Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 10strona oryginału ↗

Dotąd nieznany kontynent ukraińskiego ducha na obczyźnie. O ukazaniu się nowego dwuksiążka profesora Mykoły Tymoszyka o historii dziennikarstwa i wydawnictw książkowych Ukraińców w Wielkiej Brytanii*

Слово Просвіти, №10 за 2021 рік

Hennadij IWANUSZCZENKO, kurator archiwum OUN Ukraińskiej Służby Informacyjnej w Londynie. Wynik badania nieznanego tematu – ponad 1000 stron książkowych. Łącznie objętość tych dwóch książek wynosi ponad tysiąc stron. Obie wydane są elegancko, hojnie zilustrowane rzadkimi i wymownymi fotografiami, zawierają dziesiątki i setki ciekawszych jedna od drugiej, faktycznie nieznanych ogółowi historii o tym, jak garstka marzycieli i zapaleńców tworzyła ukraińskie słowo drukowane na obczyźnie, w jakich warunkach, za jakie grosze i po co to robili. Dlatego zwrócę uwagę na jedną z nich – poświęconą wyjaśnieniu fenomenu ukraińskiego ruchu wydawniczego na obczyźnie. Ta unikalna książka skłania do głębokiego przemyślenia tego przebogatego pokładu informacji, który wydobył autor, podróżując po ukraińskich archiwach i domach Wielkiej Brytanii: od mglistego Albionu po zieloną Szkocję. Szczególnie zaczynasz rozumieć, jak trudno było tym pionierom rozwijać nasze drukarstwo na obczyźnie, kiedy podróżujesz po tych samych ośrodkach ukraińskiego życia zorganizowanego, spotykasz się z uczestnikami wydarzeń, za pomocą dobrych ludzi znajdujesz nocleg i kubek herbaty w jakimś akademiku przy ukraińskim klasztorze czy w redakcji gazety. To jest to, co zrobił autor książki, realizując swój wielkoskalowy zamysł, który wydawał się nie do udźwignięcia dla jednej osoby. Dwie wyróżniające cechy nowości. Pierwszą wyróżniającą cechą książki, którą chciałbym zaznaczyć, jest jej ludzkość. Autor nie wychodzi od abstrakcyjnych „przesłanek historycznych”, „przyczyn społeczno-ekonomicznych” i innych uogólnionych konstrukcji. Obrazuje powojenną generację Ukraińców, ludzi, którzy po tułaczce w obozach jenieckich i „Di-Pi” znaleźli się w Wielkiej Brytanii. Obrazuje nie strukturalnie, w jakimś oddzielnym rozdziale swojej książki, a „na wskroś”, „wplatając” życiorysy pionierów w ciekawie opisane wątki. Mykoła Tymoszyk zaznacza, że byli to nie tylko zahartowani życiowo ludzie, ale i ideowo wyszkoleni, gdyż wielu z nich przeszło przez szeregi dywizji „Hałyczyna”, UPA lub podziemia OUN na Ukrainie. I taka uwaga poświęcona ich przeszłości, która przewija się przez całe badanie, jakby odkrywa sekret ich wytrwałości w warunkach emigracyjnych oraz sukcesu Sprawy, za którą się wzięli. Oni, ukształtowani światopoglądowo w warunkach walki o Ukrainę, patrzyli na świat ukraińskimi oczami. Na tym tle wyróżniają się szczególnie wyraziste postacie, opowiada się o ich drodze życiowej, relacjach z przyjaciółmi w sprawie (nie omijając też trudnych i mało przyjemnych momentów), a nawet nawykach i zainteresowaniach artystycznych. Jednak Ukraińcy powojennej doby nie byli pierwszymi naszymi rodakami na wyspach brytyjskich. W okresie międzywojennym działały tu Ukraińska Misja Dyplomatyczna URL, Ukraińskie Biuro Prasowe Jakiwa Makohona oraz inne organizacje, które zajmowały się między innymi produkcją i rozpowszechnianiem ukraińskiej prasy – zarówno w języku ukraińskim, jak i angielskim. Ale dotąd wiedza o tym była znikoma nie tylko u badaczy z Ukrainy, ale i wśród ukraińskiej społeczności w Anglii. Dlatego do zasług autora trzeba zaliczyć również to, że na podstawie źródeł zbadał on także ten temat. Drugą cechą popularnie napisanej pracy naukowej profesora Tymoszyka jest to, że jest on pierwszym historykiem ukraińskiego drukarstwa, a szerzej – życia Ukraińców w Wielkiej Brytanii. Jeszcze nikt z badaczy nie podejmował się tego tematu w ogóle, zwłaszcza z taką gruntownością i rozmachem. Wcześniej w literaturze specjalistycznej trafiały się pojedyncze przeglądy ukrainistyki w angielskich archiwach i bibliotekach. Ale nie było: a) uogólnionego spojrzenia na ukraińskie instytucje wydawnicze w Brytanii; b) szczegółowej analizy działalności każdej instytucji, jej przedstawienia w historii jako niepowtarzalnego zjawiska, stworzonego przez ofiarne wysiłki naszych emigrantów. Kiedy po raz pierwszy przyjechałem do Brytanii na staż naukowy w 2007 roku, wydawało się, że miną jeszcze lata i lata, zanim uda się zebrać informacje o ukraińskich instytucjach, które w większym lub mniejszym stopniu są bogate w dziedzictwo archiwalne. Zebrać po to, aby z czasem stworzyć jakiś wstępny informator i zrozumieć, jak z tym bogactwem pracować dalej. Profesorowi Tymoszykowi udało się to wcielić w życie znacznie szybciej na stronach swojej monografii. Czym była dla emigrantów ukraińska książka i prasa. Charakterystyczne, że autor, zapoznając nas z początkami ukraińskiego drukarstwa w Wielkiej Brytanii, robi „dygresje wycieczkowe” w historię światowej i ukraińskiej sztuki drukarskiej (rozdział 1), podaje usystematyzowany pogląd na typy ośrodków wydawniczych, ich geografię, nakłady, formaty, a nawet porusza temat błędów drukarskich. To czyni wydanie fascynującym źródłem informacji nie tylko dla specjalistów, ale znacznie poszerza krąg czytelników. W szczególności znalazłem w nim niemało potwierdzeń opowieści pracowników drukarni Ukraińskiego Związku Wydawniczego (obecnie – Ukraińska Służba Informacyjna w Londynie), którzy opowiadali o różnych technicznych zawiłościach swojego rzemiosła oraz o „agregatach”, na których musieli pracować ich poprzednicy ze starszego pokolenia. Bardzo potrzebną, moim zdaniem, częścią wstępu jest „rozdział motywacyjny” pod tytułem „Czym była dla emigrantów ojczysta książka i gazeta?”. W krótkiej, ale wyrazistej formie konspektowej nakreślono tak ważne dla zachowania ukraińskiego ducha na obczyźnie czynniki, jak: komunikacyjny, informacyjny, identyfikacyjny, językowy, religijny, czynniki drukarstwa, mecenatu itp. I potem przytoczono cytat-apel do ukraińskiej społeczności: „Wypalmy o 10 papierosów mniej miesięcznie, zostańmy w domu i nie idźmy jednego wieczoru w miesiącu do kina czy „na piwo”, a przeznaczmy ten wydatek na ojczystą prasę, jeśli mamy okazję, kupmy przynajmniej jedną książkę czy czasopismo miesięcznie”. Autor słusznie wyciąga wniosek o dwóch głównych motywach, które skłoniły Ukraińców do rozpoczęcia wydawania książek w Brytanii: - głód duchowy emigrantów; - poczucie obowiązku najlepszych ich przedstawicieli wobec przymusowo opuszczonej Ojczyzny. Pierwsze na wyspach brytyjskich. Niezwykle informatywny jest rozdział 2 „Początki”, gdzie przeanalizowano książki, które wydawano w celu praktycznym – pomóc wyjeżdżającym do Anglii oswoić się w nowym środowisku i jednocześnie nie stracić duchowej więzi z Ukrainą. Autor szczegółowo rozpatruje każde znalezione przez siebie wydanie okresu początkowego: „Na drogę”, „Śpijcie, chłopcy, śpijcie…” (autor przekonująco udowodnił, że jest to pierwsze wydanie Ukraińców w powojennej Wielkiej Brytanii), „Dlaczego nie chcę wracać do ZSRR” I. Bahrianego i inne. Prowadzona jest opowieść o każdym z nich przez szczegółowy pryzmat: historii druku, autorstwa (tekstu i ilustracji), aktualności ukazania się, unikalności (badając podobne analogie w ukraińskim drukarstwie) i, oczywiście, akcentów treściowych. Wszystko to razem z ilustracjami okładek tytułowych tworzy u czytelnika całościowe wyobrażenie o każdej z tych książek. W podrozdziale „Pierwsze książki” autor porównuje utwory Tarasa Szewczenki, wydane w diasporze, z wykastrowanymi z przypisów i komentarzy zbiorami jego poezji, które ukazywały się drukiem w USRR. Mogę przy okazji potwierdzić, że utwory Szewczenki trafiają się podczas przeglądania księgozbiorów diaspory dość często i nie wiem, czy szybko stworzymy choćby przybliżone wyobrażenie o liczbie i nazwach wydawnictw opublikowanych poza granicami Ukrainy, albo zobaczymy wykaz zachowanych rarytasów poprzednich epok. W rozdziale o działalności pierwszych ukraińskich księgarni na Wyspach Brytyjskich bardzo trafnie zarysowano ruch wydawniczy jako „cztery koła jednego wozu”, gdzie „kołami” są odpowiednio: autor, wydawca, drukarze i kolporter. Dalej autor dokonuje szczegółowej analizy działalności tych podmiotów, ilustrując swoją opowieść licznymi cytatami z różnych wydań. Na podstawie tych przykładów bada on w szczególności wzrost liczby kierunków, według których czytelnicy wyszukiwali dla siebie i rodziny potrzebne publikacje. W szczególny sposób Mykoła Tymoszyk opisuje historię pierwszych drukarni i porusza życiorysy tych oddanych Sprawie osobistości, które w nich służyły. Powtórzę, że działalność tych ludzi w ukraińskich wydawnictwach bardziej przypomina oddaną i świadomą służbę, aniżeli po prostu pracę. Podobny stosunek do powierzonego odcinka działalności autor obserwował także w innych krajach, gdzie świadomi Ukraińcy-emigranci zdołali zbudować „równoległą Ukrainę”. A ponieważ w „tamtej Ukrainie” nigdy nie było ani kołchozów, ani pięciolatek, ani współzawodnictwa socjalistycznego, to w niej zachował się jeszcze ten pierwotny, „sumienny” stosunek do pracy, który tak charakteryzował naszych poprzedników. W szczególny rodzaj produkcji wydawniczej autor wyodrębnia kalendarze. Robi ekskurs w historię ich wydawania, wyróżnia cechy kalendarzy diasporowych i szczegółowo (włącznie z danymi technicznymi i analizą osobliwości treści) charakteryzuje główne i najbardziej masowe wydanie tego kierunku – „Kalendarzyk Ukraińca w Wielkiej Brytanii”. O głównych ośrodkach wydawniczych W trzecim rozdziale „Główne ośrodki wydawnicze” mowa o głównych centrach nie tylko ukraińskiego wydawnictwa książkowego, ale i życia społecznego w tym odrębnym kraju Europy Zachodniej. Są to dobrze znane wśród obcych Związek Ukraińców, Ukraiński Związek Wydawniczy, Zjednoczenie Byłych Żołnierzy Ukraińców, Związek Ukraińskiej Młodzieży. Faktycznie tak właśnie było: politycznie ustrukturyzowani Ukraińcy zakładali organizację i wydawnictwo dla szerzenia swoich idei, planów i myśli. Dlatego poli- W czasie pisania tego tekstu wpadła mi w oczy jedna „zabójcza” wiadomość, która nie mogła nie dotknąć do żywego. Znane na Ukrainie i poza jej granicami wydawnictwo nagle oświadczyło, że przechodzi z druku książek ukraińskich na rosyjskie. Bo tak, widzicie, niekorzystnie układa się koniunktura; bo ekonomicznie nieopłacalne jest służenie ukraińskiej książce, bo winna jest władza, rynek, „wrogowie” czy jeszcze ktoś… I to na Ukrainie. Po prawdziwie ukraińskojęzycznym boomie książkowym 2019 roku. Po wielu sprzyjających, zarówno w sensie politycznym, jak i społeczno-patriotycznym, wydarzeniach i zjawiskach. Tym z bardziej wyrazistym emocjonalnym odbiorem zapoznawałem się z nowym dwuksiągiem szanownego i utalentowanego autora, profesora Mykoły Tymoszyka, który nie boję się od razu ocenić jako niezrównany.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn