Strona · s. 6strona oryginału ↗
«Bóg dał mu w ręce łopatę i sprowadził na Ukrainę»
Слово Просвіти, №10 за 2021 рік
Halyna DACIUK... Wikientij usiadł na skraju ściany ogromnego głębokiego wykopu, zwiesił nogi, które z pewnością bolały, i zaśmiał się. W tej chwili czuł nie zmęczenie, a szczęście z powodu powodzenia i miłości do ziemi, która go wezwała. Wychodzi na to, że dla tej chwili bez żalu zostawił swoją rodzinę połabskich chłopów, malowniczą Bohemię, miasteczko nad Łabą, jedenaścioro braci i sióstr i pojechał, jak mówią jedni, za miłością, inni twierdzą, że uciekał przed narzuconym przez rodziców małżeństwem. Wszakże teraz Wikientij nie myślał o własnej przeszłości, bo wydawała się ona mizernym błyskiem na tle czasoprzestrzeni, która otwierała się z Góry Kuryłowskiej. Wczoraj na dole natknęli się na ciosy mamuta, które mają tysiące i tysiące lat. Dziś potwierdził to uczony Mychajło Hruszewski, który osobiście schodził na dno wielkiego dołu, będącego niegdyś, jak się okazuje, obozowiskiem łowców mamutów, dotąd niewidzianym! Tak właśnie powiedział: “To one – ponad 60 odłamków ciosów mamuta!” Na odłamku jednego z ciosów Wikientij zobaczył wyryty ornament. Nie uwierzył, przyjrzał się – takie są! Zatem na Górze Kuryłowskiej to nie po prostu sterta kości zwierząt, a ślady twórczego człowieka, który żył tu w dawnych czasach i pragnął piękna. To stanowisko Chwojka będzie badał 7 lat i ustali, że w epoce dawnego paleolitu na Górze Kuryłowskiej istniała kultura, którą nazwie trypolską. Urodzony w Czechach, Czech z dynastii rycerzy zakonu Czestosławów (“Sława honorowi”), z samozaparciem pokochawszy ukraińską ziemię, całe życie będzie badał jej podziemne królestwo. Niegdyś Czenek, teraz Wikientij, będzie zdobywał honor nie w bitwach krwi, a w szlachetnym dziele odkrywcy. Niegdyś ciekawy świata młodzieniec, badając z rówieśnikami połabską okolicę, teraz sam będzie odkrywał dla świata historię. Niegdyś młody podróżnik po Czechach, Niemczech, Austrii, będzie wędrował po Ukrainie, szukając śladów bodaj najdawniejszej na ziemi cywilizacji rolników. Nieszczęśliwa miłość pozostawiła takie wstrząśnienie, że zamknęła ten temat na zawsze. Wikientij tak i nie ożeni się, ale i do Czech nie wróci. Do Kijowa przyjedzie jako 26-latek, w 1876 roku. Początkowo na życie będzie zarabiał nauczaniem niemieckiego i rysunku, potem postanowi zająć się handlem – nie na darmo uczył się w Czechach w szkole handlowej. Planował na żyznej ukraińskiej glebie uprawiać chmiel, czeskie proso i zachęcał do tego ukraińskich producentów. Zamieszkał pod Kijowem, na Białogrodczyźnie, na daczy swoich przyjaciół Deforenów, również Czechów, i zaczął przeprowadzać doświadczenia z nasionami. Stworzył całe laboratorium. Z dobrego chmielu zamierzał warzyć smaczne piwo – święto duszy i zysk. Może życie piwowara ułożyłoby się pomyślnie i dziś mielibyśmy różne marki chmielnego napoju “Chwojka”. Jednak nagle zapłonęła stodoła, gdzie przeprowadzał doświadczenia, i spłonęła doszczętnie. Przeszukując zgliszcza, robotnicy natknęli się na jakieś kolorowe skorupki. Cóż, w Ptuszkach od dawna mieszkali mistrzowie glinianych zabawkowych kogucików. Ale kiedy Wikientij zaniósł znaleziska do lichwiarza, bo nie było za co żyć, ten wprawił go w osłupienie: “One są bardzo, bardzo dawne”... I dał mu 60 rubli. Cóż to za kamyczki? I co jeszcze przechowuje ta ziemia, oprócz wody i kopalin? W tym pożarze spłonie Wikientijowe pragnienie zajmowania się chmielem i piwem. Z popiołów narodzi się pragnienie poświęcenia się archeologii. A dalej jego życie przypomina los człowieka, który zabrał się do wykopania studni. Człowiek bierze gałązkę wierzby i idzie z nią szukać wody. Tylko jej znana siłą wierzbowa gałąź bezbłędnie pomaga trafić w samą arterię źródła. Ale żeby dotrzeć do wody, kopacz musi piekielnie się napracować. Chwojka szedł szukać po omacku, bez gałązki. Archeologia wymagała ogromnej pracy fizycznej i wytrzymałości. Sam nie poradziłby sobie za nic. Do swoich poszukiwań Wikientij zapraszał robotników. Naoczni świadkowie, którzy widzieli na wykopach pracę najemnych kopaczy, świadczyli, że ci 50-100 robotników było czarnych jak Maurowie, ich zgrubiała od słońca skóra łuszczyła się i schodziła. Kurz stał taki, “jakby ogromny tłum palił tytoń…” A pracować trzeba było ostrożnie, bo za “dymną” zasłoną czaił się skarb. I Czech Wikientij Chwojka nie całkiem wprawną ukraińszczyzną wyjaśniał tym ludziom, że nie mają prawa naruszyć tysiącletnich nawarstwień kultury. Wykopy sięgały 19 metrów w głąb, o powierzchni setek metrów kwadratowych. I wszystko to kopano bez koparek i łyżek – rękami i łopatami. Jednak robotnicy chętnie najmowali się do wykopalisk, bo Chwojka płacił po 50 kopiejek za dzień. Dobra zapłata, jeśli za te pieniądze można było kupić 5 kilogramów ziarna. Jak odważył się na taką pracę, słabo znając język, niebędąc miejscowym, bez pieniędzy, bez urządzonego bytu, bez fundamentu do pracy, wyrzekłszy się wszystkich wygód? Magia podziemnego cudu kierowała tym człowiekiem, wykopaliska stawały się dobrem i szczytem szczęścia. Desperacko, niemal z zamkniętymi oczami, wchodził w świat, który miał 20 tysięcy lat. Z imperialnego zrusyfikowanego Kijowa, który do swojego “ja” dopiero dobijał się przez gąszcze ucisków i carskich zakazów, Chwojka wstępował na ziemię autochtonów, która zwie się obecnie Ukrainą. I właśnie tak definiował dla siebie swoją pracę – tu żyją potomkowie pradawnej cywilizacji rolniczej. Najwierniejszym jego przyjacielem zostanie milioner Bohdan Iwanowycz Chanenko, prezes zarządu “Towarzystwa cukrowniczych i rafineryjnych zakładów braci Tereszczenków”. Razem z żoną Warwarą wyjeżdżali za granicę, zbierali dla swojej kolekcji kosztowności, antyki, rzeźby. Ich też interesowała archeologia. Chwojka wyczuł w tych ludziach i pokrewieństwo myśli, i możliwość za ich wsparciem zajmowania się ulubioną pracą. Mógł odkopywać Międzyrzecze, ale postanowił szukać śladów nieznanej dawnej kultury na Ukrainie. Wołodymyr Antonowycz – dziekan wydziału historycznego Uniwersytetu świętego Wołodymyra, historyk, etnograf, archeolog, Fedir Wowk – archeolog, etnograf, antropolog – to byli ci ludzie, których wsparcie i działalność naukowa tylko wzmocniły pragnienie szukania i znalezienia właśnie tutaj. Żeby żyć, zmuszony był trochę dorabiać, ale już wiedział, że nigdy nie będzie warzył piwa i uprawiał prosa. Po omacku, ale z dużym stopniem intuicji zaczął szukać osad pradawnych Słowian. Ojcu napisze, że “do końca tego roku (1891) chciałoby się zbadać ziemie, które leżą na granicy Charkowa, Kurska, Czernihowa, Jekaterynosławia, być może – guberni chersońskiej”. Wyruszy na Naddnieprze, przejeżdżając od wsi do wsi, będzie interesował się, czy nie znajdowali chłopi na ogrodach jakichś skorupek. I chłopi chętnie dzielili się i opowieściami, i skorupkami. Tymczasem znalezisko na Podolu (1896) stało się światową sensacją. Wikientij Chwojka zaangażował do pracy archeologów z Francji, podarowawszy nawet kilka znalezisk ze stanowiska Kuryłowskiego. Artefakty będą eksponowane w Paryskim muzeum, o nich opowie czasopismo archeologiczne, ale nazwiska Chwojki nikt nie wspomni… A w Kijowie wydarzy się dzika historia. Archeologiczne znaleziska Chwojki ludzie wezmą za święte i uzdrawiające, na wzór relikwii sprawiedliwych, i rzucą się je rozkradać. Skradzionego Chwojce tak i nie uda się odzyskać, wiele rzeczy po prostu zginie w tłumie, który rzucił się na Górę Kuryłowską.
Aby być bliżej wykopalisk i je chronić, Wikientij Chwojka zamieszkał na Podolu, przy ulicy Ihoriwskiej, gdzie przeżył 16 lat, do swojej ostatniej chwili. Dom ze sztukaterią przy Ihoriwskiej zachował się do dziś. Ale najwyraźniej dożywa swoich dni. Mówią, że teraz jest własnością prywatną oligarchy, który nie bardzo szanuje naszą historię i kulturę. Otwarte drzwi na balkonie wpuszczają zimowy chłód i śnieg, by przyspieszyć umieranie budynku, który mógłby stać się Muzeum Wikientija Chwojki. Wszak dla ludzi, którzy nie uznają autochtonów i odkrywcy, lepiej zbudować tu jeszcze jeden dochodowy wieżowiec. Czym więc różni się właściciel od ciemnej masy sprzed stu lat? Chyba tylko tym, że ta zniewaga wobec zabytku z tablicą pamiątkową Wikientija Chwojki nie wynika z ciemnoty, lecz jest celowa. Trwały wykopaliska przy Kyryliwskiej 55, gdzie w 1895 roku Chwojka odkopał kilka pieców garncarskich i kilkadziesiąt mieszkań, odkrywając naczynia, gliniane figurki ludzi i zwierząt, broń, narzędzia pracy – wszystko, oczywiście, w odłamkach. Jednak stało się jasne, że znaleziska są dotąd niespotykane i trzeba szukać dalej. W połowie lat 90. XIX wieku Wikientij Chwojka organizuje w Kijowie wykopaliska na głębokość do 16 metrów nie tylko przy Kyryliwskiej, ale także na górze Batyja, w Protasowym Jarze. Trwały wykopaliska na Czerkaszyźnie, we wsiach Kononcza i Selyszcze. Odnosi się wrażenie, że Wikientij Chwojka natrafił na tętnicę informacji, swoisty portal. Pochłonęły go badania okresu Rusi Kijowskiej – na górze Kyseliwce (1894) i górze Starokijowskiej (1907–1908). Portal otwierał niespotykany podziemny świat. W dniu urodzin geniusza ukraińskiej archeologii, odkrywcy kultury trypolskiej Wikientija Chwojki, grupa kijowskich dziennikarzy przeszła się jego słynnymi miejscami: po górach Kyryliwskiej i Starokijowskiej oraz Podolu, skąd zeszła na cały świat prawda o naszej historii.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
