Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 2strona oryginału ↗

Czy może istnieć ukraińskie miasto bez ulicy Moskiewskiej?

Слово Просвіти, №10 за 2021 рік

Zakończenie. Początek na str. 1. “Precz od Moskwy!” – to bardziej aktualne niż ukrainizacja. Krótki i treściwy apel Mykoły Chwylowego “Precz od Moskwy!” dotyczył, jak wiadomo, ukraińskiej elity twórczej. Chodziło przede wszystkim o reorientację burzliwie odradzającego się na Ukrainie po rewolucji narodowowyzwoleńczej 1917–1921 lat ruchu literacko-artystycznego z bolszewickiej Rosji na Europę. Śmiałe wzmocnienie przez Chwylowego tego apelu argumentem, że literatura rosyjska “ciąży nad nami jak gospodarz sytuacji, który przyzwyczajał naszą psychikę do niewolniczego naśladownictwa”, po wielu latach okazało się prorocze. Apel ten później, już na emigracji, gorąco poparł i uwypuklił jeszcze jeden wybitny Ukrainiec – Iwan Ohijenko (metropolita Iłarion). Nie raz wskazywał on w swoich pracach, że ukraińscy działacze czasami nie do końca zasadnie używają pojęcia “ukrainizacja”. Swego czasu (i teraz też jest to zauważalne) bardzo odstraszało ono nie tyle jawnych ukrainofobów, co półpiśmienną małorosyjską “watę” z mentalnością zjadaczy słoniny i pierogów, która we wszystkich czasach bała się jakichkolwiek edukacyjnych, innymi słowy – intelektualnych wysiłków nad sobą. Taka zdenacjonalizowana masa wolała być, jak ta bohaterka dramatu Mykoły Kulisza “Myna Mazajło”, “zgwałconą”, niż “ukrainizowaną”. Dlatego profesor Ohijenko świadomie kładł nacisk na co innego: ukrainizacja (miał na myśli przede wszystkim nasz Kościół) jest “całkowicie nieodpowiednia i historycznie nieprawdziwa”, bo to nie ukrainizacja, a właśnie derusyfikacja, odrodzenie swojego, zniszczonego i sfałszowanego. Innymi słowy, to samo odmoskowienie, o którym odważył się mówić w przededniu samobójstwa z bezsilności Mykoła Chwylowy. Obecnie przykład takiego odmoskowienia daje innym regionom państwa ukraińska stolica. Wprawdzie ten przykład jest jednak spóźniony. Prawie odmoskowiona mapa topograficzna stolicy. Przez wiele lat szalony opór wszelkim zmianom w mapie topograficznej Kijowa stawiała utworzona przy Radzie Miasta Kijowa komisja ds. przemianowań. W jej skład z jakiegoś powodu stabilnie wchodzili (raczej takich wprowadzano przez “niewidzialne siły” z góry) przeważnie jawni ukrainofobowie spośród dobrze przesianych przez ówczesnych ideologów komunistyczno-bolszewickich weteranów wojny i pracy. Wokół tej komisji jednoczyła się długo ukrainonienawistna piąta kolumna. Przypominam sobie, jak pod koniec lat 90. ubiegłego wieku, przed kolejnymi wyborami szefa stolicy, do rozgorączkowanej emocjami auli Narodowego Związku Pisarzy przyszedł nie obiecany kandydat (po raz drugi) na fotel przewodniczącego miasta Ołeksandr Omelczenko, a jego “humanitarny” zastępca Ołeksandr Bystruszkin. Z tego spotkania miał przynieść swojemu patronowi przegłosowane poparcie kijowskiej inteligencji twórczej. Z prowadzącym zebranie – nieżyjącym już profesorem i przewodniczącym kijowskiej organizacji pisarskiej Anatolijem Pohribnym było umówione, że pierwsze pytanie gościowi zadam ja i będzie ono dotyczyło wyjaśnienia przyczyny chronicznego odkładania przez władze kwestii przemianowań jako “nieaktualnej w obecnych warunkach”. Na to pan Bystruszkin, przyrównując zapewne audytorium pisarskie do fabrycznego, odpowiedział w duchu wypróbowanego słownego matactwa w rodzaju: “oczywiście, że tak, jednak nie, dlatego że”... To “dlatego że” dotyczyło właśnie prokomunistycznej, ściślej – jawnie prorosyjskiej komisji Rady Miasta Kijowa, która, jakoby, nie daje zgody na przemianowanie, a przewodniczący bez jej decyzji nie może mieć takiego uprawnienia. Na dodatkowe pytanie, co przeszkadzało wcześniej lub przeszkadza obecnie, przed wyborami, Radzie Miasta Kijowa i przewodniczącemu miasta zmienić taką jawnie wrogą interesom kijowian komisję, pisarze odpowiedzi nie usłyszeli. Lecz warto było skomunizowanych “zasłużonych weteranów” z tej komisji wymieść (prawda, po przeżyciu aż trzech nieudanych “merów”), jak zakonserwowana na długo kwestia ruszyła z zabagnionego miejsca. Rezultat nie kazał na siebie czekać. W Kijowie nie ma już rejonu Moskiewskiego (teraz – Hołosijiwski), stacji “Kijów-Moskiewski” (“Kijów-Demijiwski”), mostu Moskiewskiego (Północny), placu Moskiewskiego (Demijiwski), prospektu Moskiewskiego (Stepana Bandery), hotelu “Moskwa” (“Ukraina”). Zaczynają zapominać kijowianie, że jeszcze niedawno byli zameldowani przy ulicy Rosyjskiej (obecnie – bohatera wojny rosyjsko-ukraińskiej w Donbasie J. Łytwynowskiego), Noworosyjskiej (Oryskiwska), że w Darnicy był plac Noworosyjski (Czernihowski). Na miejscach dawnych czerwonoarmiejskich, czerwogwardyjskich, czerwonosztandarowych, czerwonogwiazdkowych, czerwonopriesnieńskich, czerwonopartyzanckich tabliczek teraz uwiecznione są imiona prawdziwych ukraińskich Bohaterów i Osobistości. Ostatni naręcz przemianowań dotyczył sieci bibliotecznej w poszczególnych stołecznych rejonach: imiona radzieckich działaczy Pirogowskiego, Werszygory, Kudraszowa, Matrosowa sprawiedliwie zastąpiono tymi, naszymi, szanowanymi od dawna ogólnie, powiązanymi bezpośrednio z literaturą, książką: Jewhena Hucała, Wsewołoda Nestajki, Anatolija Kosteckiego. Dwie wysepki “ruskiego miru” na rządowym Peczersku. Wprawdzie pozostały na mapie ukraińskiej stolicy dwie drażniące kijowian i niezrozumiałe dla turystów wysepki “ruskiego miru”. Jest to przede wszystkim niemal główna dla całego elitarnego rejonu peczerskiego ulica Moskiewska. Z jednej strony, mieści się tu znaczący klasztor Kościoła Moskiewskiego – Wwiedeński. W nim, mówią miejscowi, moskiewscy popowie za dobre sumy dolarów często “wybielają” popełnione wielkie grzechy władzy i elity oligarchicznej. Z drugiej strony tej ulicy władze Kijowa umieściły… Muzeum Ukraińskiej Diaspory. Jakby na drwinę z setek tysięcy Ukraińców, których właśnie przez moskiewskie porządki na Ukrainie los rzucił na obczyznę. Jeszcze kłuje w oczy bezczelna zniewaga władz Kijowa wobec ulicy Iwana Mazepy. Na korzyść Moskwy i z okazji przyjazdu na rzekomo swoje “kanoniczeskoje tierritorii” głównego moskiewskiego popa Gundiajewa kilka lat temu została odcięta pępowina tej ulicy ze wzniesionymi na niej kosztem Mazepy soborami. Ta pępowina w dziwny sposób otrzymała status oddzielnej ulicy – Ławrskej, bo prowadzi do najbardziej znaczącego ośrodka moskiewszczyzny w sercu ukraińskiej stolicy – Ławry Peczerskiej. Warto mieć nadzieję, że doczekamy czasu, kiedy będzie więcej tych, których intelekt okaże się bliższy mentalności Tarasa Szewczenki, Łesi Ukrainki, Iwana Ohijenki. Wtedy też zostanie usunięta ta historyczna niesprawiedliwość. A co z ukraińską prowincją? Małorosyjskość starożytnego Nieżyna. Typowy dla Ukrainy obrazek na ten temat spróbuję nakreślić na przykładzie Nieżyna – rodzinnego dla mnie rejonowego (a w dawniejszych latach – pułkowego, okręgowego) centrum czernihowskiego kraju. W kwestii językowej zasada “a kakaja raznica” jest tutaj dość rozpowszechniona. I pomimo dawnej kozackiej sławy, obecności pierwszej na Lewobrzeżnej Ukrainie wyższej uczelni, wokół której powinno formować się wykształcone, wysokokulturowe, nieobojętne na ukraiński język i historię elitarne towarzystwo, jawnie proukraińskiej władzy tutaj brakowało od dawna. Czego warta jest historia o niepiśmiennej i niewychowanej przewodniczce miejscowego muzeum krajoznawczego, która kategorycznie odmówiła przeprowadzenia wycieczki w języku ukraińskim dla przywiezionych przeze mnie dwóch grup studentów z Kijowa, których uczę dziennikarstwa. Jeszcze chwaliła się, że przez lata pracy w muzeum (jednocześnie ta pani-towarzyszka trzymała na miejscowym bazarze parę straganów handlowych) nigdy nie używała ukraińskiego. Dlaczego tak? Bo miejscowa kultura i władze miasta murem stanęły za swoją niezwykłą pracownicą. Niezwykłość jej w tym, że była córką dyrektora muzeum krajoznawczego, który przeszedł kiedyś na to „ciepłe” miejsce ze stanowiska kierownika wydziału komitetu rejonowego partii komunistycznej. Partii dawno już nie ma, ale jej kadry i dziś są w szeregu. I „swoich” nie wydają. W każdym razie, w wyniku sprawy i dyrektor muzeum, i jego córka zostali jednak zwolnieni. Ale jaką ceną przebijała się ta prawda? Ponad dziesięć moich publikacji o tej nieprzyjemnej niżyńskiej historii w różnych ogólnoukraińskich mediach, oficjalne zwrócenie się do ministra kultury. A przedział czasowy dla podjęcia przez władze miejskie tej decyzji wynosił… ponad dwa lata. Tarasowa cerkiew na ulicy… Moskiewskiej. Z ironii losu, największa świętość Niżyna, którą w ludzie nazwano Tarasową cerkwią, znajduje się na ulicy… Moskiewskiej. Cerkiew ta, która nosi nazwę Spaso-Preobrażeńskiej, jest znacząca nie tylko dla miasta nad Ostrem. Wzniesiona w kozackim stylu w 1757 roku, znana z tego, że na jej podwórzu 17 maja 1861 roku zatrzymała się procesja pogrzebowa, która odprowadzała w ostatnią drogę Tarasa Szewczenkę z Petersburga do Kaniowa. Na przejmującą do szpiku kości każdego panichidę-pożegnanie zebrało się tu wtedy niemal pół miasta. Na początku lat 60. ubiegłego wieku ówczesna komunistyczna władza miasta wystąpiła z inicjatywą, by na wpół zrujnowaną Preobrażenkę, którą pasażerowie sąsiedniego dworca autobusowego samowolnie zamienili w toaletę, zrównać z ziemią buldożerami. Ze skierowanego z Niżyna na imię przewodniczącego Rady Ministrów USRR listu, który zachował się w archiwum, wynika, że ta świątynia, wraz z innymi (cytuję dokument w języku oryginału) „...swoim wyglądem zewnętrznym oszpeca miasto, co wywołuje sprawiedliwe oburzenie opinii publicznej”. W każdym razie, Bóg uchronił tę świętość. W 2002 roku udało się pokryć jej kopuły. I od tego czasu już prawie 20 lat prace restauracyjne prowadzone są tu jak po grudzie. Na wszystko to władza ma jedną odpowiedź – nie ma środków. Ale jakie środki są potrzebne, żeby po prostu przemianować tę ulicę, której nazwa jest prawdziwą zniewagą dla pamięci Wielkiego Kobziarza? Do argumentów Wielkiego Kobziarza na razie nie posłuchano. Bywając w Niżynie i spotykając się z różnymi przedstawicielami miejscowej inteligencji, zadawałem za każdym razem te same pytania: dlaczego tak gorliwie władza ochrania nazwę ulicy Moskiewskiej? Czyżby nikt w Niżynie nie czytał „Dziennika” Szewczenki? Jakie są argumenty na korzyść czyjegoś twierdzenia, że tej ulicy „nie wolno ruszać”? Okazuje się, że takie argumenty są. Główny: ta ulica, powiadają, nie podlega dekomunizacji, wskazówki derusyfikacji nazw toponimicznych z Kijowa nie było, a nazwa „Moskiewska” jest historyczna, jeszcze z XIX wieku. Argumenty te są prymitywne i całkowicie nieaktualne. Po pierwsze dlatego, że sama władza, jeszcze radziecka, kiedyś przemianowała Moskiewską na Czerwonopartyzancką. W ludzie zaś ta ulica zawsze nazywała się Bazarową, bo na jej początku jeszcze od niepamiętnych czasów był bazar, który działa i dziś. Mnie ta nazwa zapadła w pamięć z dziecięcych lat, kiedy ojciec wypisywał w kołchozie podwodę dla wyjazdu całą rodziną do Niżyna na zakupy przed szkołą. Konia przywiązywali zawsze na Bazarowej. Po drugie, za czasów kozackiej Ukrainy starodawny wyjazd na północno-wschodnie przedmieście Niżyna zawsze był związany z kierunkiem na dwie hetmańskie stolice – Głuchów i Baturyn. Baturynski Szlak przez wieki wyznaczał państwowy, patriotyczny wektor Niżyna, podczas gdy Moskiewski – wektor kolonialny, zależnościowy. Wydaje się, wszystko proste, przekonujące. Ale najbardziej przykre jest to, że za moskiewską nazwą ulicy w Niżynie trzyma się nie tyle władza, co… niektórzy przedstawiciele miejscowej inteligencji. Zazwyczaj inteligencji posłusznej, ambitnej, bojaźliwej i nie za bardzo „przejętej” kwestią narodową, bez żadnego tam „swobodowskiego”, a więc „destrukcyjnego” ducha. Właśnie takich, jak świadczy historia, władza we wszystkich czasach chętnie angażowała do współpracy w różnych organach doradczych: komisjach, radach, komitetach. Ich na różne sposoby podkarmiała, zachęcała, nagradzała. I na nich się powoływała. Powiadali, my przecież się radzimy, a to przecież wasi, ludu, przedstawiciele. Tak się złożyło od dawna, powiedzmy, w Czernihowie. Dlatego tak pewnie czują się tam obrońcy rosyjskojęzycznego i rosyjsko myślącego W. Korolenki, którego imieniem na polecenie z Moskwy jeszcze w czasach radzieckich nazwana jest główna biblioteka regionu. Na uparte zapytania garstki patriotów z Kijowa o imię prawdziwej założycielki tej biblioteki, legendarnej Sofii Rusowej, miejscowa władza dostojnie odpowiada: przeciwko Rusowej jest nie tylko zespół pracowniczy biblioteki, ale i nasi inteligenci-doradcy. Wygląda na to, że podobna sytuacja zaistniała i w Niżynie. Cóż, tacy „przedstawiciele inteligencji” jedną nogą już weszli do gabinetów władzy, a to sprawa zaraźliwa. A co z organizacjami społecznymi? Czyżby ich w tym mieście nie było? Gdzież, powiedzmy, „Proświta”? W tej kwestii chcę zaznaczyć: głos niżyńskiej „Proświty” bardziej słychać w Kijowie, na zebraniach zarządu tej organizacji społecznej. W większości jest to krytyka stylu i metod kierowania centralnego zarządu, do którego należy i autor tych słów. Oczywiście, jestem za konstruktywną krytyką, ale i za konkretami spraw. A te najlepiej robić u siebie w domu. Tam ściany pomagają, zwłaszcza kiedy te ściany wypełnione są nieobojętnością, prawdomównością, czynieniem dobra. …Z rodzinnej Danyny staram się wracać do Kijowa przez Niżyn. Nigdy nie omijam pieszej ulicy Gogolowskiej. Tam parę lat temu pospiesznie pojawił się pomnik, przy którym każdy mimo woli zwalnia kroku. Stela pamięci poległych obrońców Ukrainy w wojnie w Donbasie – pochodzących z Niżyna i rejonu. Za każdym razem widzę na niej nowe rzędy fotografii – mężnych, pięknych, młodych... Pytam. Kogo? Może samego siebie: ile jeszcze trzeba takich strat, żeby z głów miejscowych włodarzy oraz inteligencji, podkarmionej postkolonialną władzą, zaczął wywietrzewać duch agresywnej moskiewszczyzny i upokarzającego małorosyjskości? My przecież na naszej, choć póki co nie swojej, ziemi… Kijów – Niżyn – Danyna. Mykoła TYMOSZYK

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn