Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 13strona oryginału ↗

Eurydyka Ostapa Weresaja

Слово Просвіти, №10 за 2021 рік

Tą publikacją otwieramy cykl esejów naszego autora – znanego Petro SZKRABIUKA. W mitologii starogreckiej istnieje piękna opowieść – w przekładzie Owidiusza „Metamorfozy” – o niezrównanym śpiewaku Orfeuszu, który żył w Tracji (dzisiejszej Bułgarii), a żoną jego była młoda nimfa Eurydyka. Lecz kiedy wiosną zbierała z przyjaciółkami kwiaty, śmiertelnie ukąsiła ją żmija. I znalazła się piękność w podziemnym królestwie zmarłych – królestwie Hadesa. Orfeusz w rozpaczy odważył się prosić Hadesa o wypuszczenie ukochanej. Przez ponurą jaskinię zszedł do rzeki Styks, przez którą przewoźnik Charon przeprawiał dusze na drugi brzeg. Ale Charon nie chciał nawet słuchać Orfeusza. Wtedy on dotknął strun złotej kitary – i niebiańska muzyka oczarowała zarówno cienie, które też miały wsiadać do łodzi, jak i Charona, który słuchał, „opierając się na wiośle”. Odmówić śpiewakowi nie miał sił... „Grając na kitarze, zbliżył się do tronu Hadesa Orfeusz i skłonił się przed nim. Mocniej uderzył w struny kitary i zaśpiewał; śpiewał o swojej miłości do Eurydyki i o tym, jak szczęśliwe było jego życie z nią w jasne dni wiosny”. Zasłuchali się wszyscy mieszkańcy królestwa zmarłych, nawet Hades i królowa Persefona. Wreszcie Hades w głębokiej ciszy zapytał, po co Orfeusz przyszedł do niego. „Ja – przemówił śpiewak – przyszedłem tutaj błagać cię, abyś wypuścił z powrotem na ziemię moją Eurydykę. Przywróć ją znowu do życia; widzisz, jak cierpię za nią!”. A dalej całkiem ludzki, przekonujący argument. „Pomyśl, władco – powiedział Orfeusz – gdyby odebrano tobie żonę twoją Persefonę, wszak i ty cierpiałbyś. Nie na zawsze przecież zwracasz Eurydykę. Powróci znowu ona do twojego królestwa. Krótkie życie nasze, władco Hadesie. O, daj Eurydyce zaznać radości życia, wszak zeszła do twojego królestwa tak młoda!”. Hades zgodził się wypuścić Eurydykę, ale pod warunkiem: stąpając po podziemnym królestwie, Orfeusz nie powinien się oglądać: „Pamiętaj! Oglądniesz się – i zaraz opuści cię Eurydyka i powróci na zawsze do mojego królestwa”. I ruszyli: z przodu przewodnik Hermes, za nim Orfeusz i cień Eurydyki. Minęli królestwo Hadesa, przepłynęli w łodzi Charona Styks i zaczęli stromo wspinać się na powierzchnię ziemi. Robiło się coraz jaśniej... Jednak Orfeusz denerwował się, czy idzie za nim ukochana, czy nie została w tyle, czy nie zabłądziła – wszak kroków jej nie słychać (zapomniał, że jest bezcielesna). Orfeusz nie wytrzymał, obejrzał się, ujrzał Eurydykę obok – i w tej samej chwili stracił ją: oddaliła się i zniknęła w mroku... (Zob.: Kun M. A. Legendy i mity starożytnej Grecji. Kijów: Centrum Wydawnicze „Akademia”, 2005. — S. 191-195). *** U ciebie, drogi czytelniku, zapewne powstanie odległe skojarzenie z żoną starotestamentowego Lota, którą aniołowie wyprowadzali z dwiema córkami z Sodomy, ostrzegając, aby się nie oglądała (ponieważ rozpustne Sodoma i Gomora miały zostać zniszczone deszczem siarki i ognia Pańskiego z nieba). Jednak żona Lota obejrzała się – i zamieniła w słup soli... Jeśli chodzi o naszego, ukraińskiego Orfeusza, to swojej Eurydyki – Pryśki Senczuk – nie stracił, a znalazł, chociaż droga do niej była długa i cierpka… Zresztą, Ostap Weresaj jest postacią na tyle barwną i tragiczną, że wypada powiedzieć o nim nieco szerzej, w szczególności o jego kobziarskich i wcześniejszych przygodach małżeńskich. Ostap urodził się we wsi Kaliużynci w powiecie pryłuckim guberni połtawskiej; talent kobziarza odziedziczył po dziadku Iwanie i ojcu Mykycie – skrzypku. Obydwaj przedwcześnie i tragicznie odeszli z życia – i Ostap uczył się grać u trzech różnych kobziarzy. Ale pierwszy, upiwszy się, mało go nie zabił; drugi nagle zmarł; trzeci też pił i tak pobił ucznia, że temu krew poszła gardłem… Ocknąwszy się, Ostap zasmucił się, bo „wkrótce i żenić się pora przyjdzie, a jak on się ożeni, kiedy według dawnego zwyczaju kobziarz nie ma prawa brać ślubu z dziewczyną, dopóki nie „poślubi” kobzy” (kursywa moja – P. Sz.). Zasady są okrutne: „Zhańbionego ślubem żaden kobziarz nie „poślubi” z kobzą, a niepoślubionego kobziarza, jak chleb „legalnym” odbierać będzie, to znaczy, kiedy jego gra i głos lud rozczulać będą, pobiją gromadnie do nieprzytomności, a jak odstępnego nie zapłaci, to jeszcze okaleczą”. Przez to Ostap nie miał prawa grać na bazarach, a włóczył się po wsiach, grał w pańskich dworach i czarował. Oczarował we wsi Rudiwka dworską dziewczynę Jawdoszkę. I chodził do niej cały rok: „w każdą sobotę pięćdziesiąt wiorst tam i w każdy poniedziałek pięćdziesiąt wiorst z powrotem (…). I ona dała zgodę na ślub. Lecz już w cerkwi, kiedy pop zapytał, czy obiecują sobie wierność, stało się nieprzewidziane: „Spojrzała Jawdoszka na swojego narzeczonego z boku i skamieniała: zgroza na nią naszła na myśl, że na całe życie los swój ze ślepym związała. Wyrwała swoją rękę, którą już wiązał pop, i, szaleńczo krzyknąwszy, rzuciła się pędem z cerkwi”. Przeżywszy taką przykrą porażkę, Ostap nie załamał rąk i w ciągu roku wyszukał narzeczoną w niedalekiej wsi Manujliwka. Była to jednowooka Chrystyna. Ale pop zażądał za ślub tak wysoką cenę, że Ostap zrezygnował ze swojego szczęścia. Wreszcie los mu sprzyjał. I nie na stronie, a w rodzinnych Kaliużyncach. Jego wybranka, Chotyna, pierwsza zagadała do Ostapa, kiedy zatrzymał się przy jej studni, żeby napić się wody. Kozak Hnyda sam zaproponował Ostapowi rękę córki, która była ospowata (twarz jej podziobała ospa): „Swataj Chotynę. Wy oboje ospowaci – ty ślepy, ona podziobana, u ciebie młoda sprzed ołtarza uciekła, a u niej – młody uciekł. Akurat para”. Ojciec Chotyny śpieszył się, bo była w ciąży, zresztą on sam, wdowiec, miał zamiar się ożenić (co też zrobił po miesiącu). Chotyna wkrótce urodziła córkę, a wszystkie dzieci od Ostapa jedno po drugim umierały… *** Niemało żalu po przygodach i upokorzeniach zaznał Weresaj. Jego pasierbica Motronka wyrosła, przygotowywała się do zamążpójścia, ale tutejszy pan, korzystając z „prawa pierwszej nocy”, pozbawił ją cnoty i wydał za mąż za cieślę Abrama. Tego samego dnia skostniała na śniegu mama Ostapa, a Chotyna zmarła tydzień później. Z czasem wziął go na swoje utrzymanie właściciel majątku w Sokyryńcach Hryhorij Hałahan, wydzielił mu oddzielną chatę – i zaraz potem, w Sokyryńcach, Ostap zaczął swataty się do wdowy Pryśki Senczuk, która miała już trzy córki. Kiedy zaś odmawiała, Ostap i na czarno się upijał, i wieszał się (uratowała Motrona), i znowu wracał pod jej chatę… Swaty Ostapa, opierając się na podstawie dokumentalnej, opisał Maksym Rylski w wierszu „Miłość Weresaja”, a Fedir Burłaka (autonim – Horszkowski), autor powieści „Ostap Weresaj: powieść z XIX wieku” (Kijów, 1947), maluje tak wyrazisty obraz. Był zwykły powszedni dzień, a „pod oknem, które wychodziło na ulicę, stał ślepiec i grał na kobzie, podśpiewując, greczanyky. Z okna wychyliła się tęga kobieta w czepcu i krzyczała: „Żeby cię, a bodaj cię! Nie chodź ty do mnie! Wstydu nie rób!”. A ślepiec, przerywając grę, mówił: „Nie goń ty mnie, matce twojej bies. Idź za mnie za mąż”. – „Idź ty do czarciego ojca!” – huknęła kobieta. Ale ślepiec znów zaśpiewał, tylko już żałosną…”. Fedir Burłaka wspaniale odtworzył też koloryt dawnego, faktycznie już utraconego języka. Przytoczę końcowy epizod swatów. „Usiadł Weresaj pod płotem i zarydał: – Panie, panie miłosierny. Jakiż to ja nieszczęśliwy na świat urodziłem się, nikomu niepotrzebny i wszystkim wstrętny… Rydał gorzkimi łzami: – I coż mi w świecie Bożym robić? Pójść chyba utopić się…” Wstał i zawołał w stronę okna: – Pójdę się utopię! Grzech na twojej duszy będzie… I ruszył, płacząc. Uchyliło się okno, Priska wyjrzała, czy nikt nie widzi, i zawołała: – A chodźże do chaty, diabelski dziadu! – Nie pójdę! – uparł się Weresaj. – Utopię się! – A żeby cię licho porwało, szalony! – krzyknęła Priska. – Chodź do chaty! – Utopię się! Rzuciła się Priska na ulicę i dogoniła go: – Boga ty się bój, wisielcze! Wstyd mi przynosisz… – Wychodź, mówię, za mnie za mąż. – Niech za ciebie wiedźma wyjdzie! – Utopię się. – Co ja mam z takim szalonym robić? Chodź do chaty! – A wyjdziesz za mnie za mąż? – No wyjdę, wyjdę, żeby cię piorun trzasnął! – Przysięgnij, że wyjdziesz, inaczej się utopię. – Krzyż na mnie święty, żeby ci wątrobę wyrwało! – Patrzże, Prisko, przysięgłaś. Wiesz, co będzie temu, kto złamie przysięgę? W piekle czarty będą mu język przypiekać. – No chodź już, chodź, dziadu przygłupi – mówiła płacząc Priska. – Myślisz, żeś mnie nastraszył. Kobzą swoją oczarowałeś, obłąkany. Jak usłyszę o tej siostrzycy, co do brata przemawia, to całą duszę tak wywraca… No, tylko patrz, najesz się u mnie pogrzebaczy, jak mój nieboszczyk… Wiedz, że wyswatał – żebyś nie narzekał…” *** Weresaj nie narzekał. Tym bardziej, że przyszła do niego ogólnoukraińska sława. W lutym-marcu 1875 roku w Petersburgu, w różnych miejscach, odbyło się pięć unikalnych koncertów, które zorganizowali autor tekstu “Szcze ne wmerła Ukrajina” Pawło Czubynski oraz kompozytor Mykoła Łysenko (dyrygował chórem, a także występował jako pianista). Oni też zaangażowali do występów Weresaja, którego przywieźli z Ukrainy. Rok wcześniej Ostap występował w Kijowie przed uczestnikami III Zjazdu Archeologicznego i zachwycił swoim unikalnym talentem zarówno gospodarzy zjazdu, jak i ich zagranicznych gości. W szczególności naczelnika Kijowskiego Gubernialnego Zarządu Żandarmerii, który pisał: “Dostarczony do Kijowa z głębi ukraińskich stepów starzec-bandurzysta Ostap Weresaj, ostatni egzemplarz sławnych niegdyś bandurzystów, swoimi poetyckimi pieśniami i typowym wyglądem niemało... przyczynił się do wzbudzenia sympatii do hetmańszczyzny, która przeżyła swój wiek” (Zob.: Łytwyn M. Ostap Weresaj. // Lit. Ukrajina. 2005. 17 list.). Zachwycono się muzyczno-pieśniarskim repertuarem Weresaja także w rosyjskiej północnej stolicy. Jego występy na Ukrainie znalazły oddźwięk jeszcze w jednej poezji Maksyma Rylskiego – “Wysoki śpiew”, a występy w Petersburgu – w wierszu “Homer nasz polowy…”: Homer nasz polowy, sławny Weresaj, W Petersburgu miał śpiewać na koncercie. Do artystycznego pokoju, jak strumień, Lała się aria kobieca. W wytartej Świcie siedząc, wzruszony niezmiernie, On wyrzekł słowo (słowo to uchroniło się od śmierci): “Ech, jakże śpiewa! Niemało bym oddał, Żeby tylko głosik, jak ta pani, mieć!” Ale przyszła kolej śpiewać i biedakowi. Studentem wiedziony, na scenę on wszedł, Niski oddał ukłon gromadzie, Niewidzialnej, długi czas stroił on znowu i znowu Bandurę – i zaczął nie w burzy i nie w gromie, Nie! Cichym szelestem kozackich chorągwi! Śpiewaczka krzyknęła: “Ja wszystko gotowa oddać, Żeby uczucie takie, jak ten staruszek, mieć!” Oto takim był nasz, ukraiński, Orfeusz! Nim zachwycali się – i go słuchali – Taras Szewczenko, Pantełejmon Kulisz, malarz Lew Żemczużnykow, francuski uczony Alfred Rambaud, austriacki poeta Rainer Maria Rilke, który dzięki znajomości z Weresajem napisał opowiadania “Jak stary Tymofij śpiewał, umierając” oraz “Pieśń o Prawdzie”. Właściwie muzyka w wykonaniu Ołeksandra Rusowa zachwyciła też Sofiję Lindfors, o której jeszcze będzie mowa – i ona poświęciła swoje życie Ukrainie. Sam Rusow wielokrotnie spotykał się z wybitnym kobzarzem, zapisał od niego szereg dum. W wieczność Ostap odszedł w kwietniu 1890-go, przeżywszy osiemdziesiąt siedem lat. Z nich czterdzieści wędrował z bandurą po Ukrainie, przypominając słuchaczom o jej heroicznej przeszłości. Jego żona Priska Senczuk zmarła o wiele wcześniej, urodziwszy mu syna Mykytę i dwie córki. pisarza i doktora nauk historycznych Petra Szkrabiuka – pod wspólnym tytułem “Sylwetki miłości”. Pojęcie “miłość” – szerokie i wieloaspektowe. To miłość do ziemi ojców i pradziadów, do tradycji i obrzędów, do rodziny czy przyrody, muzyki czy malarstwa; to, oczywiście, miłość do bliźniego i, co najważniejsze, do Najwyższego. Miłość – podstawa bytu. Ze wszystkich cnót, jak podkreślał apostoł Paweł w Pierwszym liście do Koryntian (13: 13), “trwają: wiara, nadzieja, miłość – te trzy; z nich zaś największa jest miłość”. Kochanie – to tylko część miłości, a jednak część pełnoprawna (często-gęsto jest jej synonimem), bo przenika wszystko, co żyje, porusza, uskrzydla… Zatem w naszych czasach, które w większości są “zainfekowane” negatywem (pandemia, społeczno-państwowe, społeczno-ekonomiczne i kulturowe niepowodzenia), te eseje – mamy nadzieję – będą dla Państwa, szanowni czytelnicy, pouczające i dobroczynne.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn