Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 14strona oryginału ↗

Dwoje ze ziemi śmiałskiej

Слово Просвіти, №10 за 2021 рік

Sydir KIRAL, doktor nauk filologicznych, profesor, kierownik działu bibliografii narodowej NBUW. Wszyscy pragną wolności. Od pierwszych świadomych lat, a nawet wcześniej. Ale bardzo niewielu jest takich, którzy są gotowi poświęcić dla niej wszystko. Nie tylko dostatek, ale i życie. Takim śmiałkiem jawi się w niewoli Ihor Dobrosztan – ze rejonu śmiałskiego na Czerkaszczyźnie – główny bohater powieści artystyczno-dokumentalnej Iwana Maluty „Dwa razy nie umierać” (Kijów: Ukraiński priorytet, 2021). To był zaiste legendarny więzień, znany w powojennych łagrach Workuty wśród więźniów politycznych. Były frontowiec, odważny, fizycznie wytrzymały, a co najważniejsze – z niepohamowanym pragnieniem zdobycia wolności, mimo surowych kar – karcerów i dodatkowych lat katorgi. Nienawidził donosicieli i dokonywał na nich samosądów. W końcu Ihor Dobrosztan stanął na czele powstania więźniów latem 1955 roku. Autor powieści dokumentalnej starannie opracował archiwalną sprawę karną I. Dobrosztana po jej odtajnieniu w 2009 roku i wyjaśnił przyczyny rzekomej współpracy studenta Odeskiego Instytutu Floty Morskiej z okupacyjną władzą niemiecką na Czerkaszczyźnie. Swego czasu I. Dobrosztan nie przyznał się moskiewskiej pisarce Oldze Biriukowej, za co dokładnie został ukarany, bo zapewne w 1989 r. nie pisałaby o nim, tak jak kijowscy filmowcy po wizycie generała KGB anulowali swój zamiar stworzenia filmu o Dobrosztanie. Nie przyznał się także podczas weryfikacji w 1944 r. przez radziecki kontrwywiad do tego, że wykonywał specjalne zadanie majora MGB Dobrowolskiego: zdobyć zaufanie niemieckiego kontrwywiadu i oczekiwać na kontakt. Autor rozważa, dlaczego spośród studentów wybrano właśnie komsomolca I. Dobrosztana, prymusa, który dobrze władał językiem niemieckim (matka – potomkini niemieckich kolonistów). Czy był oddany władzy radzieckiej? I. Maluta słusznie twierdzi, że raczej nie, gdyż pamiętał o Hołodomorze, rozkułaczaniu i represjach, a jego pięciu stryjów-powstańców z Chołodnego Jaru, według wspomnień dziadka, zostało rozstrzelanych przez władzę radziecką. Z materiałów śledztwa wiadomo, że Niemcy mogli podejrzewać Dobrosztana o przychylność wobec ukraińskich nacjonalistów, dlatego postanowił opuścić Odessę, spróbował przekroczyć linię frontu. Niemiecka policja zatrzymała zbiega w rejonie Dykańki i wtrąciła do więzienia w Połtawie. Na wniosek siostry przeniesiono go do więzienia w Śmile, skąd zwolniono go pod warunkiem współpracy jako tłumacz. Ryzykując życie, Ihor Dobrosztan wydawał fikcyjne zaświadczenia tym, których mogli wywieźć na roboty do Niemiec lub aresztować. I. Maluta prowadzi opowieść zwięźle, co często przypomina zmianę epizodów filmowych. Bohater utworu za „zdradę ojczyzny” znalazł się w Workucie. W baraku poznał gruzińskiego pisarza Lewana Gotuę, którego rodzinę represjonowano na osobiste polecenie Ł. Berii z powodu tego, że siostra-piękność pisarza odmówiła bycia kochanką tego zwyrodnialca. Wstrząsająca jest opowieść w utworze o tym, jak chowano więźniów: wywożono w tajgę, zakopywano w zbiorowych mogiłach, ale przedtem specjalny nadzorca dwukrotnie uderzał nieboszczyka młotem w głowę. Po raz pierwszy w „burze” („barak zaostrzonego rygoru”) Dobrosztan znalazł się za pobicie pijanego Szmondi, głównego nadzorcy, który doskonalił swoje umiejętności w strzelaniu do żywych celów – strzelał do czapek więźniów. Szczegółowo i wstrząsająco opisano torturowanie Dobrosztana kaftanem bezpieczeństwa. Z reguły ofiara umierała z braku tlenu lub złamania kręgosłupa. Ihor przeżył, ponieważ umiał robić gimnastyczną obręcz. Próba ucieczki razem z innym więźniem politycznym zakończyła się klęską przez zdradę wtajemniczonego więźnia z krzyżem na piersiach, byłego popa. Dobrosztana całkowicie nagiego wtrącono na zamarznięcie w cementowym karcerze, tracił przytomność, ale mimo wszystko przeżył. Za kolejną próbę ucieczki otrzymał na sądzie w obozie dodatkowe 10 lat katorgi i jeden rok pobytu we Włodzimierskim Centralu, gdzie czekał na niego psychologiczny wynalazek nadzorców-Chińczyków: na noc do izolatora wsuwano prawdziwą trumnę. Po powrocie do Workutłagu Ihor zmówił się z dwoma upowcami-banderowcami o ucieczkę. Ale znowu niepowodzenie. Już po śmierci Stalina więźniowie zaczęli spiskować o masowym strajku, ale znowu przez donosicieli ten zamiar został wykryty i od serii z karabinów maszynowych kopalni nr 29 w sierpniu 1953 roku zginęło około 200 więźniów. Jednak, zdobywszy pewne doświadczenie, komitetowcy na czele z I. Dobrosztanem zorganizowali strajk, który przerodził się w głośne powstanie. Pod jego dowództwem opracowano Memorandum z żądaniami do komisji, która przybyła specjalnie z Moskwy. Po raz pierwszy w historii GUŁAG-u obyło się bez rozstrzeliwań, a władza poszła na negocjacje z powstańcami. Jednak spełnić wszystkie punkty komisja odmówiła i zaproponowała I. Dobrosztanowi lecieć do Moskwy, aby na wyższym szczeblu rozwiązać te kwestie. Dobrosztan rozważał, że żywy nie wróci („dwa razy nie umierać”), ale zgodził się pod warunkiem, że sprawa pisarza Lewana Gotui zostanie zrewidowana, a z Reczłagu przywiozą na widzenie więźniarkę nr P-121, z którą potajemnie korespondował. Obie prośby moskiewski generał spełnił. Jak słusznie zauważa I. Maluta, powstanie w Workucie doprowadziło do ostatecznego demontażu GUŁAG-u, rozpoczęła się reforma karnego systemu radzieckiego. W Moskwie, co dziwne, zwolnili go, ale po dwóch miesiącach giebiści znowu uwięzili buntownika i wysłali w azjatyckie stepy. Blizny od kajdanek na zawsze pozostały na nadgarstkach rąk I. Dobrosztana, który przez osiem lat katorgi ustanowił rekord niepokornego więźnia – 1386 dób przebywał w karcerach. Po zwolnieniu pracował jako inżynier górniczy, a ze swoją ukochaną pod nr P-121 Marią Barannyk, w tamtym czasie wdową, znaną lekarką w Dnieprze, spotkał się już w wieku emerytalnym. Wyniesiony w nagłówek recenzji tytuł „Dwoje ze ziemi śmiałskiej” nie jest przypadkowy, gdyż ofiarą stalinowskich więzień w latach 30. był także sławny czerkaszczanin Todos Ośmaczka, który dwukrotnie próbował uciec za granicę. Oboje rodacy godni i odważni, prawdziwa ozdoba tego sławnego zakątka Ukrainy. To dlaczego by nie wyróżnić autora ciekawej powieści „Dwa razy nie umierać” Iwana Maluty literacką nagrodą imienia Todosa Ośmaczki?

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn