Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 11strona oryginału ↗

Bez miodowych powabów Maluta Iwan. RÓJKA. Opowiastki z Cybuliwki i nie tylko. Wyd. drugie, uzupełnione. – Żytomierz: Sp. z o.o. «505», 2019. – 436 s.

Слово Просвіти, №10 за 2021 рік

Czym są książki-oszustwa Warta wysokiej oceny uwaga autora na wysiłki UIS w zakresie wytwarzania wydawnictw propagandowych, zamaskowanych pod radzieckie (Rozdział 5 „Literatura wywrotowa dla ZSRR”). Różnymi kanałami wydawnictwa te trafiały do czytelnika na Ukrainie. I coż widział czytelnik? Zbiór dokumentów „Z historii kolektywizacji rolnictwa zachodnich obwodów USRR” (K.: Naukowa dumka, 1976. – 640 s.) wewnątrz okazywał się pracą S. Bandery „Perspektywy Ukraińskiej Rewolucji”, Materiały XXV zjazdu Kompartii Ukrainy po części referatu Szczerbyckiego stawały się Materiałami V Wielkiego Zjazdu OUN, a w pracy profesora J. Rymarenki „Ukraiński burżuazyjny nacjonalizm – wróg internacjonalnego jednoczenia pracujących” od siódmej strony można było czytać książkę Mykoły Łebedia „UPA”. W ten sposób wymiana informacji między strukturami rewolucyjnej OUN i reprezentowaną przez nich UIS, z jednej strony, a ludnością zniewolonej Ukrainy – z drugiej, była obopólnie korzystna. Pozwalała ona „trzymać rękę na pulsie” wydarzeń, doskonalić pracę ideologiczną i propagandową. Także – sprzyjała szerzeniu idei wyzwolenia Ukrainy wśród narodu, zmieniała świadomość mas. Można coraz dalej wymieniać rozdziały i podrozdziały tego niezwykle nasyconego informacjami, ciekawego i potrzebnego wydania, wyróżniając poszczególne detale, zachwycając się błyskotliwym stylem opowieści, szerokością objętego tematu i niestrudzonością badacza. Bez wątpienia inni specjaliści znajdą i podkreślą jakieś inne, dostrzeżone przez nich cechy, być może zainteresuje ich jakiś podtemat i zechcą go osobno zbadać. Moim zdaniem, oprócz wielu już wymienionych wartości, największa wartość moralna książki tkwi w tym, że podniesiono w niej „na światło dzienne” postacie tych orędowników ukraińskiego drukarstwa, o których nigdy nie dowiedzielibyśmy się tak kompleksowo: a) przez ich skromność i, w konsekwencji tego, zauważalną obecnie skąpość źródeł. b) przez ich zajętość (bo kiedy opowiadać światu o sobie, jeśli trzeba – o Ukrainie?). *** Obserwując płodną twórczość Mykoły Tymoszyka, który już zbadał źródła i wydał szereg książek z historii ukraińskiego drukarstwa w innych krajach (szczególnie ciekawa jest jego książka o Włoszech, gdzie spędzili w miasteczku namiotowym pod Rimini dwa ciężkie lata wyczekiwania na swój los około dziesięć tysięcy przyszłych brytyjskich Ukraińców z dywizji „Galicja”), rozumiemy, że „tematem brytyjskim” profesor świadomie „zamyka” cykl swoich badań diasporowych. A jakimi będą nowe tematy – wie tylko on. Warto jednak mieć nadzieję, że tego unikalnego i zbyt aktualnego obecnie cyklu badań wciąż nieznanego kontynentu – Ukraińska Diaspora – autor nadal nie porzuci. Londyn, Wielka Brytania ___________ * Tymoszyk M. Ukraińskie dziennikarstwo w diasporze: Wielka Brytania. – K.: Nasza kultura i nauka, 2021. – 512 s.; Tymoszyk M. Ukraińskie wydawnictwo książkowe w diasporze: Wielka Brytania. – K.: Nasza kultura i nauka, 2021. – 484 s. Mykoła DMYTRENKO, doktor nauk filologicznych, profesor, pisarz Już we wstępie Iwan Maluta, pisarz, zasłużony dziennikarz Ukrainy, zaznacza, że pisał „Rójkę” z natchnienia. Z wyjątkowego powołania jeszcze od młodości – „z głosu znikąd”, czyli „z góry”. I to posłanie z niebios stało się jego wewnętrzną potrzebą. Mimo prób losu, represji za swoje przekonania w epoce radzieckiego imperium. Autor trzyma się znanej zasady, że historii przystoi prawda, a nie krasomówstwo czy zmyślenie, w odróżnieniu od retoryki i poezji. Więc zapewne kierował się nieustannie przestrogą indiańskich Majów, którzy w celu przekazania potomnym prawdziwej historii karali kronikarza za przekręcanie faktów. Jednocześnie pisarz-krajoznawca mimowolnie staje się bezstronnym sędzią przeszłości. A to nakłada na niego odpowiedzialność za bezstronną interpretację działań przedstawionych osób. Wymownym świadectwem tego jest przykład wielodzietnej rodziny Parfenia Trońki. Najstarszy syn Tymoha – politruk, próbował napisać historię rodzinnej wsi ze sławieniem władzy radzieckiej, zmarł w Kirgistanie. Petro – weteran II wojny światowej, major w stanie spoczynku – spoczął w Odessie, tamże – Iwan. Stepan zginął w Mołdawii. Najmłodszy z Trońków – Ananij (1918–2011) dożywał swoich dni w Rosji, w Nowokuźniecku. W latach 90. zaadresował do rady wiejskiej posłanie, które później trafiło w ręce Iwana Maluty. W przeciwieństwie do braci-komunistów Tymosi i Petra, Ananij świadczył ziomkom-współmieszkańcom prawdę o Hołodomorze 1932–1933 lat. Na prośbę rodaka-dziennikarza podał nie tylko gruntowne odpowiedzi, ale i opowiedział poruszające fakty ze swojego losu, z nostalgią za ojczystym krajem. „Wieśniacy umierali z głodu. Pewnego dnia naliczyłem 9 ojców, którzy nieśli w workach swoje dzieci na cmentarz. Po trzech dniach 11 ojców poniosło w workach zmarłe z głodu dzieciątka. Każdy samodzielnie kopał dołek i zasypywał – świadczył w liście. – Miałem 13 lat, kiedy czwarty raz spuchłem z głodu i ledwie dotarłem z Cybuliwki do Odessy, gdzie dwa lata błąkałem się jako bezdomny, spałem na ziemi latem, a zimą – w katakumbach i na cmentarzu w grobowcach. Takich było wielu”. Ostatnie posłanie (6. 03. 2003 r.) Ananij zakończył ironicznym współczuciem tym ziomkom, którzy żałują rozpadu ZSRR: „Biedni Ukraińcy, którzy martwią się, że teraz nie mają ani Kołymy, ani Workuty, ani Czukotki, ani Magadanu… Niech żyje i kwitnie rodzima, wolna Ukraina!”. Oczywiście, tutaj autor trafnie zastosował zabieg porównania: zamiast gołosłowności – niepodważalne świadectwa. Od takich przykładów znacznie ciekawszy staje się szkic historyczno-krajoznawczy, zbudowany na przekrojach epok, zaczynając od podań i dokumentów kartograficznych o założeniu wsi jeszcze pod koniec XVI w. Bezsprzeczną zasługą Iwana Maluty jest uratowanie „Wiadomości spowiednich… wsi Stara Cybuliwka” (od 1798 r.), które odnaleziono na strychu świątyni podczas krycia dachu i miały zostać spalone na stercie śmieci. Dokładnie opracował te unikalne zapisy cerkiewne i przekazał do Winnickiego Obwodowego Archiwum Państwowego. W latach 90. XX wieku autor zapoznał się w Państwowym Archiwum SBU z archiwalną sprawą karną Hrycia Wołoszcuka, studenta Kijowskiego Uniwersytetu Państwowego im. T. G. Szewczenki, współmieszkańca, malarza z pierwszego wykształcenia, który namalował na drzwiach akademika Stalina z pętlą na szyi. Opowieść o tym więźniu GUŁAG-u również została zawarta w „Rójce”. Iwan Maluta znany jest także jako publicysta. W tym wydaniu w pełni uzasadniona jest publicystyczna opowieść „Jak kamień graniczny”. Z nawarstwieniem różnych epok, umiejętnie wyodrębnia to, co główne: nie ustępować sąsiadom-wrogom granicą i bronić ojczystego języka ze statusem państwowego. Język – decydujące kryterium identyfikacji narodu, a obecnie – broń geopolityczna przeciwko „ruskiemu mirowi” w wielu jego przejawach. Obserwuje się to nawet na poziomie zrusyfikowania ukraińskich nazwisk w rodzinnej wsi: Fomyk zamiast Chomyk, Filipyszyn zamiast Pyłypyszyn i in. Logicznie wpisują się także mistyczno-ironiczne dialogi z nowo zmarłymi przy bramie raju, skłaniając czytelników do samoświadomości. Kto wy? – zapytał święty Piotr, brzęcząc kluczami. Chochły my jesteśmy. Nie ma takich w księdze narodów. Idźcie sobie obok łaski rajskiej. Do bramy podeszło jeszcze kilku petentów. Chwała Jezusowi Chrystusowi! Na wieki chwała! – zadowolony odpowiedział główny klucznik. My Ukraińcy, a nasi przodkowie byli Rusinami – pokłonili mu się. W takim razie Służba Bezpieczeństwa raju zapyta o hasło wolnych Ukraińców. Sława Ukrainie! – zgodnie zawołali nowoprzybyli. Bohaterom sława! – odpowiedział święty Piotr, otwierając bramę. „Wolności nie można nabyć ani odziedziczyć na zawsze. Trzeba jej bronić przed zakusami. Jeszcze z daleka, nie tylko z bliska” – rezolutnie kończy autor swoje publicystyczne rozważania. Naukowo uzasadnione, niemałe studium o zniszczeniu twierdzy w miasteczku Berszad w pierwszej połowie XVII w. Iwan Maluta poddał w wątpliwość twierdzenie twórcy heroicznego eposu „Pobereżcy”, że berszadscy kozacy nierozważnie wyruszyli na wyprawę, pozostawiając twierdzę na pastwę losu, i „wesoły kraj, dobrych ludzi na marne stracili”. Biorąc pod uwagę kronikę polskiego historyka Piaseckiego, autor przekonująco dowodzi, że w rzeczywistości Berszad zniszczyli nie ordyńcy, a Polacy, na żądanie tureckiego sułtana. W przeddzień posłaniec hetmana Żółkiewskiego przekazał załodze rozkaz rzekomo niezwłocznego przejęcia tureckiego oddziału. W ten sposób Iwan Maluta przywrócił honor kozackiej społeczności z Berszadi. Od pradawnych czasów biły źródła studni Sławy, zwanej Parubocką, którą wykopano, według podań, na cześć zwycięstwa kozaków z twierdzy Werchiwka oraz cybuliwskich chłopów nad oddziałem budziackich ordyńców. Na wniosek Iwana Maluty studnia została odnowiona i uznana za zabytek historii. To podanie – z wierszowaną dedykacją – znajduje się w opowieści o miejscach pamięci. W książce jest kilka tematycznie uwarunkowanych rozdziałów, w szczególności o zgubnych skutkach sowietyzacji wsi – wielkich głodach i represjach z planami na „wrogów ludu”. Jednocześnie warto wymienić cykl opowieści o słowach dialektalnych, które do dziś funkcjonują w południowej części obwodu winnickiego. Powiedzmy, nazwa nieprzezroczystych korali „bałamuty” pochodzi, według wersji autora, od leksemu „bałamutnyj”, który jest synonimem określenia mętności. A patelnia, czyli „skoworidka”, znana jest tutaj jako „czara”. Więc opowiastka o tym nazywa się „Jeśli zmienić akcent”. Podole jest znane, słusznie twierdzi autor, nie tylko atrakcyjnymi krajobrazami i głębokimi czarnoziemami, ale także wspaniałymi pieśniami ludowymi. Przepełnione nimi jest również wesele, które trwało kiedyś niemal tydzień. Iwan Maluta opisał je ze wszystkimi atrybutami w badaniu „Od czwartku do wtorku”. Opracowawszy dorobek folklorystów-poprzedników, zaznaczył podobieństwo weselnych śpiewów w niektórych obwodach. Wyróżnił lokalne – te, które funkcjonowały jeszcze w latach 1970-1980 tylko w rodzinnej wsi. Wśród nich – żartobliwe przekomarzania przy stołach druhen i „swityłok” (drużek panny młodej): „My nie umiemy po górze chodzić, / My nie umiemy gołąbków kruszyć, / My pójdziemy po równiutkim, / My weźmiemy po całe”. Tutaj też – dowcipne przypomnienie „swityłok” o swojej obecności: „Przesuńcie się, półmiski i miski, / A wy, druhny, na poduszki. / Niech usiądzie wiernianeczka, / Swityłoczka panieneczka”. Pamiętny epizod obdarowywania korowajem przed progiem: „Gdzieś tu u naszych młodych są chłopcy-zaporożcy – ogłasza starszy drużba. – Niech dadzą się słyszeć, jak mają tu być!”. Można sobie wyobrazić – wiem po sobie, z jaką radością odzywają się chłopcy-młodzieńcy, których nazwano zaporożcami (czyli nie tymi, co za progiem, a kozakami). Od głosistej sąsiadki mamy, Iryny Hrabczak, autor zapisał i, jak pisze, wprowadził za weselne stoły fragment przychylności dwóch braciszków panny młodej do przyszłego zięcia. Karego konia ten po prostu wziął, a oto za siostrę ich „czapeczkę zdjął, nisko się pokłonił”. Rzadki wariant, który daje się śledzić nie tylko w pieśniach weselnych, ale i w szczedriwkach. Unikalne są też weselne tańce na podwórku w poniedziałek. Zazwyczaj do koła dorosłych zaprasza się także dzieci. Ponad 120 pieśni ludowych w cyklu „Pieśniowe amulety”, które wcześniej stały się ozdobą książki Iwana Maluty „Na potrzeby duszy. Relikty folklorystyczne ojczystego kraju” (2018 r.). Przykłady zostały spaszportyzowane, pod każdym zapisem zaznaczono wykonawcę i datę, przeważnie jeszcze z początku lat 1970. Kończą pięknie ilustrowaną książkę zaklęcia („Pomocne słowa”) – notatki magii werbalnej, odziedziczonej z pamięci dwóch niepiśmiennych Jawdoch – matki autora i jej sąsiadki-znachorki. Z końcowym ostrzeżeniem, by ostrożnie korzystać z takich tajemnic, żeby nie zaszkodzić ani ludziom, ani sobie. Tytuł książki początkowo wywołuje domysły. Na „rojiwnię” (na deseczkę, powiedzmy, czy po prostu na patyczek, posmarowany miodem) wabi się nowo powstały rój pszczeli, który wyleciał z ula. Autor przeciwstawił jej – bez przynęt! – metaforyczną alternatywę. Staje się to zrozumiałe z wierszowanych wersów jego jako poety. Przytoczę fragment: Powołany do tych pism – Cząstek kronik Ukrainy, Jak na rojiwnię rój pszczeli, Łowiłem ja prawdy słowa. Rojiwnię bez przynęt kładłem Na wyraj wspomnień i świadectw. Ci więźniowie pamięci wieczni Teraz w historii wsi. W posłowiu „Czym serce się uspokoi” Iwan Maluta zauważa, że „śmierć zabiera wszystko, a główne – pamięć. Bo w niej – nie tylko wiedza i doświadczenie. W niej – świadectwa o współczesnych, ich działaniach, dobru i złu, miłości i nienawiści, namiętnościach z wiru bytu”. Zaprawdę Iwan Maluta wypełnił swoją obietnicę – wziąć na siebie misję kronikarza. I dlatego on, być może, poczuł twórczą radość ukojenia, dochodząc do końcowych słów o rodzinnym kraju. Wydanie – historyczno-krajoznawcze badanie jednej wsi z przykładami lokalnej tradycji folklorystycznej i gwary. Więc, jak mówi się w opisanym weselnym obrzędzie, niech dadzą się słyszeć ci, którzy za taką oryginalną i cenną wieloletnią pracę wyróżniliby autora nagrodą w dziedzinie literatury, krajoznawstwa, kultury. Ta książka jest dość znacząca wśród innych wydawnictw krajoznawczych w serii „Moja Winniczczyzna”, której finansowo sprzyjają Winnicka Obwodowa Administracja Państwowa oraz Winnicka Rada Obwodowa. Znacząca i pod względem treści, i stylu wykładu. Wyraźnie przygotowywana nie w pośpiechu, nie tak, kiedy autor jest obciążony terminem wykonania.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn