trzysta razy. W tym czasie udusiłem zaledwie trzy aktorki, a zasztyletowałem, zdaje się, tylko jedną. Zgodźcie się, procent niewielki. Nie było czego tak denerwować się waszej moskiewskiej Desdemonie. Uważa się, że baczna uwaga na kostium teatralny, charakteryzację i sceniczne drobiazgi łączyły się u Mistrza z talentem wewnętrznego przeistoczenia, płomienny temperament i żywa emocjonalność — z surową samokontrolą w wykonywaniu roli i starannym opracowaniem wszystkich szczegółów postaci. Wspominając o znajomości Szewczenki z Aldridge’em w domu Fiodora i Anastazji Tołstojów dzień później — 12 listopada 1858 r., ich córka Katarzyna (po mężu — Junge) pisała: „Szewczenko nie mógł nie zejść się z nim, obaj mieli zbyt wiele wspólnego: obaj — czyste, uczciwe dusze, obaj — prawdziwi artyści, obaj od dzieciństwa zaznali ciężkiego ucisku… Nie mogli rozmawiać inaczej, jak z tłumaczem, ale śpiewali sobie nawzajem pieśni swojej ojczyzny i rozumieli się”. Przynajmniej już wspomniany Mychajło Mikieszyn,
który odwiedził Tołstojów godzinę po tym poznaniu, według jego wspomnień, „zastał ich… już w najbardziej wzruszających przyjacielskich stosunkach; albo siedzieli w kącie na kanapie, albo chodzili po sali objęci… Od tego wieczoru Aldridge zawładnął całą uwagą Szewczenki”5. Przyjaźń Szewczenki do artysty szybko rosła podczas oglądania przez niego spektakli z udziałem Aldridge’a. Dwudziestego czwartego listopada 1858 r. poeta wraz z rodziną Tołstojów ponownie odwiedził spektakl „Otello”, a 2 grudnia — premierę oraz 4 i 9 grudnia — kolejne pokazy „Króla Leara”. K. F. Tołstaja zapisała w swoim dzienniku: „Wywoływaliśmy Aldridge’a siedem razy, prawie sami w całym teatrze. Za to Majbach i Szewczenko krzyczeli…”. Taras Hryhorowycz widział Aldridge’a także w roli Shylocka w spektaklu „Kupiec wenecki”. W tym czasie, a mianowicie 6 grudnia, zachwycony Taras Hryhorowycz napisał w liście do M. S. Szczepkina: „Mamy teraz afrykańskiego aktora, cuda wyczynia na scenie. Żywego Szekspira pokazuje… A więcej nowego nie ma nic”. Między innymi był to ostatni list poety do Szczepkina, który zakończył takimi słowami: „…Nie zapominaj mnie, twojego rodzonego brata T. Szewczenki”. To znaczy, dla Tarasa Hryhorowycza było ważne, aby pamiętał o nim ten bezgranicznie drogi mu starszy człowiek, którego nazywał to ojcem, to bratem. Tutaj ważne jest, że M. S. Szczepkin był dla Szewczenki naprawdę bliski. Nie wątpię, że Taras Hryhorowycz często wspominał niezrównanego Michaiła Siemionowicza, patrząc na Aldridge’a, który „cuda wyczyniał” na scenie Teatru Maryjskiego. Przypomnę, jak emocjonalnie i entuzjastycznie wypowiadał się Szewczenko o występach Szczepkina pod koniec 1857 r. w Niżnym Nowogrodzie. Powiedzmy, 2 stycznia 1858 r. pisał do A. I. Tołstoj: „Podarował niżegorodczykom trzy spektakle, wprawił ich w drżący zachwyt, a mnie, mnie wzniósł nie do siódmego, a do siedemdziesiątego nieba! Jaka żywa, świeża, poetycka natura! Wielki artysta i wielki człowiek!”. Jeśli artysta Aldridge wzniósł Szewczenkę przynajmniej do siódmego nieba, to jest to, jak wiadomo, również oczywisty cud! Nieprzypadkowo I. M. Dziuba konstatował, że „jednym z najbardziej wzruszających wydarzeń w życiu Szewczenki było poznanie i burzliwe zaprzyjaźnienie się z wielkim afrykańskim aktorem Irą Aldridge’em…”6 Lecz wróćmy do prestiżowej loży teatru, w której Taras Szewczenko, teraz już z M. D. Starowem — nauczycielem Katarzyny Tołstoj — na spektaklu z udziałem Iry Aldridge’a „w jakiejś patetycznej chwili, w nadmiarze uczuć, wszczęli taki harmider, hałas i lament, że… zwrócili na siebie uwagę i wywołali protesty publiczności…”. O tym opowiadał ze słów matki w swoich wspomnieniach B. G. Suchanow-Podkołzin, który jako chłopiec w latach 1858—1860 pobierał u Szewczenki lekcje rysunku. Rzekomo jego matka, ziemianka z Ukrainy N. B. Suchanowa, która była z Szewczenką w loży, nawet pojechała do domu przed zakończeniem spektaklu. „Szewczenko i Starow błagali o litość, przysięgając następnym razem być bardziej powściągliwymi w okazywaniu swojego zachwytu… I cóż? Następnym razem zachwyt wziął górę; przysięgłe obietnice zostały zapomniane, i przyjaciele wspólnie naruszyli publiczną ciszę i przyzwoitość z nie mniejszym sukcesem niż za pierwszym razem…”7 Aby pojąć i zrozumieć ten emocjonalnie żarliwy wybuch zachwytu Szewczenki z powodu talentu wcielenia Aldridge’a na scenie, trzeba wiedzieć, jak rok wcześniej, wracając z zesłania, tęsknie zapisał w Dzienniku: „Jakie to teraz spektakle w Pitrze, w Teatrze Wielkim? Chociażby jednym okiem spojrzeć. Jednym uchem posłuchać”. A na początku 1858 r., przebywając w Niżnym Nowogrodzie, często odwiedzał miejscowy teatr i, sądząc po Dzienniku, okazał się subtelnym i głębokim znawcą sztuki teatralnej. Teatr niżnonowogrodzki nie mógł w pełni zaspokoić wysokich estetycznych potrzeb poety. Jednak kiedy teatr na czas Postu został zamknięty, Szewczenko przyznał się 4 lutego 1858 r. samemu sobie w Dzienniku: „Drugi dzień nie ma spektakli, biednych niżegorodzkich spektakli. I jakby czegoś niezbędnego brakuje”. Rzeczywiście, silne duchowo-artystyczne wrażenia, których brakowało i w Petersburgu, boleśnie przepełniły znerwicowane serce i cierpiącą duszę wczorajszego zesłańca, wylały się na zewnątrz… To tak ważne, by po ludzku zrozumieć. Po ludzku… Lecz co właściwie znaczyło to teatralne „naruszenie publicznej ciszy i przyzwoitości” w porównaniu z historycznym ostatecznym naruszeniem przez Szewczenkę wydawałoby się nieuniknionego zbrodniczego snu „przyzwoitego” Imperium Rosyjskiego… „Jako jeden z honorowych i najbardziej zachwyconych widzów” (Petro Żur), 20 grudnia 1858 r. Szewczenko był obecny na bankiecie Iry Aldridge’a, który zorganizowała Dyrekcja teatrów cesarskich na cześć artysty, uznając go za prawdziwego nowatora w sztuce teatralnej. Przez jeszcze kilka dni, jak świadczą zapisy w dzienniku K. F. Tołstoj i inne dokumenty, Aldridge brał udział w domowych deklamacjach utworów Szekspira w rodzinie Tołstojów, na których bywał i Szewczenko. W szczególności 30 grudnia 1858 r. A. I. Tołstaja zapraszała poetę notatką: „Proszę, Tarasie Hryhorowyczu, przyjdźcie jutro. Od 7 do 10 będzie u nas Aldridge i będzie czytał…”. Prosiła go także o przyprowadzenie P. O. Kulisza oraz S. S. Hułaka-Artemowskiego z żoną8. „Portret został szybko ukończony…” Trudno byłoby się spodziewać, że Szewczenko nie namaluje portretu Aldridge’a. Zapewne ten pomysł zrodził się u artysty, gdy tylko zobaczył aktora na scenie. Wiadomo, że w ciągu listopada-grudnia 1858 r. Taras Hryhorowycz namalował nawet dwa portrety Aldridge’a, jednak jeden z nich nie zachował się. Do tej pracy Szewczenko zapraszał artystę do swojej pracowni w Akademii Sztuk Pięknych. Swego czasu M. K. Czałyj powtórzył twierdzenie ze wspomnień M. J. Mikieszyna w tej sprawie: „Przychodził Aldridge, pokój zamykał się na klucz — i Bóg ich wie, o czym oni tam rozmawiali”. W rzeczywistości, według wspomnień K. F. Tołstoj, było zupełnie inaczej: „Przychodziliśmy do Szewczenki we troje: Aldridge, moja dziesięcioletnia siostra… i ja. Tragik poważnie siadał na przy-
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
przygotowane miejsce i siedział przez pewien czas uroczyście i cicho, ale jego żywa natura nie wytrzymywała, zaczynał robić grymasy, żartować z nami, przybierał komicznie przerażony wygląd, kiedy Szewczenko na niego patrzył. Cały czas się śmialiśmy. Aldridge otrzymywał pozwolenie na śpiewanie i zaczynał melancholijne, oryginalne murzyńskie melodie lub poetyckie starodawne angielskie romanse, zupełnie u nas nieznane. Taras słuchał i zasłuchiwał się, a ołówek bezczynnie opadał na kolana. Wreszcie Aldridge zrywał się i zaczynał tańczyć “gig” (dżigę, czyli szybki starodawny taniec. — W. M.) ku wielkiej radości mojej siostrzyczki… Pomimo oryginalności takich seansów, portret został szybko ukończony, podpisany przez artystę i modela, i przechowuje się teraz u mnie”9. Rzeczywiście, na portrecie po prawej stronie na dole artysta zostawił białym ołówkiem autorski podpis i datę: “1858. T. Szewczenko. 25. Grudnia”, a Aldridge — czarnym tuszem autograf: “Ira Aldridg”. Istnieją świadectwa, że podczas pracy nad portretem w pracowni artysty bywali też inni goście. Powiedzmy, we wspomnieniach o znajomym Szewczenki, zoologu i ekologu M. O. Siewiercowie (1827—1885) mowa o tym, że on “dobrze znał… znanego tragika Irę Aldridge’a, z którym spotykał się i u Tołstojów, i u Szewczenki, który malował w swojej pracowni portret Aldridge’a”10. Zatem praca została ukończona 25 grudnia 1858 r., ale i po tym Szewczenko zapraszał Aldridge’a do siebie. Przynajmniej 28 grudnia K. F. Tołstaja zapisała w dzienniku, że tego dnia podczas śniadania w rodzinie Tołstojów z Aldridge’em był Taras Hryhorowycz: “Szewczenko też przyszedł, czekał na Aldridge’a u siebie i był bardzo niecierpliwy, nie dał mu nawet zjeść porządnie”. I rzeczywiście wybrali się z Szewczenką do niego w takim składzie, jak i wcześniej. Musimy pamiętać, że właśnie dwie siostry (Kateryna i Olha) na wyścigi tłumaczyły żywe rozmowy Szewczenki z Aldridge’em na język angielski i rosyjski. “Nie wiem, czy pojedzie do was” Tak napisał Szewczenko we wspomnianym już liście do Szczepkina 6 grudnia 1858 r., mając na myśli występy gościnne Aldridge’a w Moskwie. Wszakże początkowo przebywał on w Kijowie w sierpniu—wrześniu 1861 r. w składzie wędrownej rosyjskiej trupy na czele z impresario W. Kostrowskim. Pierwszy występ odbył się 25 sierpnia w Kijowskim Teatrze Miejskim — Aldridge grał Otella. Z gazety “Kijowskie gubernialne wiadomości” wiadomo, że 12 września po spektaklu “Król Lear” studenci Uniwersytetu św. Włodzimierza na rękach zanieśli go do domu. Jesienią 1861 r. Aldridge z sukcesem wystąpił w Połtawie, Jekaterynosławiu i Odessie. Wszystko to podkreślał autor artykułu o A. Aldridge’u w “Encyklopedii Szewczenkowskiej” Rostysław Pyłypczuk11. Moskwę Mistrz odwiedził rok później — w 1862 r., i występował w Teatrze Małym z jego artystami (13 września—19 października) w 14 spektaklach. Wtedy Aldridge poznał się z M. S. Szczepkinem. Do jego domu12 artystę po raz pierwszy przyprowadził bliski przyjaciel Michaiła Siemionowicza, znajomy Szewczenki, tłumacz W. Szekspira M. H. Kietczer13. Na obrazie radzieckiego artysty O. Wasylenki “Szczepkin i Aldridge” (1988) właśnie M. H. Kietczera brakuje, a Michaił Siemionowicz uważnie słucha gry gościa na gitarze. Taka chwila, oczywiście, jest możliwa… Wszakże w obecności wspaniałego tłumacza M. H. Kietczera dwaj artyści przede wszystkim nieustannie rozmawiali. Znany prawnik i działacz społeczny A. F. Koni pozostawił wspomnienia o tym, jak to było14. Gość rozpoczął rozmowę piękną frazą o tym, że nie mógł wyjechać z Moskwy, nie pokłoniwszy się słynnemu Szczepkinowi i nie usłyszawszy od niego krytycznej opinii o swojej grze. “Powiedz mu, — zwrócił się Szczepkin do Kietczera, — że widziałem go tylko w “Otellu” i uważam, że jest wspaniałym artystą i że w ostatnim akcie on mnie, starca, człowieka przyzwyczajonego — wzruszył do głębi duszy”. W odpowiedzi na to A. Aldridge z szacunkiem skłonił głowę i powiedział, że taka opinia jest dla niego — najlepszą nagrodą, jednak mimo wszystko nalegał, prosząc Szczepkina o krytyczne uwagi. “Inaczej, — dodał od siebie Kietczer, — on może przyjąć twoje słowa za zwykłą i konwencjonalną uprzejmość”. — “No skoro tak, — zdenerwował się Szczepkin, — to powiedz mu,”
że nie podoba mi się cała jego scena z Desdemoną, która przyjechała. Kiedy wychodzi ona z galerii, która przybiła do brzegu, Aldridge spokojnie i majestatycznie idzie jej naprzeciw, podaje jej rękę i wyprowadza na proscenium. Czyż to możliwe?! Zapomina on, że Otello to Maur, że w nim płynie i kipi południowa gorąca krew, że dawno nie widział żony, którą nie tylko kocha, ale w której jest namiętnie zakochany… i oto ona przed nim — jednocześnie przedmiot uwielbienia i pożądania… a jemu cała krew powinna uderzyć do serca, powinien rzucić się do niej jak zwierzę, zapominając o wszystkim i wszystkich, pochwycić ją, zgnieść w swoich objęciach, przynieść na rękach na proscenium i dopiero wtedy oprzytomnieć, przypomnieć sobie, że jest wodzem, za którym nieustannie śledzą ciekawskie spojrzenia. Właśnie wtedy powinien stać się tym bohaterem, którego od samego początku przedstawia Aldridge… Ale powiedz mu — i Szczepkin wyskoczył z krzesła w twórczym uniesieniu — że powinien pokryć ją pocałunkami, całować jej ręce i nogi; ale powiedz mu, że…” — i stary Szczepkin dał jeszcze jedną energiczną i obrazową wskazówkę, niezręczną do publikacji… Znakomity artysta A. Aldridge, wysłuchawszy tłumaczenia M. Ch. Kietczera, ze zrozumieniem uśmiechnął się i skłonił głowę na znak zgody… 27 października 1862 r. A. Aldridge podarował M. S. Szczepkinowi swoją fotografię z dedykacją „Ojcu rosyjskiej sceny, panu Szczepkinowi z najgłębszym szacunkiem”. W artykule o M. S. Szczepkinie w „Szewczenkowskiej encyklopedii” R. J. Pyłypczuk pisał, że „nie wiadomo, czy podczas spotkania Szczepkina i A. Aldridge’a w Moskwie 27 października 1863 r. wspominano ich wspólnego przyjaciela Szewczenkę”15. Przede wszystkim z tą datą jest tu wyraźny błąd, Mychajło Semenowycz zmarł w sierpniu 1863 r. A jeśli chodzi o Szewczenkę, to znając miłość Szczepkina do niego i szczególnie nieuleczalną tęsknotę za przyjacielem po śmierci Tarasa Hryhorowycza, z pewnością stwierdzam, że Mychajło Semenowycz nie mógł, w żaden sposób nie mógł (!) nie wspomnieć o nim w obecności A. Aldridge’a. Być może nawet przeczytał wiersz Szewczenki „Pustka” („Zaczaruj mnie, wołchwie…”), który w ostatnich latach swojego życia, według świadków, często czytał, „zalewając się łzami”. Może jeszcze raz pomodlę się Z dziatkami zapłaczę, Może jeszcze raz słońce prawdy Choć przez sen zobaczę… Następnym razem A. Aldridge występował w Moskwie w kwietniu-maju 1863 r. i wtedy M. S. Szczepkin obejrzał cały repertuar aktora. W każdym razie, tak jak wcześniej, uważał go za niedoścignionego w roli Otella. W innych rolach artysta nie szczególnie mu się podobał… Między innymi znany francuski pisarz, krytyk i podróżnik Théophile Gautier (1811—1872), który oglądał w Petersburgu „Otella” w tym samym czasie co Szewczenko, tak wypowiedział się o A. Aldridge’u w swojej książce „Podróż do Rosji” (1862): „Początkowo grał Otella. Jego wyjście na scenę było piękne. To był Otello, jakim stworzył go Szekspir… W finałowej scenie jego szaleństwo nie wykraczało poza granice, dusząc Desdemonę, umiejętnie i całkiem przyzwoicie ryczał. Jednym słowem, wydał mi się raczej utalentowany niż genialny, ma w sobie więcej umiejętności niż natchnienia. Jednak spieszę dodać, że wywarł ogromne wrażenie na publiczności i wywołał niekończącą się falę oklasków”. Znany biograf artysty, literaturoznawca i teatrolog S. M. Duryłin (1877—1954) w ogóle uważał, że „Aldridge nie czytał Puszkina, ale jego wykonanie Otella było genialnym ucieleśnieniem spostrzeżenia Puszkina: „Otello z natury nie jest zazdrosny — wręcz przeciwnie, jest ufny”16. „Jakże mało świętych ludzi na świecie zostało” Na okres kontaktów Szewczenki z A. Aldridge’em przypada napisanie poezji o wydźwięku antypańszczyźnianym „Nie choruję, nie narzekam…” (22 listopada 1858 r.). Wydaje się, że nie ma podstaw, by wiązać jej powstanie bezpośrednio z artystą, ale mimo wszystko trzeba pamiętać, że właśnie w tamtych latach propaganda antypańszczyźniana w Rosji w ogóle wykorzystywała obraz amerykańskiego czarnoskórego niewolnika do jak najszybszego zniesienia rosyjskiego poddaństwa, wszak w USA wciąż istniało niewolnictwo. Powiedzmy, że z korzyścią dla tej sprawy przetłumaczono powieść Harriet Beecher-Stowe „Chata wuja Toma” (1852), skierowaną przeciwko niewolnictwu w Ameryce. Przeczytał ją przynajmniej każdy wykształcony mieszkaniec Petersburga. Triumfalne przyjęcie czarnoskórego artysty w mieście bez wątpienia kryło w sobie także polityczną, antypańszczyźnianą demonstrację i właśnie to stało się jedną z przyczyn przerwania występów A. Aldridge’a w grudniu 1858 r. Wiadomo, że 26 grudnia Szewczenko wśród 37 przedstawicieli petersburskiej inteligencji podpisał apel do ministra dworu cesarskiego Wołodymyra Adlerberga z prośbą o przedłużenie występów Aldridge’a (łącznie było ponad 160 podpisów). Minister w ostrej formie odmówił, nakładając taką rezolucję: „Co za bzdury! Gdybym nawet sam chciał przedłużyć występy Aldridge’a, to tę myśl porzuciłbym jedynie dlatego, że proszą o to zbiorowymi podpisami. Jeśli raz pozwolić sobie na przychylenie się do podobnych próśb, to Bóg wie, o co będą prosić i nalegać w ten sam sposób. Pozostawić bez uwagi. 31 grudnia 1858 roku”17. Jak by nie było, zauważę, że napisanie przez Szewczenkę nowego utworu, czyli wiersza „Nie choruję, nie narzekam…”, nastąpiło po raz pierwszy od ponad czterech miesięcy, ponieważ poprzedni wiersz „Sen” („Na pańszczyźnie pszenicę żęła…”) został stworzony na początku (nie później niż) 12 lipca 1858 r., a następny — „Naśladowanie 11 psalmu” — dopiero 15 lutego 1859 r. Jeden Bóg wie, jak rodzą się poetyckie arcydzieła i na ile są one za każdym razem uwarunkowane ziemskim czy niebiańskim wpływem… Mój Boże miły, jakże mało Świętych ludzi na świecie zostało. Jeden na drugiego kują Kajdany w sercu. Tak w „Naśladowaniu 11 psalmu”. Relacje Szewczenki z A. Aldridge’em były wzajemnymi relacjami „świętych ludzi” w rozumieniu czystości i szlachetności ich serc. Przypomnijmy, w jakim wierszu „Zło czyniących powstrzymaj…” (27 maja 1860 r.) Szewczenko błagał Pana właśnie o takich ludzi: A czystych sercem? Wokół nich Postaw anioły swoje I czystość ich zachowaj. Takim czystym, szlachetnym był i najdroższy przyjaciel Szewczenki — wielki artysta M. S. Szczepkin. We wspomnianym liście z 6 grudnia 1858 r. poeta zwracał się do niego: „Szlachetny mój jedyny przyjacielu!” i od razu napisał o „pokrewieństwie” ich dusz: „Widocznie dlatego, że pieniądze duszę chłodzą, a nasze dusze boją się chłodu. Musi tak być”. Oczywiste jest, że także szczere wyznanie Szewczenki w poezji lirycznej „Nie choruję, nie narzekam…” w całym wymiarze życiowym podzielali i M. S. Szczepkin, i A. Aldridge. I serce czeka czegoś. Boli, Boli, i płacze, i nie śpi,
Niczym nieukojone dziecko. Wszystko to wyjaśnia silny, jasny błysk przyjacielskiej sympatii Szewczenki do I. Aldridge’a, która szybko rosła, niczym ciasto wyrobione na utalentowanej grze Mistrza w Petersburgu. Być może ktoś zauważy, że półtora miesiąca znajomości to za mało na poważne wnioski. Ale jeśli, powiedzmy, policzyć wszystkie dni, w które Szewczenko i M. S. Szczepkin widywali się i rozmawiali, to uzbiera się ich około miesiąca. Niewiele jak na 17 lat unikalnej, niezrównanej i słynnej przyjaźni. Lecz mowa tu o dwóch geniuszach, którym Bóg wyznaczył inną – nadludzką – skalę wypełnienia i wartości życia. Nieprzypadkowo każdy szczegół biografii Szewczenki stał się obecnie dobrem narodowym, a znajomość faktów o jego przyjaźni z M. S. Szczepkinem czy kontaktach z I. Aldridge’em jest również gwarancją wszechstronnego poznania niewyczerpanego i nieskończonego fenomenu Szewczenki jako żywej duchowej substancji narodu ukraińskiego. W stosunku Szewczenki do tak uderzająco niepodobnego do niego, tak dalekiego życiowo i tak duchowo bliskiego mu I. Aldridge’a odkrywamy dla siebie rozsypane ciekawe szczegóły jego życia, poznajemy nowego, nieznanego Kobziarza, który utożsamia się z Ukrainą nie tylko genialnym poetyckim śpiewem, wyostrzonym poczuciem sprawiedliwości społecznej i narodowej, oddaniem twórczości i wolności, ale także mentalną ludzkością, dobrocią, wiernością, oddaniem, kozackim temperamentem, energetyką uczuć, emocjonalnością przyjaźni. W rezultacie współczesny portret Poety dopełnia się nowymi kreskami, wzbogaca świeżymi kolorami i charakterystykami psychologicznymi. To ten Portret, który nie jest powielany w celu zawieszenia na ścianach, on ogrzewa wychłodzone ludzkie dusze. „Musi tak być”. To słowa Szewczenki. —————————— 1 Miejsce przechowywania oryginału nieznane. Reprodukcje z niego wykonuje się z reguły z czasopisma „Russkij bibliofił” (1914), gdzie rysunek został opublikowany jako dodatek do artykułu P. I. Zajcewa „Nowe o Szewczence”. Jak zaznaczają współcześni szewczenkolodzy, wówczas należał on do petersburskiego kolekcjonera J. Reiterna. 2 Wspomnienia o Tarasie Szewczence. — Kijów: Dnipro, 1982. — S. 341—342. 3 Melnyczenko W. Taras Szewczenko: „Mój pobyt w Moskwie”. — Moskwa: OLMA Media Grup, 2007. — S. 130. 4 Dziuba I. Ukraina w poszukiwaniu nowej tożsamości. — Kijów: Wydawnictwo „Ukraina”, 2006. — S. 492. 5 Wspomnienia o Tarasie Szewczence. — S. 281, 341. 6 Dziuba I. Taras Szewczenko. Życie i twórczość. — Kijów: Dom Wydawniczy „Akademia Kijowsko-Mohylańska”, 2008. — S. 505. 7 Wspomnienia o Tarasie Szewczence. — S. 358. 8 Listy do Tarasa Szewczenki. — Kijów: Naukowa dumka, 1993. — S. 127—128. 9 Po raz pierwszy ten utwór został wspomniany i zreprodukowany w 1859 r. Obecnie przechowywany jest w Narodowym Muzeum Tarasa Szewczenki. M. J. Mikieszyn wspominał, że Szewczenko wykonał akwafortę na podstawie tego portretu, jednak jej miejsce przechowywania nie zostało ustalone. 10 Siewiercowa L. B. N. Siewiercow. — Moskwa; Leningrad, 1946. — S. 36. 11 Encyklopedia Szewczenkowska w 6 tomach. T. 4. — Kijów, 2013. — S. 694—695. 12 M. S. Szczepkin mieszkał wtedy w dzielnicy mieszczańskiej miasta przy 3. ulicy Mieszczańskiej, obok M. Ch. Ketcera, a w marcu 1858 r., kiedy gościł u niego Szewczenko, — w dzielnicy sretieńskiej, w zaułku Worotnickim. 13 Szczegółowo o przyjaźni M. S. Szczepkina i M. Ch. Ketcera, jego znajomości z Szewczenką zob.: Melnyczenko W. Taras Szewczenko: „Mój wielki przyjaciel Szczepkin”. — Moskwa: OLMA Media Grup, 2009. 14 Koni A. F. Wspomnienia o pisarzach. — Moskwa: Prawda, 1989. — S. 418. 15 Encyklopedia Szewczenkowska w 6 tomach. T. 6. — Kijów, 2015. — S. 1012. 16 Duryłin S. N. Ira Aldridge. — Moskwa, Leningrad: Iskusstwo, 1940. — S. 97. 17 Taras Szewczenko. Dokumenty i materiały do biografii. — Kijów: Wysza szkoła, 1982. — S. 304.
Tłumaczenie maszynowe
Niedawno minęło 180 lat od dnia urodzin „olbrzyma ukraińskiej etnografii, który tak bardzo chciał w tamtych głuchych czasach ukazać całą bogatą indywidualność swojego narodu…, całe piękno jego folkloru” — tak oceniła S. Rusowa prawnika, folklorystę, działacza społecznego Ukrainy i Rosji, prekursora ukraińskiej wolności Pawła Płatonowycza Czubynskiego. Petro CZERNEHA Studiując w Drugim kijowskim gimnazjum, a później na wydziale prawa Uniwersytetu Petersburskiego, interesuje się życiem chłopów i mieszczan, zbiera folklor muzyczny na Boryspolszczyźnie. Podczas ferii zimowych 1860 r. zebrał 139 pieśni weselnych i kalendarzowych, których zapis nutowy wykonał M. Łysenko. Bierze udział w pracy towarzystwa „Chłopomani”, stworzonego przez W. Antonowycza i T. Rylskiego. W 1861 r. P. Czubynski włącza się do pracy w kijowskiej „Hromadzie”, czasopiśmie „Osnowa”. W 1862 r. 23-letni kandydat nauk prawnych P. Czubynski w Kijowie na zebraniu kijowskiej hromady i serbskich studentów w domu kupca Łazariewa pod wrażeniem serbskiej pieśni pisze wiersz „Szcze ne wmerła Ukrajina, i sława, i wola”. Dar organizatora, inspiratora idei wolności oraz niebezpieczeństwo dla imperium dostrzegły w P. Czubynskim rosyjskie władze i w 1862 r. wysłały go na zesłanie do Archangielska. W drodze żandarm, który go eskortował, słuchając opowieści P. Czubynskiego o ludzkich dziwactwach, wierzeniach ludowych, podaniach, anegdotach, stał się zwolennikiem ukraińskości. W okresie od 1863 do marca 1869 r., zajmując stanowisko sekretarza Archangielskiego gubernialnego komitetu statystycznego, P. Czubynski wniesie znaczący wkład w rozwój gospodarki, w szczególności rolnictwa, transportu, handlu, badania historii, kształtowanie oświaty i muzealnictwa w guberni. Zostanie wybrany członkiem Cesarskiego Moskiewskiego Towarzystwa Rolniczego, Cesarskiego Rosyjskiego Towarzystwa Geograficznego (RTG), Towarzystwa Miłośników Przyrodoznawstwa, Antropologii i Etnografii Uniwersytetu Moskiewskiego. Przez 7 lat zesłania w guberni archangielskiej napisał ponad 50 prac naukowych, raportów, programów, które zapoczątkowały proces kształtowania życia społeczno-gospodarczego na skolonizowanych przez imperium ziemiach plemion fińskich. W marcu 1869 r. został zwolniony z nadzoru, a w maju powierzono mu kierowanie Ekspedycją do Kraju Południowo-Zachodniego w celu przeprowadzenia badań etnograficznych i statystycznych. P. Czubynski został odznaczony srebrnym medalem, a wielki książę Aleksiej Aleksandrowicz podarował mu diamentowy pierścień za zasługi dla Rosji. W Petersburgu opublikowano jego treściwy „Zarys ludowych zwyczajów prawnych i pojęć z zakresu prawa cywilnego Małorosji”, autora nagrodzono drugim srebrnym medalem. Po powrocie na Ukrainę P. Czubynski latem 1869 r. opublikował w prasie Program badań ekspedycji: zbieranie materiałów o składzie ludności, sądach, rolnictwie, hodowli zwierząt, uprawie tytoniu, pszczelarstwie, rzemiośle chłopskim i zajęciach zarobkowych, zarobkach i budżecie rodzin, jarmarkach i handlu; życiu ludowym, tradycjach, zwyczajach, wierzeniach, przesądach, demonologii, folklorze i muzyce ludowej. Zbieranie materiałów trwało 14 miesięcy w latach 1869—1870. Czubynski wraz z kolegami i pomocnikami przeprowadził trzy ekspedycje do powiatów guberni kijowskiej, wołyńskiej i podolskiej, objechał 56 powiatów, kilkaset wsi, miast, chutorów. Badając życie ludności Polesia, w szczególności powiatów mozyrskiego, brzeskiego, kobryńskiego, prużańskiego oraz części słonimskiego i bielskiego, zebrał 700 wyroków sądów włościowych, materiały o stanie produkcji przemysłowej i rolniczej, handlu, pszczelarstwie, życiu codziennym, folklorze. Czubynski, analizując skład narodowościowy ludności, wyciąga wniosek, że zachowała ona język ukraiński, tradycje, zwyczaje, jednak przyswoiła białoruską fonetykę. Pracy ekspedycji sprzyjali znani uczeni, artyści: M. Drahomanow, W. Antonowycz, M. Łysenko, O. Rusow, M. Kostomarow, O. Kistiakiwski, W. Symyrenko, nauczyciele, księża, pracownicy ziemskich organów statystycznych. Do uporządkowania materiału zaangażował tych działaczy, a także kolegów z Kijowskiego oddziału RTG, dziennikarzy, pracowników gubernialnego komitetu statystycznego W. Krawcowa, P. Rajewskiego, profesora Kijowskiej Akademii Duchownej M. Petrowa, A. Chojnackiego – działacza kościelnego i pedagogicznego, protoprezbitera, historyka Ukraińskiego Kościoła Prawosławnego. Pod koniec 1871 r. komisja RTG wysoko oceniła pracę ekspedycji i podjęła decyzję o wydaniu zebranego materiału w 7 tomach w 9 księgach. Odpowiedzialność za wydanie powierzono M. Kostomarowowi i P. Hiltebrandtowi – członkowi Komisji Archeologicznej towarzystwa. W latach 1872—1878 „Trudy etnograficzesko-statisticzeskoj ekspedicyi w Zapadno-russkij kraj, snariażennoj Impieratorskim Russkim gieograficzeskim obszczestwom” zostały wydane w Petersburgu. Członek RTG, akademii cesarskiej, akademik A. Pypin wysoko ocenił pracę P. Czubynskiego: „W ciągu dwóch lat zebrał tak ogromną ilość materiału, jakiej nie udało się zebrać całym towarzystwom naukowym przez wiele lat”, a towarzystwo nagrodziło naszego rodaka Złotym medalem. W 5 tomach wydania został po raz pierwszy zebrany przebogaty folklor narodu ukraińskiego. Szeroko zaprezentowano legendy, przysłowia, zagadki i wróżby, 146 bajek ludowych z Prawobrzeżnej i Lewobrzeżnej Ukrainy, które wcześniej nie były publikowane przez uczonych, około 500 kolęd, przeważnie o treści duchowej religijnej „…tak jak śpiewał je lud”, około 4000 tys. pieśni obrzędowych i codziennych, a wraz z lirycznymi i heroicznymi – 5000. Osobiście P. Czubynski zebrał i opracował wspólnie z kolegą, znanym prawnikiem, profesorem Uniwersytetu Kijowskiego św. Włodzimierza O. Kistiakiwskim około 1000 materiałów wyroków sądów włościowych, zamieszczonych w 6. tomie, gdzie analizują oni ich wyroki, z zastosowaniem prawa cesarskiego i zwyczajowego, osobliwości życia codziennego i tradycji w relacjach społecznych ludności ukraińskiej. Obiektywnie charakteryzuje charakter narodowy Ukraińców, pozytywnie oceniając ich pracowitość, moralność, sentymentalność w porównaniu z „wielkorusami”. P. Czubynski w jednym ze szkiców „Zapisek Impieratorskogo Russkogo gieograficzeskogo obszczestwa”, analizując światopogląd pracy, czyli idealny typ kultury Ukraińców, z których ponad 97% stanowili chłopi, pisze: „Małorusini uważają za jedyne źródło bogactwa pracę rolniczą: „Jak wół i kosa, to i pieniędzy kiesa”, — mówi przysłowie ludowe, czyli mając narzędzia do pracy rolniczej, nie posiadając nawet własnej ziemi, można osiągnąć dostatek”.
Znaczący materiał dotyczący geografii i statystyki ludności ukraińskiej, w szczególności Żydów i Polaków, zapis i opis ukraińskich przysłów, mieszkań i życia codziennego, pożywienia, ubioru Ukraińców został zawarty w dwóch księgach 7. tomu. W styczniu 1872 r. P. Czubynski zapoznał członków RGT z „etnograficzną różnorodnością małoruskiego plemienia na podstawie analizy gwar”, — pisała rosyjska szowinistyczna gazeta „Kijewlanin”. Oświadczył on, że Ukraińcy są tożsami, identyczni z ludnością opisaną w kronice Nestora, że w planie obyczajowym, lingwistycznym i topograficznym dzielą się tak samo na Polan, Siewierzan lub Poleszuków i Galicjan. A w lipcu wystąpił z referatem przed członkami wydziału etnografii RGT o „Małoruskim plemieniu” (tytuł artykułu w „Kijewlaninie”) na temat pochodzenia Ukraińców, gdzie oświadczył, „że objechawszy całą Ukrainę, zapisawszy i przeanalizowawszy osobliwości języka, gwar, dialektów Ukraińców, doszedłem do wniosku: zbieżność języka i gwar z podziałem Nestora na poszczególne plemiona świadczy o starożytności ludności Południowo-Ruskiego kraju” i że ten podział istnieje do czasów obecnych”. Czubynski w ten sposób odpierał zarzuty caratu, jego ukazów wałujewskich i emskich o tym, że nie istnieją Ukraińcy i ich język. Pawło Czubynski w ciągu 1871—1872 r. redaguje „Trudy” i przygotowuje do druku z rzeczywistym radcą stanu, przewodniczącym kijowskiej izby kontrolnej i zastępcą przewodniczącego Południowo-Zachodniego Oddziału RGT W. Borysowem „Kalendarz Południowo-Zachodniego kraju” na 1873 r. o objętości 600 s. To fundamentalne dzieło pod względem struktury, treści, jakości materiału nie miało sobie równych w imperium. Zawierało ono adnotowane kalendarze świąt, procesji religijnych, chronologię wydarzeń historycznych, zarys geograficzny i opis ludności Ukrainy w powiatach i miastach, statystykę małżeństw, urodzeń i zgonów, ubezpieczenia dochodów i kapitałów, materiał o rolnictwie, przemyśle, liczbę cerkwi, jarmarków, opis szlaków komunikacyjnych, żeglugi parowej, traktów pocztowych i punktów korespondencji, towarzystw naukowych, statystykę placówek oświatowych, ich uczniów i studentów, bibliotek, księgarni, drukarni, bractw, szpitali, przytułków, lazaretów oraz adres-kalendarz wszystkich naczelników Południowo-Zachodniego kraju. Dzięki P. Czubynskiemu, 22 listopada 1872 r. imperator zezwolił na organizację Południowo-Zachodniego Oddziału RGT w Kijowie. Oficjalne otwarcie odbyło się 13 lutego 1873 r. w sali Banku Państwowego. Na przewodniczącego wybrano krzewiciela oświaty i dobroczyńcę Hryhorija Hałahana, na zarządcę spraw, a z czasem zastępcę przewodniczącego P. Czubynskiego, a na jego pomocnika — O. Rusowa. Praca Południowo-Zachodniego Oddziału RGT zalegalizowała działalność „Kijowskiej Hromady”, pisał F. Wowk. Wydaje ona „Pieśni historyczne narodu ukraińskiego”, B. Hrynczenko rozpoczyna przygotowanie „Słownika języka ukraińskiego” (1907—1909 r.), owocnie pracuje folklorysta i etnograf W. Hnatiuk, a P. Czubynski planuje ekspedycję na Odesszczyznę i nad Morze Czarne, czego nie udało się zrealizować z braku środków. W kwietniu 1873 r. P. Czubynski na posiedzeniu oddziału RGT w Kijowie dokona prezentacji „Kilku ludowych podań historycznych i pieśni”, naświetlając heroiczną i tragiczną, wyśpiewaną w nich historyczną przeszłość ukraińskości. Oświadczył: „Naród małoruski przeżył życie pełne dramatyzmu. Ukraina była areną ciągłej walki, a jej naród heroicznie walczył z wrogami. Właśnie w pieśni — duszy narodu, odzwierciedlił on swoje uczucia i myśli”. P. Czubynski zaproponował utworzenie Muzeum Etnograficznego, co zostało zrealizowane. Na początku 1874 r. Południowo-Zachodni Oddział RGT liczył 90 członków rzeczywistych i 12 członków korespondentów, którzy pod kierownictwem P. Czubynskiego brali udział w przygotowaniu i wydaniu „Zapisek Południowo-Zachodniego Oddziału Cesarskiego Rosyjskiego Towarzystwa Geograficznego za 1874 r.” i rok następny, w przygotowaniu i pracy III Zjazdu Archeologicznego (1874 r.), a także przygotowaniu eksponatów na wystawę na Paryskim Kongresie Geograficznym 1875 r., dokąd oddział zaproszono. Komisji przewodniczył M. Drahomanow, a „nieprawomyślny” P. Czubynski i inni jej członkowie przygotowali eksponaty. Do Paryża wysłano fotografie z widokami miejscowości, typy mieszkańców i wzory ukraińskiego ornamentu, bibliograficzny indeks z historii naturalnej guberni Kijowskiego Okręgu Naukowego oraz „Trudy etnograficzno-statystycznej ekspedycji w Zachodnioruski kraj”. Główną pracę wykonał P. Czubynski, za co Kongres nagrodził go Złotym Medalem. Trudna sytuacja materialna, wydatki z własnych środków na ekspedycję zmusiły P. Czubynskiego od 1870 r. do pracy również jako dyrektor wykonawczy firmy „Bracia Jachnenkowie-Symyrenkowie”, a z czasem także Sekretarz Kijowskiego Oddziału Towarzystwa Technicznego. Administracja carska na Ukrainie, która bacznie śledziła P. Czubynskiego, negatywnie oceniła pracę Południowo-Zachodniego Oddziału RGT, jej ukrainofilski kierunek. W 1876 r. oddział rozwiązano na skutek oszczerstwa tajnego radcy, pomocnika kuratora Kijowskiego Okręgu Naukowego, przewodniczącego Kijowskiej Komisji Archeologicznej M. Juzefowycza, a P. Czubynskiego wysłano z powrotem do Archangielska. Dzięki wsparciu ministra dróg komunikacji Rosji K. Posjeta, pozwolono mu mieszkać i pracować na stanowisku kierownika szkół kolejowych w Petersburgu w okresie od kwietnia 1876 do lata 1879 roku. W 1879 r. Rosyjska Akademia Nauk za znaczący wkład w rozwój etnografii i życia społeczno-ekonomicznego imperium przyznała P. Czubynskiemu nagrodę im. Uwarowa. Ciężka choroba — „cierpienie mózgu”, jak zanotuje w dzienniku O. Kistiakiwski, stała się podstawą powrotu P. Czubynskiego do Ojczyzny. Cztery lata był przykuty do łóżka ciężką niemocą i 26 stycznia 1884 r. zmarł. Rosyjska prasa centralna „Russkije wiedomosti”, „Nowoje wremia”, „Wostocznoje obozrienije” i inne wysoko oceniły wkład P. Czubynskiego w rozwój nauki i gospodarki imperium. Tymczasem władze ukraińskie nie zdobyły się na godne uczczenie w bieżącym roku i w ogóle pamięci o Wielkim Ukraińcu. Na nabożeństwie żałobnym za P. Czubynskiego profesor prawa i jeden z przyjaciół O. Kistiakiwski tak ocenił działalność sławnego syna narodu ukraińskiego: „Posiadał on nieposkromioną siłę roboczą. Inicjatywa jego w pracy, naukowej i biznesowej, była ogromna. Zdolność jego do odnajdywania szybkich metod realizacji zamierzonego celu była zdumiewająca. Dar organizowania i skupiania sił roboczych innych dla realizacji zamierzonego planu był porażający”.
Tłumaczenie maszynowe
Od dawna Ukraińcy przed Wielkim Postem obchodzili Zapusty. W etnografii zjawisko tego okresu występuje pod nazwą Kołodka. Jednak nasze tradycje świętowania mają wiele wariantów i lokalnych nazw: Kołodij, Masnycia, Zapusty, Puszczenia, Zahowyny, Tydzień Serowy, Mandzia, Masnycia. A w regionach graniczących z wschodnim sąsiadem zdarza się nazwa „Maslana”.
Hanna SOKIL, doktor nauk filologicznych
Świętowanie Kołodija czy Kołodki pozostaje słabo zbadanym. Niewystarczająco dużo informacji zachowało się także o pieśniach „na kołodkę”, czyli pieśniach kołodkowych, które towarzyszyły obrzędom i należą do okresu między cyklem zimowym a wiosennym. W istocie kończyły one okres zimowy i czasowo odbywały się przed Wielkim Postem, w Zapusty. A. Swydnycki pisał: „…Gdzie u nas choć słowo o »kołodkach«? Czego to u nas nie zapisano?! Co zaś tyczy się Wielkanocy, to przed hajiwkami jest zwyczaj oddawania kołodki…”. „Kołodij”, zdaniem A. Swydnyckiego, był końcowym świętem miłości-kochania, a wiosna — początkiem. Wzmianki o zwyczaju „wleczenia kołodki” znajdują się u P. Czubynskiego, M. Kostomarowa, S. Kyłymnyka i in. Pieśni przypisane do Kołodija odnotowano w różnych regionach Ukrainy — na Wołyniu, Podolu, Słobożanszczyźnie. Zwyczaj ten jest starożytny, jeszcze przedchrześcijański. Na Ukrainie Kołodka ma swoje osobliwości, formy narodowe i zupełnie odmienną treść oraz formę, w szczególności od „maslenicy” u Rosjan. Działania Kołodki skierowane są do osób nieżonatych i zamężnych, ale bezdzietnych. U jej podstaw leży karanie tych przedstawicieli młodzieży, którzy w porę nie założyli rodziny. Żonaty mężczyzna musi „wlec kołodkę” tak długo, aż nie wykupi się przeważnie gorzałką i innymi poczęstunkami. A kawalerowie dawali dziewczętom podarki (chustkę, wstążkę). Na Wielkanoc istniał zwyczaj „oddawania kołodki”: dziewczyna, witając się wielkanocnym „Chrystus zmartwychwstał”, nie wymieniała się z kawalerem pisanką, a jedynie oddawała ją, za co chłopak musiał wynająć jej muzykę do tańca. Tak zaczynały się relacje między młodymi, które jesienią mogły zakończyć się małżeństwem. Właśnie tym Kołodka zbliża się bardziej do zachodnioeuropejskich zwyczajów, u których podstaw również można dostrzec zamiary dotyczące tworzenia przyszłych rodzin, niż do rozrywkowej rosyjskiej „Maslenicy”, przypisanej jedynie do „spalania” zimy i witania wiosny.
Jak odbywał się obrzęd Kołodki? Trwał on przez cały tydzień przed Wielkim Postem. Zatem w ostatnim tygodniu po niedzieli zapustnej, w poniedziałek, schodziły się do karczmy tylko kobiety. Niepostrzeżenie jedna z nich kładła na stół owinięte polano, i wtedy wszystkie wykrzykiwały: „Narodziła się Kołodka (czy Kołodij), narodziła się (narodził się)”. Wszystkie brały się za ręce i żwawymi ruchami, z wesołymi okrzykami-wykrzyknikami oraz śpiewem odpowiednich pieśni trzykrotnie obchodziły stół: „A już nasze dziecię narodziło się, a już na świat Boży się pojawiło”. O archaiczności Kołodija świadczy stosowanie różnych zaklęć i imitacji „rodzin”. Pierwszego dnia (poniedziałek) imitowano narodziny Kołodija, drugiego (wtorek) — chrzciny, trzeciego (środa) — pokrzciny, czwartego (czwartek) — śmierć, piątego (piątek) — pogrzeb, szóstego (sobota) — opłakiwanie, a w niedzielę „wleczono kołodkę”. Kobiety chodzą po domach, gdzie jest młodzież, i przywiązują kawalerom i dziewczętom niewielki kij do nogi jako karę za to, że nie pobrali się w ostatnie mięsopusty. Dziewczęta również przyczepiają obszytą wstążkami kołodkę kawalerom, za co ci muszą dać wykup. Z pieśni wynika, że Kołodij to męski wizerunek, któremu nadawano w obrzędzie antropomorficzne cechy, uosabiając to polano jako Kołodija, który rodził się i umierał. W pewnej mierze można tu dostrzec paralele z wiosenną zabawą Kostrubonką, huculskim obrzędem „zawijania Fedora” itp. Na Słobożanszczyźnie zwyczaj wiązania kołodek, jak zaznaczyła charkowska badaczka Wira Osadcza, zachował się do dziś, ale przekształcił się w swoiste gościny zarówno młodych, jak i żonatych ludzi. Na Charkowszczyźnie, gdy wiążą kołodkę, przymawiają: „Oto tobie, dziewko, żebyś się nie wywyższała, / Oto tobie, dziewko, żebyś się rozweseliła. / Och, mają kołodeczkę drogą, / To dobierz parkę wierną”. „Na Masnicę gotowano pierogi z masłem, strojono takie drzewko w formie lalki — z jednej strony robią dziewczynę, z drugiej — chłopca. I oto zwodzą ich do kupy, do pary, teraz można i za mąż iść. Potem je topili” (W. Osadcza).
Na Bojkowszczyźnie przed początkiem Wielkiego Postu „szykowano Mandzię” — dużą lalkę, która przypominała stracha na wróble. Gdzieniegdzie nadziewano ją na drążek. „Zawijali Mandzię” pstrymi, różnokolorowymi „szmatami” i takimi samymi papierami, używając do tego wielu szpilek. Lalka koniecznie musiała być rozczochrana. W poniedziałek kobiety kupowały dla takiej lalki szpilki, we wtorek przed wieczorem „szykowały Mandzię”. W środę wieczorem rozkręcało się główne widowisko, podczas którego śpiewano, żartowano, bawiono się, częstowano. W czwartek rano, przed wschodem słońca, „Mandzię” niesiono nad rzekę i wrzucano do wody. Przy tym klaskano w dłonie, bawiono się. W obrzędzie brały udział tylko kobiety. W Liszni, w pobliżu Drohobycza, gdzie odnotowano tę informację, takich kobiecych grup mogło być nawet do dwudziestu. Na Tucholszczyźnie, w szczególności w Wyżnej Rożance, sprawiano zapusty „grami”, w których brały udział tylko żonate pary w wieku rozrodczym. Schodzili się w jednej chacie, wynajmowali muzyków, przynosili ze sobą poczęstunki i sprawiali gościnę, śpiewali, bawili się, częstowali i tańczyli. W różnych miejscowościach Ukrainy odbywały się podobne zabawy, chociaż nie zachowała się wspomniana nazwa. Na Sokalszczyźnie (wieś Wolycia) zabawa była bardzo wesoła. Tego dnia wynajmowano muzyków i cały czas rozbrzmiewały żarty, śmiechy. Zbierały się tylko żonate pary. Po uczcie zaczynały się śpiewy, tańce. W tym czasie ktoś z żartownisiów niepostrzeżenie wchodził pod stół i przyczepiał komuś z mężczyzn do nogi zrobioną z drewna kołodkę (kobietom kołodki nie przyczepiano). Potem podbiegano do tego mężczyzny i wyprowadzano go do tańca. Wszyscy śmiali się, żartowali z niego. A jeszcze niektórym mężczyznom smarowano niepostrzeżenie pod stołem obuwie wapnem. Kiedy wychodził tańczyć, zostawiał za sobą białe ślady, z tego powodu żartowano, że wszedł w śnieg. Ktoś zaczynał śpiewać, inni wtórowali. Kołodka w tym przypadku symbolizowała także zakaz mężczyznom chodzenia do cudzych żon. Wzmiankę o istnieniu kołodki znajdujemy w przysłowiu, które podał B. Hrinczenko w „Słowniku języka ukraińskiego”: „Wszyscy chłopcy na kołodce, a mojego nie ma” (t. 2, s. 271). Kończyła się Masnycia niedzielą przebaczenia, kiedy jeden od drugiego prosili o wybaczenie: „Wybacz mi — Niech Bóg ci wybaczy”. Z tego powodu I. Franko zapisał utwór ludowy w Nahujewiczach: „Jak Bojkowie szykują się do spowiedzi, to przepraszają jeden drugiego: — Wybacz mi, Chwiedziu! — Bóg ci wybaczy. — I za drugim razem! — Bóg ci wybaczy! — I za trzecim razem. — Bóg ci wybaczy. Nuż ty mnie w zad! To znaczy, żeby i ten pierwszy wybaczył drugiemu”. Pieśni przypisane do Kołodija stały się już zjawiskiem rzadkim. Proponujemy kilka z nich czytelnikom.
Oj, spadła kłódka z nieba
Oj, spadła kłódka z nieba, — Oj, czegoż to nam do pani trzeba? Oj, trzebaż nam do pani wozu, Oj, nasza pani, jak czerwona róża. Oj, spadła kłódka z nieba, — Oj, spadła kłódka z nieba, — Oj, czegoż to nam do pani trzeba? Oj, trzebaż nam do pani dyszla, Oj, nasza pani, jak czerwona wiśnia.
Oj, a kłódko, oj, kłódeczko
Oj a kołodko, oj kołodojko, Oj a cóż ty nam narobiłaś! Oj a cóż ty nam narobiłaś, że pośród dnia powszedniego święto zrobiłaś!
Z Kołodieżnego, pow. kowelski // Narodni melodiji z hołosu Łesi Ukrajinky / zapysaw i uporiadyw Kłyment Kwitka. Kijów, 1917. S. 58—59.
Do nas, dziewczęta, do nas
Do nas dziewczęta, do nas, Bo u nas pańszczyzny nie ma, Tylko Kołodijówka, Co dzień to i niedziela.
Ciosał Kołodij niecki
Ciosał Kołodij niecki Prosił usteczka Tecki. Ciosał i nie wyciosał, Prosił i nie wyprosił.
Etnohraficzni materialy z Wołyni…/ Zap. B. Zakłynśkyj u s. Dorohołynyczi, r-n wołodymyr-wołyński, obł. wołyńska. 1917 r. // NAFRF IMFE im. M. Rylśkoho. F. 28—3. Od. zb. 272. Ark. 30.
Na kołodkę chodziła
Na kołodkę chodziła, Żeby kapusta urodziła. Z kołodki szła, podniosła się, Żeby kapusta przyjęła się.
A ja szewczyka kocham, Ja w trzewiczkach chodzę, W trzewiczkach spaceruję, Bo trzy pary jeszcze mam.
Jedna para — czarna, Druga — czerwona, A trzecia — safianowa. Sama ja — czarnobrowa.
Zap. Ju. Horoszko 1968 u s. Peredmirka r-nu łaniwieckiego od Marii Horoszko, ur. 1891 r., wyksz. 3 kl. // Pisni Ternopilszczyny / uporiad. S.I. Stełmaszczuk, P.K. Medwedyk. K., 1989. Wyp. 1. S. 130.
Oj wyszła Marysieńka do sieni z chaty
Oj wyszła Marysieńka do sieni z chaty: Chodź, chodź, Kołodzieju, ze mną nocować!
Nie ma męża, nie ma w domu, on teraz na warcie, Będziemy ze sobą, Kołodzieju, całą noc rozmawiać…
Od lipki do lipki lipka liściasta
Od lipki do lipki lipka liściasta: Od Mandzi do Mandzi, Mandzia bogata. W Mandziejce żołnierzy pełna chata. — Mandziejko, duszyczko, dajże mi usteczka. — To nie dam, to nie dam w cudzej chałupce. — Mandziejko, Mandziejko, cóżeś za gości miała? — Jeden był Sołofij, a drugi jego brat, A trzeci był Kostruboczek-nieboraczek był…
W zbiorniku pieśni weszły do żartobliwych [przyp. — H. S.] Z okręgu sanockiego // Narodnyje piesni Galickoj i Ugorskoj Rusi / sobr. Ja. F. Hołowackim. Cz. 2: Obriadnyje piesni. M. 1878. S. 470; 484—485.
Oj dziękuję, Kołodzieju
Oj dziękuję, Kołodzieju, Że złączyłeś do kupy. Całowaliśmy się, miłowaliśmy się, Aż sklejały się usteczka. Całowaliśmy się, miłowaliśmy się, Aż sklejały się usteczka.
Zap. 2005 r. w s. Bohonyky na Winniczyźnie od Hanny Kowal, ur. 1934 r. // Praktyka wywczennia muzycznoho folkloru. Narodni pisni Winniczczyny, zapysani wid Hanny Kowal. Winnica, 2013. S. 36, 37.
Tłumaczenie maszynowe
Przekazano go ze Lwowa ludowej artystce Ukrainy, laureatce Narodowej Nagrody Ukrainy imienia Tarasa Szewczenki Łarysie Kadyrowej. To właśnie na tej scenie, od roli Marii Zańkowieckiej w sztuce Iwana Riabokliacza, rozpoczęła się jej udana aktorska ekspresja. 600 razy przeżyła jej twórczą i życiową mądrość, coraz głębiej zanurzając się w przeżycia, o których Bohdan Stupka zauważał: „Mówisz Maria — rozumiesz Łarysa, mówisz Łarysa — rozumiesz Maria”. Nadija ONYSZCZENKO, m. Niżyn Dalsze losy aktorki — naszej współczesnej — to podążanie śladami wielkiej Zańkowieckiej. Przynajmniej tak powiedziała w wywiadzie dla telewizji w Niżynie w październiku 2005 roku po monodramie „Posag miłości” według utworu G. G. Márqueza „Miłosna odpowiedź mężczyźnie w fotelu” w teatrze w Niżynie. Premiera odbyła się rok wcześniej w Kijowie podczas Pierwszego międzynarodowego festiwalu teatralnego monodramów aktorek „Maria”. Nieśmiertelnej pamięci Marii Zańkowieckiej, w 150. rocznicę jej urodzin, poświęciły swój festiwal wybitne aktorki Ukrainy, Polski, Białorusi, Rosji. Już od 15 lat inicjatorką i inspiratorką tego wydarzenia jest Łarysa Kadyrowa. W większości swoich prac, a zwłaszcza w „Posagu miłości”, paradoksalnie łączy intelektualną subtelność z burzliwą emocjonalnością. Aktorka przeżywa tragedię kobiecej samotności jak własną. Ale nie płacze nad nią, lecz pokonuje ją siłą charakteru, twórczą i kobiecą wolą. Według słów krytyczki teatralnej Ałły Pidłużnej, Łarysa Kadyrowa ma subtelną i wrażliwą duszę, ale uparcie i wytrwale podąża swoją niełatwą drogą, dowodząc wierności idei zgłębiania zawodu. Szuka nowych sensów wiecznych tematów, przepuszcza je przez serce i rozszyfrowuje własnym rozumem. Aktorka jest przekonana: swoimi wnioskami pomoże komuś odnaleźć siebie w tym świecie, tak jak kiedyś pomogła i sobie określić własne miejsce w sztuce i życiu. Mam szczęście nie tylko widzieć utalentowaną współczesną artystkę na scenie, ale także rozmawiać z nią w Kijowie podczas corocznych odczytów naukowych w Muzeum Marii Zańkowieckiej. Grudniowe XXV odczyty poświęcone były 95-leciu Muzeum Sztuki Teatralnej, Muzycznej i Kinowej Ukrainy. I Łarysa Kadyrowa — laureatka nagrody imienia Marii Zańkowieckiej — z bólem mówiła o współczesnym stanie sztuki teatralnej, o młodych nosicielach kultury, uważnie słuchała referatów. Na 165. rocznicę urodzin Marii Zańkowieckiej, 4 sierpnia 2019 roku, kierowniczka jej muzeum w Kijowie Natalia Babanska przygotowuje wybór korespondencji Mykoły Sadowskiego z Marią Zańkowiecką (lata 1880—1890). Autorka tych słów przedstawiła swoje badanie dynastii aktorskiej Łuczyckich, założycieli Teatru Dramatycznego w Niżynie z kręgu Marii Zańkowieckiej. Pierwsze badania zostały opublikowane w tygodniku „Dzerkało tyżnia” w 2008 roku. A w czasopiśmie „Naszym ukraińskim domem” (nr 2, 2016 r.) po raz pierwszy opublikowano wspomnienia Anżeliny Łuczyckiej o założycielu dynastii Ludwiku Łuczyckim. 16 października 2017 roku teksty zobaczył w „światowej pajęczynie” Bohdan Sahatow ze Stanów Zjednoczonych. Jeszcze nieznany wtedy adresat zwrócił się do Centrum Współpracy Humanitarnej z ukraińską diasporą Uniwersytetu Państwowego w Niżynie imienia Mykoły Hohola. „Badam życie teatralne Łuczyckich-Sahatowskich w celu napisania historii mojej rodziny. Serdecznie dziękuję za Państwa publikacje” — napisał do nas pan Sahatow pocztą elektroniczną. Miesiąc później Bohdan Bohdanowycz poinformował, że jest najstarszym z trzech synów Bohdana Iwanowycza Sahatowskiego. Wszyscy mieszkają niedaleko Waszyngtonu. Iwan Łukycz i Kateryna Ludwikiwna to ich dziadek i babcia w ojcowskim rodowodzie. Ojciec był uczestnikiem II wojny światowej. Dwie ciężkie rany i czternaście lekkich, utrata oka uczyniły go inwalidą. Zmarł w 1961 roku w wieku 43 lat. „Wiedzieliśmy o naszym aktorskim rodowodzie — czytamy dalej. — Ale poinformowano nas, że dziadek i babcia zginęli podczas wojny. Z ukraińskich encyklopedii dowiedziałem się, że to nieprawda. Przez Internet znalazłem też inne publikacje o moich krewnych Łuczyckich: synu i córce brata Kateryny Ludwikiwny, Bolesława. To ludowy artysta Ukrainy Bolesław Bolesławowycz Łuczycki i zasłużona artystka Ukrainy Anżelina Bolesławiwna Łuczycka. Kilka lat temu przyjaciel mojego młodszego brata znalazł w Kijowie i sfotografował wspólny grób Ludwika i Kateryny Łuczyckich na Cmentarzu Bajkowym. Poznał także profesora z Niżyna Hryhorija Samojłenkę i otrzymał od niego wiele dodatkowych informacji”. Na początku 2018 roku Bohdan Sahatow przesłał do Niżyna, na adres Centrum Współpracy Humanitarnej z ukraińską diasporą, pierwsze, jak to nazwał, szkice anglojęzycznej historii swojej rodziny. Kateryna Łuczycka miała sześciu braci i siostry, a doktor Sahatow miał nadzieję odnaleźć ich potomków. Jakże zdziwieni i wzruszeni byli córka Wołodymyra Jurijowycza Nazarowa, wykładowcy naszego uniwersytetu, Ołena Wołodymyriwna i jej syn Jewhen, uczeni biolodzy, słysząc w słuchawce moją opowieść o krewnych Sahatowach! W tej rodzinie również troskliwie przechowuje się rzadkie zdjęcia i wspomnienia, w których odzwierciedlone są nie tylko wydarzenia rodzinne, ale i historia ukraińskiej kultury. W zbiorach Muzeum Sztuki Teatralnej, Muzycznej i Kinowej Ukrainy w Kijowie przechowywana jest autobiografia Kateryny Łuczyckiej, którą przekazała 15 marca 1954 roku. Aktorka z szacunkiem pisze o ojcu, którego staż sceniczny wynosił 72 lata. Wymienia nazwiska teatralne trzech sióstr i trzech braci i podsumowuje: „34 Łuczyckich zostało artystami ukraińskich teatrów”. Rodzina Bohdana Sahatowa Kateryna Ludwikiwna zmarła w 1971 roku w domu dla weteranów sceny w Puszczy-Wodycy, 20 lat po śmierci męża Iwana Sahatowskiego. W wieku osiemdziesięciu lat promieniowała energią i przyciągała naturalną kobiecością. Kierowała amatorskimi przedstawieniami, w których brali udział weterani. Pisała wiersze. Kateryna Łuczycka nie została uhonorowana nagrodami władzy radzieckiej. Mądra kobieta filozoficznie przyjmowała nieuchronność losu. Dla niej największym skarbem było uznanie jej twórczości scenicznej. Doktor nauk o sztuce Wałerij Hajdabura twierdzi, że na ukraińskiej scenie jej natura kontynuowała typologię inteligencji Marii Zańkowieckiej. Kawałek sceny teatru Zańkowieckiej, który daruje muzeum Łarysa Kadyrowa, kartka z wierszem, napisana ręką Ludwika Łuczyckiego z dedykacją dla ukochanej córeczki Katusi, przekazana do zbiorów przeze mnie, to materialne świadectwo ciągłości ukraińskiej tradycji teatralnej, która duchowo wspiera potomków ukraińskich rodzin kulturalnych i nas wszystkich.
grać w spektaklu Olesię Własową (Meryl), a z Narodowego Akademickiego Teatru Dramatycznego im. Iwana Franki — Switłanę Kosołapową (Elizabeth). Wszystkim im wielkie podziękowania. Wiaczesław Dowżenko (David) — potężny aktor. Jak każdy artysta, ma on swoją wizję. Najwyraźniej zabrakło mi doświadczenia reżyserskiego, by go przekonać. Jeszcze nie znaleźliśmy tych stref, w których mówimy o tym samym. Myślę, że będziemy ich dalej szukać. Będziemy również kontynuować poszukiwania wspólnych stref z jeszcze jednym utalentowanym aktorem — Serhijem Bojkiem (Frank). Podczas pracy nad spektaklem wykorzystywałem klasyczną koncepcję teatru japońskiego, w której ważne są kolor, paleta. I ja, jako artysta, kładłem nacisk na kolory. Paletę barw dobierałem sam z ukraińskiego ornamentu, z ukraińskiej tradycyjnej symboliki. Chcę, aby widz odbierał te barwy przede wszystkim zmysłowo, a nie rozumem. To melodramat i intelektualna analiza może tylko przeszkadzać. Kostiumy również projektowałem sam. Witalij Małachow zaprosił mnie na kolejną inscenizację do Teatru na Podolu. Myślę, że będzie to ukraińska klasyka, którą planuję zrobić eksperymentalną, nowoczesną. Mówimy o współczesnych relacjach, kiedy jedna osoba, pokochawszy drugą, ciągle czegoś od niej wymaga, ciągle trzyma w psychologicznej niewoli. Wydaje mi się, że to nie do końca zdrowe relacje. To sztuka o tym, że w miłości trzeba być wolnym, mam na myśli — wolnym wewnętrznie. I nie przywiązywać się do obiektów, do których mamy taki czy inny stosunek. Bardzo ważne jest, aby nie mylić miłości z przywiązaniem. To moja pierwsza wspólna praca z Teatrem na Podolu. Przyznam, że początkowo nie było łatwo. Ten zespół uformował się dawno, ale dopiero niedawno teatr otrzymał pełnowartościowy budynek i dopiero teraz można zapraszać do siebie innych reżyserów. A wcześniej w teatrze wystawiali głównie już nieżyjący Ihor Sławinśkyj oraz dyrektor artystyczny teatru Witalij Małachow, których bardzo szanuję. Ale aktorzy nie byli przyzwyczajeni do pracy z innymi reżyserami. Długo szukaliśmy wzajemnego zrozumienia. Z niektórymi aktorami niezwykle przyjemnie mi się pracowało. Są to Wołodymyr Kuzniecow (Teddy), Ałła Serhijko (Sally), Maksym Maksymiuk (Maximilian). Z Teatru na Pieczersku zaproszono
Tłumaczenie maszynowe
Eduard OWCHARENKO Zdjęcie ze strony teatru. Główny bohater spektaklu, David, po śmierci żony nie potrafi się z nią rozstać i odmawia wiary w to, co się stało… Myśli, że wszystkie jego cierpienia wynikają z tego, iż nigdy nie kochał jej naprawdę, właśnie dlatego jest nieszczęśliwy, wszak „szczęście to praca, którą za wszelką cenę trzeba wykonać dobrze”. Przestrzeń sceniczna, w której przebywają bohaterowie, przypomina albo wielką kabinę prysznicową, albo szpital psychiatryczny. Czy ci bohaterowie zdołają pozbyć się swoich cierpień i zacząć pracować na swoje szczęście? O tym, jak powstawał spektakl „DreamWorks”, opowiedział nam reżyser, scenograf, kostiumograf i autor oprawy muzycznej Dawid Petrosjan: — Iwan Wyrypajew obecnie mieszka w Polsce. A wcześniej był dyrektorem artystycznym teatru „Praktika” (m. Moskwa). Poznaliśmy się jeszcze przed wojną rosyjsko-ukraińską. I kiedy dyrektor artystyczny Kijowskiego Akademickiego Teatru Dramatycznego na Podolu, artysta ludowy Ukrainy Witalij Małachow zaprosił mnie do współpracy, od razu zaproponowałem wystawienie sztuki „DreamWorks”. Przekład na język ukraiński wykonał wspaniały ukraiński dramaturg Pawło Arje. Przekład jest bardzo interesujący. Podczas prób wiele zmienialiśmy, adaptowaliśmy. W inscenizacjach Wyrypajewa spektakle odbywają się w formie czytań. My natomiast robiliśmy klasyczną inscenizację dramatyczną. I jego styl literacki nie do końca nam odpowiadał. Dlatego wraz z aktorami czyniliśmy go bardziej dynamicznym. Kijowski Akademicki Teatr Dramatyczny na Podolu przedstawił widzom nową pracę — melodramatyczną historię o poszukiwaniu miłości „DreamWorks”. Ta historia autorstwa znanego dramaturga Iwana Wyrypajewa ilustruje współczesny model relacji.
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
stała się inscenizacja w Mikołajowie. To właśnie tam ją zobaczył Bohdan Strutynski, który zaproponował nam wystawienie jej w Narodowej Operecie Ukrainy. Wierzymy, że będzie to najmocniejszy wariant. Joanną d’Arc może w końcu okazać się każdy z nas. Nie wiemy, gdzie ukryty jest ten potencjał. Jeszcze pięć lat temu nie mogliśmy nawet pomyśleć, kto stanie się współczesnym bohaterem, kto zostanie dowódcą batalionu albo poprowadzi za sobą innych”. Reżyser choreografii Maksym Bułhakow jest pewien, że sukces projektu jest możliwy, ponieważ uwierzyli w niego artyści i cały zespół teatru. Scenograf Wołodymyr Kowalczuk przyznał, że droga do wystawienia była cierniста. Kostiumografka Olha Lewczenko opowiedziała, że dla pierwszego składu obsady stworzono około 100 kostiumów, a także mnóstwo skórzanego obuwia. Kompozytor Hennadij Tatarczenko jest dumny, że wreszcie pojawiła się okazja, by zaspokoić swoje ambicje kompozytorskie. Rockopera ta, wystawiana na scenach wielu teatrów, także poza granicami Ukrainy, po raz pierwszy została wystawiona właśnie na scenie teatru muzycznego.
Tłumaczenie maszynowe
W Dniu Proklamacji Niepodległości Ukrainy — 24 sierpnia 1991 roku, na scenie Narodowego Akademickiego Teatru Dramatycznego im. Iwana Franki odbyła się premiera rock-opery „Biała wrona”. A niedawno to legendarne dzieło wzbogaciło repertuar Kijowskiego Narodowego Akademickiego Teatru Operetki. Eduard OWCHARENKO Zdjęcie Anatolija FEDORCIWA Rock-operę stworzył poeta Jurij Rybczynski w tandemie z kompozytorem Hennadijem Tatarczenkiem. W tym roku „Biała wrona” obchodzi 30-lecie. Narodowa Operetka Ukrainy przygotowała oryginalną wersję sceniczną, której idee wcielili w życie reżyser-inscenizator Maksym Hołenko oraz baletmistrz-inscenizator Maksym Bułhakow. Lejtmotywem rock-opery stała się walka o wolność. Na tle wojny i krwawych batalii wyłania się delikatna postać głównej bohaterki — Joanny d’Arc. Młodej, lecz niezłomnej. Zdradzonej, lecz niepokonanej. Główna uwaga skupiona jest na osobistym dramacie Dziewicy Orleańskiej, którą zdradził ukochany. Wśród wykonawców głównych ról znaleźli się: zasłużona artystka Ukrainy Tamara Chodakowa (Joanna), artysta ludowy Mykoła Butkowski, zasłużeni artyści Asja Sereda-Hołdun, Arsen Kurbanow, Lubow Dobronożenko, zasłużony pracownik kultury Zoja Krawczenko, a także D. Woronow, I. Nikołajew, W. Kotenko, O. Charłamow, O. Kyryłłow, M. Humenny- Petriwski, K. Baskowski, M. Bodnar, K. Kobijewa. Jak zaznaczył dyrektor generalny i dyrektor artystyczny Narodowej Operetki Bohdan Strutyński, jest to nowa wersja z bardzo ciekawym rozwiązaniem scenicznym. „Mamy wiele różnorodnych oryginalnych projektów. Dzisiaj w teatrze jest pięć scen i wszystkie one aktywnie pracują. W szczególności są to projekty działalności koncertowej. Tylko w lutym mieliśmy dwa międzynarodowe projekty. Jeden z nich poświęcony jest przewodnictwu Rumunii w Unii Europejskiej. Drugi — to nasza wspólna praca ze stroną polską. W marcu Operetka wyjeżdża na miesięczne tournée i będzie występować na głównych scenach Polski. Do 14 lutego przygotowaliśmy koncert „Muzyka serc”, a dzisiaj — znów premiera. Chcę podziękować całemu zespołowi, który potrafi się zebrać i wydać dobry rezultat” – podkreślił szef Narodowej Operetki Ukrainy. Poeta i dramaturg Jurij Rybczynski podzielił się sekretami tworzenia rock-opery „Biała wrona”: „Do tej pracy zainspirowała mnie rock-opera „Jesus Christ Superstar”. Zainteresowałem się, o kim napisano najwięcej utworów. Na pierwszym miejscu jest Jezus Chrystus, a na drugim — Joanna d’Arc. O niej pisali Anouilh, Shaw, Voltaire. Do czasów Joanny d’Arc pojęcie „narodu” nie istniało. Stała się ona pierwszą w historii nacjonalistką, pierwszą, która postawiła pytanie: „Kim jesteśmy?”. Pisałem ten utwór jeszcze za czasów Związku Radzieckiego, nie byłem pewien, czy kiedykolwiek zostanie wystawiony. Ale nagraliśmy płytę w firmie „Melodija”. Główne partie śpiewali Tamara Gwerdciteli i Aleksandr Malinin, a ze strony ukraińskiej — Taisija Powalij i Ihor Demarin. Miała odbyć się premiera z tym składem, ale rozpadł się Związek Radziecki. W 1991 roku odbyła się premiera ukraińskojęzycznego wariantu rock-opery na scenie Narodowego Akademickiego Teatru Dramatycznego im. Iwana Franki. Pierwszy pokaz odbył się właśnie w tym dniu, kiedy Rada Najwyższa zagłosowała za niepodległym państwem ukraińskim. I kiedy Natalia Sumska pod koniec pierwszego aktu śpiewała pieśń „Wolność”, wielu osobom wydawało się, że zadedykowaliśmy ją właśnie temu wydarzeniu. Choć w rzeczywistości utwór zacząłem pisać jeszcze w 1986 roku, a w 1989 roku skończyliśmy pisać muzykę. Spektakl przez dwanaście lat szedł przy pełnych salach, ale potem zniknął z repertuaru teatru im. Franki. Przez wiele lat żaden z teatrów nie podejmował się pracy nad tą rock-operą. Teraz widzimy nowe zainteresowanie „Białą wroną”. Wystawiają ją w Winnicy, Czerkasach, Równem, Mikołajowie, w jednym z teatrów Mołdawii. Wiele rzeczy, które opisano w tej sztuce o XV wieku, nie straciło aktualności do dziś. I w czasach najnowszej historii w każdym kraju może nastać średniowiecze, kiedy panować będą „przeciętni” ludzie. Joanna d’Arc przemieniła tłum w naród. A potem ten naród, który poprowadziła za sobą, znów przemienił się w tłum i spalił ją. Najpierw wybieramy prezydentów, a potem próbujemy ich „spalić”. Historia się powtarza. Mam nadzieję, że Narodowa Operetka nada tej rock-operze nowe brzmienie”. Reżyser Maksym Hołenko opowiedział: „To nasza trzecia z Maksymem Bułhakowem inscenizacja „Białej wrony”. Najpierw wystawiliśmy ją w Równem. Bardzo ważną dla nas
Tłumaczenie maszynowe
Diament sztuki choreograficznej. Z okazji 205. rocznicy urodzin Tarasa Szewczenki 9 marca Narodowa Opera Ukrainy pokaże balet „Lilia”. Studentka czwartego roku wydziału wokalnego Narodowej Narodowej Akademii Muzycznej Ukrainy im. P. I. Czajkowskiego Walentyna Płużnykowa (klasa docenta katedry śpiewu operowego H. M. Kabki) właśnie wróciła z Barcelony, zostając laureatką jednego z najstarszych i najtrudniejszych międzynarodowych konkursów wokalnych — 56. konkursu Tenor Viñas Competition. Balet powstał na podstawie ballady Tarasa Szewczenki pod tym samym tytułem. Premiera przedstawienia baletowego do muzyki Kostiantyna Dankewycza „Lilia” (libretto Wsewołoda Czahowcia) na scenie Kijowskiego Teatru Opery i Baletu im. T. H. Szewczenki odbyła się 26 sierpnia 1940 roku. Było to pierwsze na Ukrainie dzieło, w którym sztuka choreograficzna odtwarzała obrazy bohaterów Kobziarza. Wznowienie baletu „Lilia” miało miejsce w 2003 roku. Wówczas widzom Narodowej Opery Ukrainy przedstawiono premierę 135. sezonu, libretto Wałerija Kowtuna i Ołeksija Bakłana na podstawie poezji Tarasa Szewczenki pod tym samym tytułem oraz planu scenariuszowego Wsewołoda Czahowcia. Ludowa artystka Ukrainy Ołena Filipjewa, która swego czasu błyskotliwie wykonywała partię głównej bohaterki, a obecnie pracuje nad przedstawieniem jako baletmistrz-repetytor, opowiada, że głównym zadaniem przy wznowieniu „Lilii” było maksymalne odtworzenie inscenizacji Wałerija Kowtuna: „Wszystko robiliśmy po to, aby widzowie widzieli ten diament takim, jakim zamierzył go autor”. Tym razem odbędzie się debiut Tetiany Lozowej w partii Lilii. Również główne partie wykonują Jarosław Tkaczuk (Stepan), Witalij Netrunenko (Kniaź), Maksym Biłokrynycki (Parubek), Hanna Muromcewa (Rusałka). Zespół realizatorów: dyrygent-inscenizator Ołeksij Bakłan; baletmistrz-inscenizator Wałerij Kowtun; scenograf Wiaczesław Okuniew. Także w afiszu marca perły — balet „Spartakus”, wystawiony przez wybitnego choreografa Anatolija Szekerę, oraz „Tańce połowieckie” (inscenizacja Aniko Rechwiaszwili). A na miłośników sztuki operowej czekają emocje, które potrafią przekazać bohaterowie takich arcydzieł, jak „Faust” Ch. Gounoda i „Don Carlos” G. Verdiego. Wł. inf. Iryna SZESTERENKO Nasi ukraińscy laureaci poprzednich konkursów Tenor Viñas Competition (wśród nich bas Mychajło Kit — 1977 r., tenor Wołodymyr Hryszko — 1989 r., sopranistka Olha Mykytenko i bas Taras Sztonda — 1997 r., sopranistka Olha Kulczynśka — 2015 r.) stali się gwiazdami światowych scen operowych. Wśród 500 uczestników tegorocznego konkursu W. Płużnykowa zdobyła zaszczytne piąte miejsce. Śpiewaczka pokonała pięć etapów, eliminacje przeszła w Berlinie. Kolejne cztery etapy odbywały się w Barcelonie. Do finału trafiło tylko sześcioro ze 120 konkursowiczów, którzy przeszli wstępną selekcję. A warunki przeprowadzania etapów można nazwać ekstremalnymi: prób z koncertmistrzem nie było, a trudna aria Clarice z opery G. Rossiniego „Próba miłości” na pierwszym etapie stała się wyzwaniem zarówno dla solistki, jak i dla koncertmistrza. W drugim etapie W. Płużnykowa wykonała przy akompaniamencie fortepianu dwie arie: Dorabelli z opery W. A. Mozarta „Cosi fan tutte” oraz Joanny z opery P. I. Czajkowskiego „Dziewica orleańska”. W trzecim etapie w ich wykonaniu zabrzmiała aria Ramiro z opery W. A. Mozarta „Rzekoma ogrodniczka”. W czwartym Walentyna śpiewała przy akompaniamencie Orkiestry Opery Barcelońskiej Arię Dorabelli z opery W. A. Mozarta „Cosi fan tutte” oraz Arię Leonory z opery G. Donizettiego „Faworyta”. Wśród sześciu finalistów naszej śpiewaczce przyznano piąte miejsce oraz specjalną nagrodę od Festival Castell de Peralada: naukę w akademii młodych śpiewaków operowych przy Warszawskim Teatrze Operowym. W. Płużnykowa wytrwale dążyła do zwycięstwa, podczas nauki w szkole zajmowała miejsca na podium na konkursach wokalnych w Bułgarii, Grecji, w Odessie i Kijowie. We wrześniu 2018 r. została finalistką i dyplomantką trudnego trzyetapowego międzynarodowego konkursu wokalistów w Austrii (24 Internationaler Gesangswettbewerb Feruccio Tagliavini), gdzie tytuły laureatów zdobyło tylko troje finalistów. We wrześniu 2018 r. Walentyna — finalistka Trzeciego międzynarodowego konkursu im. Évy Marton. Otrzymała dwie nagrody: naukę w Mediolanie u Anatolija Gusiewa oraz udział w węgierskim festiwalu Bartok Plus Opera Festival. W październiku 2018 r. zdobyła tytuł laureatki II nagrody oraz specjalną nagrodę Lucii Valentini Terrani na 29. Międzynarodowym konkursie śpiewaków operowych Iris Adami Corradetti, który odbywał się we włoskim mieście Padwa.
Tłumaczenie maszynowe
W Narodowym Muzeum Ukraińskiej Sztuki Ludowej Dekoracyjnej świętowano 80-lecie mistrza słowa artystycznego — Borysa Łobody. Z gratulacjami dla aktora przybyli koledzy, przyjaciele, uczniowie i wielbiciele jego talentu. Od Ministerstwa Kultury Ukrainy jubilat otrzymał honorowe odznaczenie za swoją wieloletnią pracę. Maryna MARCZENKO Od Honczara do Stendhala Ponad pół wieku zasłużony artysta Ukrainy, laureat jednego z pierwszych ukraińskich konkursów artystów-recytatorów oraz Międzynarodowej nagrody „Triumf” Borys Łoboda oczarowuje swoich wielbicieli wirtuozerskim kunsztem recytatorskim. W dorobku twórczym niedoścignionego artysty gatunku słownego, który od ponad 40 lat pracuje w Narodowej Filharmonii Ukrainy, znajduje się niezliczona ilość przedstawień literacko-muzycznych, projektów artystycznych w ukraińskim radiu i telewizji, w szczególności autorskie kompozycje literackie. Tak jak Borys Łoboda, nikt nie czyta utworów Tarasa Szewczenki, Łesi Ukrainki, Mychajła Kociubynskiego, Todosia Osmaczki i innych ukraińskich klasyków. Są o tym przekonani koryfeusze sceny — artyści ludowi Ukrainy Anatolij Pałamarenko, Łarysa Choroleć oraz Ołeh Komarow, którzy witali jubilata w murach muzeum. „Cieszę się, gdy słyszę fletowy głos i szczególny tembr Borysa Iwanowicza. Zbieramy się całą rodziną wraz z wieloma radiosłuchaczami, aby go posłuchać. To nasz skarb narodowy. Należy być z niego dumnym, chronić go i stwarzać warunki do dalszej twórczości” — powiedziała Łarysa Choroleć, partnerka aktora w wielu słuchowiskach radiowych. Głos Borysa Łobody użyczał brzmienia tekstom uniwersałów Centralnej Rady, pracom historycznym Mychajła Hruszewskiego, Iwana Krypjakewycza, szkicom o wybitnych Ukraińcach — Iwanie Ohijence, Jewhenie Konowalcu, Piotrze Konaszewiczu-Sahajdacznym i wielu innych. W programie „Poezja więźniów sumienia” kanału „Kultura” czytał utwory poetyckie Mykoły Rudenki, Wołodymyra Kosowskiego, Iwana Switłycznego. Borys Iwanowicz nagrał 45 płyt kompaktowych z klasyką światową i ukraińską. „Trudniej powiedzieć, kogo nie czytałem z autorów — od Olesia Honczara „Człowiek i broń” po Stendhala „Czerwone i czarne” — zauważył jubilat i wyjaśnił, że praca przy udźwiękawianiu literatury w radiu, telewizji i na estradzie to również teatr, ale swój, indywidualny. Właśnie o takim teatrze marzył absolwent Kijowskiego Instytutu Sztuki Teatralnej im. I. K. Karpenki-Karego Borys Łoboda, pracując po jego ukończeniu w Zaporoskim Teatrze Muzyczno-Dramatycznym im. Szczorsa, w Kijowskim Teatrze Młodego Widza, kiedy powrócił do rodzinnego Kijowa. „Nigdy nie chciałem być aktorem teatralnym, chciałem zostać artystą gatunku słownego. Ale takiego wydziału w naszym instytucie nie było” — przyznaje. Ukraińskie słowo — dzieciom Bardzo ważne, zwłaszcza dzisiaj, jest to, że liczną publicznością mistrza słowa są dzieci. Całe pokolenie wyrosło na jego bajkach w audycji „Wieczorna kołysanka”. „Dla mnie ogromnym napięciem i przyjemnością było występowanie przed małymi telewidzami na żywo na całą Ukrainę. Bywało, że po audycji nie spałem w nocy, takie to było napięcie. Przecież tekstów nie trzeba było czytać z kartki, a na pamięć” — wspomina aktor. A placówek oświatowych Ukrainy, w których występował przed uczniami Borys Łoboda, nie sposób zliczyć. „Zważcie, że artysta gatunku słownego występuje bez dekoracji, bez żadnych środków teatralnych. Pozostaje sam na sam z widzem i musi utrzymać salę przez 45 minut, a nawet dłużej. Ale dzieci zawsze słuchają Borysa Iwanowicza z zapartym tchem i otwartymi ustami” — dzieli się wrażeniami kierownik części literacko-dramatycznej Narodowej Filharmonii Mykoła Maliczenko. Dlatego nie dziwi, że to właśnie Borysa Łobodę zaproszono do udziału w wolontariackim programie kulturalno-oświatowym „Szlakami ojczystej Ojczyzny — Ukrainy. Sztuka życia na ziemi”, podczas którego występował przed dziećmi Kramatorska, Słowiańska i Swiatohirska, prowadził dla nich warsztaty ze słowa artystycznego. Piękno języka ukraińskiego i bogactwo dziedzictwa kulturowego odczuli także uczniowie Donbasu, kiedy przyjechali w zeszłym roku do Kijowa. „To dzieci, które nigdy nie odwiedzały teatru, były pod wrażeniem” — opowiadają organizatorzy projektu i zapewniają, że takie samo ciekawe spotkanie z aktorem czeka wkrótce dzieci Ługańszczyzny. Mistrz, partner i nauczyciel Zatem Borys Łoboda i jego szczególny talent są poszukiwani dzisiaj, jak nigdy dotąd. Kiedy większość aktorów w jego wieku tylko przegląda zdjęcia i strony swojej biografii, wspominając osiągnięcia twórcze, mistrz słowa artystycznego żyje pełnokrwistym życiem twórczym. Oprócz pracy w filharmonii dzieli się swoim doświadczeniem ze słuchaczami Narodowej Akademii Kadr Kierowniczych Kultury i Sztuki oraz gra w kijowskim „Teatrze Raskolnikow”. „Borys Iwanowicz tworzy razem z nami już 2 lata. W tym czasie na scenie naszego teatru z jego udziałem widz zobaczył 4 spektakle, z których 3 to monodramy: „Listy nieznajomej” na podstawie opowiadań André Maurois, „Wy czjo, stariczjo?” na podstawie Borysa Wasiljewa oraz „W pewnym pięknym dniu” na podstawie opowiadań Antona Czechowa” — opowiada założycielka i kierownik teatru Ołesia Sawczenko. „Jest mistrzem, partnerem i nauczycielem w jednej osobie dla młodych kolegów. Łatwo włącza się w wieczory poetyckie, czyta poezję razem z aktorami, a nawet widzami” — zauważa. W ludziach Borys Łoboda najbardziej ceni dobroć i szczerość. I mówi, że zachowanie wierności, a nawet poświęcenia dla swojego powołania tak, jak Kateryna Biłokur, to jego credo twórcze. Dlatego wybrał na swoje uroczystości Narodowe Muzeum Ukraińskiej Sztuki Ludowej Dekoracyjnej, w którym przechowywane są obrazy jego ulubionej artystki, i włączył do swojego repertuaru wiersz „Kwiaty”, poświęcony jej płótnom. A Borys Iwanowicz pasjonuje się także grą na fujarce, dlatego jego występy stają się niezapomniane. „Trochę opanowałem ten instrument i wykonuję półtora tuzina fragmentów klasycznych melodii. Dnia już nie mogę przeżyć bez fujarki” — mówi. — „A melodia „Ave Maria” — jak codzienna modlitwa”. Bądźmy razem! PRENUMERATA—2019 PRENUMERATA—2019 Koszt prenumeraty Koszt prenumeraty
Tłumaczenie maszynowe
Założyciel: Ogólnoukraińskie Towarzystwo «Proświta» im. Tarasa Szewczenki
Świadectwo rejestracji KV nr 4066 z 02.03.2000 r.
Redaktor naczelny: Pawło MOWCZAN
Tłumaczenie maszynowe
Redaktor dyżurny Eduard Owczarenko Księgowość 279-41-46 Adres redakcji: ul. Chreszczatyk, 10-B, m. Kijów, 01001 E-mail: slovo_prosvity@ukr.net http://slovoprosvity.org http://prosvitanews.org.ua Korespondencja z czytelnikami — tylko na łamach gazety. Wydrukowano w spółce z o.o. «Mega-Poligraf», 04073 m. Kijów, ul. Marka Wowczka, 12/14.
Tłumaczenie maszynowe
Redaktor naczelny Mykoła CYMBALUK Kolegium redakcyjne Lubow HOŁOTA (przewodnicząca), Pawło MOWCZAN, Ołeksandr PONOMARIW, Mykoła TYMOSZYK Heorhij FILIPCZUK Mykoła CYMBALUK Iwan JUSZCZUK Zastępca redaktora naczelnego ds. produkcji Natalia SKRYNNYK 278-01-30 (tel./faks) na 1 miesiąc na 1 miesiąc 18 hrywien 11 kopiejek. na pół roku na pół roku 99 hrywien 41 kopiejek.
Tłumaczenie maszynowe
Sekretarz odpowiedzialny
Iryna Szewczuk
Dział kultury
Eduard Owczarenko
Dział korekty
Olha Żmudowska
Iryna Stelmach
Skład komputerowy
Iryna Szewczuk
Wołodymyr Żyhun
Redaktor internetowy
279-39-55
Tłumaczenie maszynowe
Za prawdziwość informacji odpowiadają autorzy. Redakcja zastrzega sobie prawo do redagowania i skracania tekstów. Redakcja nie zawsze podziela poglądy swoich autorów. Przy wykorzystywaniu naszych publikacji obowiązkowe jest powołanie się na „Słowo Proświty”. Indeks gazety „Słowo Proświty” — 30617
Tłumaczenie maszynowe