Strona · s. 8strona oryginału ↗
«Chatka» Buraczka wciąż płonie…» W 150. rocznicę urodzin wybitnego artysty
Слово Просвіти, №10 за 2021 рік
Witalij ABLICOW
Czerniowiecki poeta przybliżył Paryż do Ukrainy. Wśród niewielkiej liczby listów akademika Iwana Dziuby przechowuję ten, którym logicznie byłoby rozpocząć wydanie poświęcone 150. rocznicy urodzin malarza, teatromana i pedagoga: „Jest taki wielki ukraiński poeta (niestety, już nieżyjący), a ma on specjalnie dla Pana wiersz „Przy obrazie M. Buraczka »Upał. Chatka w południe«”: Paryża niebo – rybie file. W parametrach sztalugi, jak w spektrum. Z jego ścierniska piła fiolet Pragnieniem malw Buraczka „Upał”. Do szaleństwa zmęczone miody, Które sto lat pieką okienne ramy, Piecze chmurki piołunowy dym I bije na spokój słońca temperament. O, jak on bije! O, jak on bije i bije – Zamalwiły się słoneczne kopyta, Karmi strzechy fosforowy ogrom, Daje ze ścian czerwonych cieni pić. Oto-oto pęknie ciszy cięciwa, – Gromy zagrają w tysiącu orkiestr. Wzdycha grusza. Gdzieś trwają żniwa, A upał kręci ze słońca powrósła. Niech fowizmem kryje się Paryż, Sinieje czas w paletach barbizończyków, Buraczka „Chatka” wciąż płonie Na falach malw w słomianym słońcu. (Anifatij Swyrydiuk „Przecięcie Jabłka”. – Czerniowce, 2008, str. 130).
Nostalgia za ojczyzną. I nie tylko… „Pamiętasz, bracie mój, wiosnę 1917 roku, kiedy my, Ukraińcy, jak po długiej zimie wiosenne wody, rozlaliśmy się po majdanach, ulicach miast, słobód, wyszliśmy demonstrować pod żółto-błękitnymi sztandarami, z portretem naszego proroka i nauczyciela Tarasa Szewczenki.
Ty pamiętasz, bracie mój, jak zabiły się nasze serca, niby jedno serce naszej niepodległej Ukrainy.
To był 1917 rok, kiedy na cały świat rozbrzmiało zapomniane słowo – Ukraina…
I każdy z nas, świadomych obywateli, chciał zrobić choć cokolwiek dla rozbudowy, dla wzmocnienia Ukrainy…
Och, jak ciężko umieliśmy wtedy pracować… Byłem wykładowcą Instytutu im. M. W. Łysenki…
Wokół tyle niesprawiedliwości… wrogów Ukrainy…”.
Niestety, 57 wierszy naniesionych na pożółkły od czasu papier nie poddaje się odczytaniu. Wyjątek – pojedyncze słowa, części zdań…
Ten dotąd nieodczytany list
Mykoły Buraczka odbierany jest jako tajemnicze przesłanie w przyszłość. I brat ten jest raczej mityczny, stworzony w momencie rozpaczy wyobraźnią artysty.
Mykoła Buraczek skoncentrował w swoim pragnieniu nostalgię – tęsknotę, przede wszystkim za niepodległością Ojczyzny, żal – za wolnością twórczości, nieukojony smutek-żal za cywilizowaną przyszłością.
Dlatego nie przyjął imperialnych idei, które nieśli na swoich bagnetach kremlowscy internacjonaliści, i znajdował spokój jedynie w swojej twórczości.
W latach trzydziestych XX wieku moskiewscy azjaci zniszczyli całe pokolenie ukraińskich pisarzy. Jurij Ławrynenko stworzył antologię „Rozstrzelane odrodzenie” (1959).
Jasne, że na twórcze losy czołowych działaczy ojczystej kultury zawsze mają wpływ tragiczne wydarzenia społeczne.
W pokoleniu znanych artystów-malarzy pierwszej połowy ubiegłego wieku unikalnymi pod względem swoich twórczych osiągnięć byli bez wątpienia przede wszystkim bracia-malarze Wasyl i Fedir Kryczewscy, pejzażysta Mykoła Buraczek, portrecista Ołeksandr Muraszko, niedościgniony grafik Heorhij Narbut (chodzi o artystów, którzy pracowali w ojczyźnie; zrozumiałe, poza Wasylem Kryczewskim, który znaczny okres swojego życia zmuszony był spędzić na dalekiej obczyźnie – w Wenezueli).
Ołeksandra Muraszkę w 1919
roku zabito w Kijowie (dzisiaj znane są różne wersje, jedna z nich – stał się ofiarą znanego z radzieckiej historii donieckiego marynarza, bolszewika A. W. Połupanowa).
W 1920 roku w zagadkowych okolicznościach zmarł Heorhij Narbut.
Artyści Mychajło Żuk i Mykoła Buraczek w trudnych porewolucyjnych latach opuścili Kijów (pierwszy przeniósł się do Odessy, gdzie spędził swoje twórcze życie, a drugi początkowo nauczał rysunku w wiejskich szkołach na Kijowszczyźnie i Winniczyźnie, a w latach 1925–1942 mieszkał w Charkowie).
Przez Kraków i Paryż do Kijowa, a stamtąd – jako nauczyciel do wiejskiej szkoły. Trzeba zrozumieć porewolucyjną kijowską sytuację, w którą trafił Mykoła Buraczek, który zdobył wykształcenie europejskiego poziomu – od 1905 do 1912 roku studiował w Krakowskiej Akademii Sztuk Pięknych, później – doskonalił kunszt u wybitnych paryskich Mistrzów malarstwa.
Powróciwszy do ojczyzny, stał się jednym ze współzałożycieli wymarzonej przez Tarasa Szewczenkę Ukraińskiej Akademii Sztuk Pięknych, fachowym opracowującym najpełniejszy zbiór twórczego dziedzictwa Szewczenki-artysty (dzisiaj trudno to sobie wyobrazić, ale na początku XX wieku Taras Szewczenko był znany jedynie jako wybitny poeta; o Szewczence-artyście wiedziało tylko wąskie grono wielbicieli jego talentu).
To właśnie Mykoła Buraczek po raz pierwszy dokonał atrybucji setek akwareli i obrazów T. Szewczenki.
Pomimo tego, nawet znany historyk sztuki P. Biłecki ignorował badania twórczości Szewczenki-artysty, wykonane przez M. Buraczka.
Jak znaleźć rozwiązanie tego? Otwórzmy przed czytelnikami zachowany w archiwum artysty list, który stawia kropki nad „i” (początkowy akapit listu „Na dniach przynieśli mi nr »Bolszewika« za”)
15/II i wskazali na rubrykę „Poczta” oraz „Kultura i sztuka”…” przekreślony przez M. Buraczka. Komentarz autora): „Niedawno przeczytałem w nr „Bolszewika” z 15/II w rubryce „Kultura i sztuka” artykuł „Malarz Mykoła Buraczek” i pomyślałem: „Głos wołającego na puszczy”. Wyrażam szczerą wdzięczność szanownemu autorowi artykułu, że nie zapomniał o mnie, za uznanie niektórych moich zasług w zakresie ukr. sztuki, za przychylność (przekreślone: z jaką odniósł się) do mnie i za szczere zdziwienie (w oryginale – dla (dlaczego. – W.A.) ja nie w Kijowie, a gdzieś w cukrowni. Jeszcze muszę przyznać, że przeczytawszy artykuł, mimo woli pomyślałem: „Głos wołającego na puszczy” i postanowiłem wyjaśnić autorowi jego zdziwienie z powodu tego, że pracuję nie w Kijowie, a gdzieś w cukrowni. W tym czasie, kiedy przyszło mi wyjechać z Kijowa (lipiec 1921 r.), moje okoliczności były niezwykle trudne także pod względem materialnym, półgłodna wegetacja, potem choroba syna, którego lekarze …jednogłośnie na wieś (katar płuc), a potem… Ja, pejzażysta, nie widziałem już trzy lata wsi! I kiedy zaproponowano mi wyjazd dla zarobku do cukrowni, to naturalnie musiałem pojechać. Jak żyłem i żyję, jaki jest stosunek do spraw kulturalnych w tych cukrowniach, teraz pisać nie będę – zbiorę notatki i wrażenia i napiszę osobny artykuł, bo materiału jest bardzo dużo i jest cenny. W głupią, zimną jesień 1921 r. „niezależne ode mnie okoliczności” za… (niezrozumiałe. W.A.) mnie reżyserem amatorskiego kółka (nie na darmo byłem kiedyś aktorem) w cukrowni w… błocie (i materialnie, i moralnie) pod nazwą „Dziunków”. W tym roku cukro-trest przeniósł teatry przy cukrowniach na „samofinansowanie” (to w Dziunkowie!) i zostałem pozbawiony wszelkiego utrzymania, należnego reżyserowi, tak że od tej „samofinansowości” zachorowałem na szkorbut. Zatem w sierpniu ub. r. (ubiegłego roku. W.A.) zdecydowanie wyjechałem do Kijowa: w Akademii rozpoczęły się egzaminy oraz w instytucie im. Łysenki (gdzie też miałem wykłady), czyli myślałem, że moja obecność w Kijowie nie będzie zbędna. Przyjechawszy, dowiedziałem się, że Ukraińska Akademia Sztuki, moje marzenie, które z takimi trudnościami udało mi się wraz z szanownymi kolegami – nieżyjącym już O. O. Muraszką, W. i F. Kryczewskimi oraz M. Żukiem – zrealizować, że ta Akademia jest po cichu pogrzebana i przekształcona w I. T. S. (Instytut Teatralnej Sztuki. – W.A.)… Pojawili się tam nieznani nowi ludzie, a nawet wrodzy ukr. sztuce, ale ja wciąż pocieszałem się, że mnie po roku jeszcze nie zapomniano i dlatego złożyłem podanie, aby pozwolono mi otworzyć pracownię pejzażu, tym bardziej, że miałem wielu uczniów. Ale Rada Instytutu (czy tam kto – ja ze wstydu… nawet nie dochodziłem – kto?) wydała postanowienie następującej treści: że z uwagi na to, iż w statucie Instytutu nie zaznaczono katedry pejzażu, a jedynie malarstwa sztalugowego (a czymże jest pejzaż?), to profesorowi M. Buraczkowi odmówić pozwolenia na otwarcie jego pracowni. No a poczucie własnej godności nie pozwoliło mi prosić kogoś. Proponowali mi moi uczniowie otwarcie prywatnej Akademii, ale ja nie jestem przedsiębiorcą wcale, a potem jeszcze – brak mieszkania (ode mnie za 3 pokoje „przyjaciel” zażądał 2 miliardów „odstępnego” (przekreślone zdanie, które trudno odczytać. – W.A.). Wszystko to zmusiło mnie do powrotu znowu na „miłą” prowincję, gdzie „wykładam” bez żadnych niezbędnych środków malowania, grę na scenie i obserwuję ze swojego zakątka otaczające mnie nudne życie, pełne…, duchowej nędzy, żołądkowych marzeń…, nad którym panuje… mrówcze zwierzchnictwo, które ze wszystkich sił chce być podobne do zwierzchnictwa „dobrego starego czasu” (przekreślone zdanie. – W.A.) i czasem osiąga imponującą postawę słynnego Kit Kitycza. Oto i całe rozwinięcie mojego pobytu w cukrowniach. Pohrebyszcze. 3/III 1923 r.” We wspomnianej Ukraińskiej Akademii Sztuki M. Buraczek początkowo został wybrany prezydentem, a później – rektorem uczelni (profesorowie UAS kierowali akademią na zmianę). Wszystko to odzwierciedlają odpowiednie dokumenty, ale w galerii rektorów dzisiejszej akademii sztuki – spadkobierczyni UAS, rektor M. Buraczek jest nieobecny (?!). Brak fachowych badań życia i twórczości M. Buraczka dezinformuje współczesnych wielbicieli jego talentu. Na przykład, otwórzmy publikacje L. Władycza (nawiasem mówiąc, ten „naukowiec”, pisząc o Ukraińskiej Akademii Sztuki, używał takich wyrażeń: „tak zwanej „Ukraińskiej akademii sztuk”; Centralna Rada u tego „uczonego” przyjmowała jedynie „demagogiczne obietnice” itp.). Badając zachowane archiwum artysty Mykoły Buraczka oraz znaczne pod względem treści i rozmiaru nowo odkryte źródła, autor wykrył nieznane dotąd informacje nie tylko o wybitnym artyście, ale i o jego niezwykłej rodzinie. Buraczkowie dali Ojczyźnie i zagranicy wybitnych działaczy: intelektualistów-naukowców, admirałów floty wojskowej i cywilnej, generałów. Jeden z nich – Jewhen Buraczek, założyciel dalekowschodniego miasta i portu Władywostoku. Dzisiaj unikalny pejzażysta Mykoła Buraczek jest w znacznej mierze zapomniany. Jeśli już drukuje się coś o nim i jego twórczej działalności, to dopuszcza się niemało błędów. Na przykład w 1992 roku „Ukraińska Encyklopedia” imienia M. Bażana skromny artykuł o M. Buraczku otworzyła twierdzeniem, że urodził się w 1876 roku – w rzeczywistości w 1871; opublikowane w 2014 roku wydanie W. Petraszyka „Mykoła Buraczek: portret na tle epoki” roi się od błędów i zapożyczeń z publikacji badaczy życia i twórczości czołowego działacza rodzimej kultury. Ostatnich kropek w ocenie współczesnego postrzegania talentu i zasług Mykoły Buraczka nie postawili kijowscy „działacze kultury”, zwłaszcza „historycy sztuki”: ani w odpowiednim dla kierunku badań instytucie naukowym, ani w stołecznym muzeum sztuki, ani… Słowem, Kijów zignorował godne uczczenie 150-lecia malarza. A oto charkowianie (M. Buraczek przeżył w industrialnym gigancie od 1925 do 1942 roku, tutaj zakończyła się jego ziemska droga) oddali należne znanemu pejzażyście. Na zdjęciu: siedzą (od lewej do prawej) Mykoła Buraczek, Fedir Kryczewski, Mychajło Bojczuk, Mychajło Żuk; stoją (od lewej do prawej) Ołeksandr Muraszko, Heorhij Narbut, Wasyl Kryczewski. Grudzień, 1917
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
