Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 3strona oryginału ↗

PRZECIWANGIELIZM od Iryny FARION. 23. TROL (TROLLING)

Слово Просвіти, №10 за 2021 рік

Środowisko internetowe jest nie do pomyślenia bez słowa trol, trolling, co oznacza umieszczanie w internecie obcych, nietematycznych (na forach, w grupach dyskusyjnych i in.) prowokacyjnych wiadomości w celu wywołania konfliktów między uczestnikami, obelg, czczej gadaniny czy manipulacji poglądami politycznymi itp. Podstawowym celem trollingu jako procesu jest nie tylko zwrócenie na siebie uwagi, ale także zerwanie konstruktywnej dyskusji, skierowanie jej na inne tory itp. Słowem, jest to coś, co odpowiada znanemu nam latynizmowi prowokator (provocator „ten, który rzuca wyzwanie”, SIS, s. 763) – podżegacz. W nowoczesnym użyciu angielskim trolling może opisywać technikę wędkowania poprzez powolne przeciąganie przynęty lub haczyka z poruszającej się łodzi, podczas gdy trałowanie opisuje ogólnokomercyjny akt przeciągania sieci rybackiej. Wczesne użycie trollingu w slangu pozainternetowym zdarza się w sprawach wojskowych: do 1972 roku termin „trolling dla MiG-ów” był udokumentowany przez pilotów Marynarki Wojennej USA w Wietnamie. Po raz pierwszy w sensie internetowym słowo trol pojawiło się pod koniec lat 80. XX wieku, gdzie użyto go stosunkowo niewinnie, aby zdemaskować nowicjusza (nowego użytkownika internetu) na forach i tablicach ogłoszeń. Trolling zazwyczaj zakładał głupie pytanie lub celowy błąd, aby sprawdzić, czy użytkownicy zareagują na taką przynętę. Czyli takie sobie niewinne dokuczanie lub drwina jako złośliwe wyśmiewanie lub naśmiewanie się (SUM II, 87). Słownik oksfordzki w tym znaczeniu rejestruje to słowo od 1992 roku. Łarysa MOROZ, doktor nauk filologicznych, profesor, wiodąca pracownica naukowa Instytutu Literatury im. T. H. Szewczenki NAN Ukrainy Zaczepny nagłówek ma tutaj swoje powody. Język naszych kanałów telewizyjnych (tych, których pracownicy są świadomymi obywatelami i nie dopuszczają się antyukraińskich akcji czy czynów) ostatnimi czasy wyraźnie się poprawia. Mimo to miejscami wymaga korekt, czasem dość znacznych i na wszystkich poziomach: dźwiękowym, leksykalnym, a nawet w składni. Niedawno przeżyłam prawdziwy szok z powodu tego, co zobaczyłam na ekranie: wielkimi, wyraźnymi literami „Эпоха гігантів” („2+2”; dalej kanałów nie będę wymieniać, chyba że w pojedynczych wyjątkach). Jedno z dwóch: albo jest to przejaw agresywnej lingwoschizofrenii, kiedy miesza się dwa języki (Jurij Szewczuk. Językowa schizofrenia. Quo vadis, Ukraino. Brustury, 2015), albo ktoś nie rozróżnia liter: „э” rosyjskiego i „є” ukraińskiego. W podanym przykładzie, co prawda, należało wspomnieć jeszcze o ukraińskim „е”, tym, którego wielki wariant drukowany to „Е” — i komu ja to tłumaczę?.. W ten sposób obserwujemy metaforyczne przeniesienie znaczenia angielskiego słowa troll w wędkarstwie, gdzie przez błyszczącą blaszkę wabi się ryby, na proces celowego podżegania, a nawet drwiny z ludzi w środowisku internetowym, w które zarzuca się słowa-blaszki obelg. Stąd powstała frazema nie karm trolla, czyli nie reaguj na jego wrzutki i przynęty. Jednak użycie tego słowa w środowisku internetowym zostało wzmocnione znaczeniem jeszcze jednego słowa, zapożyczonego ze skandynawskiej mitologii do języka angielskiego, co stworzyło szereg homonimiczny: troll I. n 1) strofy, które śpiewacy wykonują na zmianę, 2) ryb. błystka (przymocowana na końcu żyłki błyszcząca metalowa płytka jako przynęta na ryby – SUM I, s. 197); 2. v 1) śpiewać (wchodząc na zmianę), 2) łowić ryby na błystkę, 3) toczyć się, kręcić. troll II. n skand. mit. trol (ARS, s. 786). Drugie homonimiczne znaczenie rzeczownika troll w znaczeniu potwornego karła lub olbrzyma sięga 1610 roku i pochodzi od staroskandynawskiego słowa trol, które oznacza „olbrzym” lub „demon” (˂ gr. daimōn „bóstwo, duch”, w religii chrześcijańskiej – zły duch, diabeł), zamieszkujących podziemia lub jaskinie. Słowo to stało się ogólnym określeniem wszelkiej nieczystej siły. Co więcej, norweskie słowo „czary, czarownictwo” też ma rdzeń „trol”: „trollskap” (trollskap). Jeśli trole istnieją w literaturze folklorystycznej i fantasy od stuleci, to trolling online zapoczątkowano dopiero wraz z internetem: trole – to ludzie, którzy robią celowo obraźliwe lub prowokacyjne wpisy w internecie. Zatem mitologicznie trole – to nasze biesy, czyli złe duchy, demony, które są uosobieniem całej nieczystej siły w jednym człowieku. W naszej ukraińskiej mitologii (czy demonologii) rozróżniano „biesa południowego” – południcę, „biesa w obejściu” – domownika, „biesa-włochacza” – leśnika. Wszystko razem – to olbrzymy lub duchy różnych chorób, które wcielają się w ludzi i zwierzęta. Są i „białe biesy”, które żyją w górnym świecie w odróżnieniu od podziemnych biesów – „strachów” (W. Wojtowycz. Ukraińska mitologia. Kijów: Łybid, 2002, s. 28). Biesem nazywano także Czarnoboga – istotę zła, ciemnych sił, śmierci. Biesy wyobrażano sobie jako potwory ze świńskimi ryjami, długimi uszami, ogonami, płonącymi oczami. Natomiast jedną z cech troli – są długie nosy. Nasze biesy chrumkają, wyją, piszczą; zbijają z drogi przechodniów, wprowadzają nieszczęśników w bagno, nieprzebyte chaszcze, popychają do przerębli itd. – czyli wabią. Natomiast trole żywią się mięsem, często pożerają ludzi, szanują pieniądze, są chętne do ludzkich kobiet, mogą być i dobre, jednak boją się światła, na którym kamienieją (Ukraińska mitologia i dziedzictwo kulturowe. Autor-opracowanie O. Kononenko. Charków: Folio, 2011, s. 167, 186–187). Ciekawe, że jedna z etymologii leksemu bies, jak i drugiego znaczenia angielskiego słowa troll, związana jest z pojęciem „błyszczeć”, a zatem „wabić, kusić”: stcsł. bҍсъ ˂ psl. běsъ ˂ *boids- (˂ie. *bhoidh-), najwyraźniej związane z bojatisę „bać się”, co jest spokrewnione z lit. baisà „strach”, baisus „straszny, brzydki” itd. do ie. *bhōs- „błyszczeć, świecić” i wiązanie z dind. bhāsati „błyszczy”, bhāsā „światło, blask” (ESUM 1, s. 201). Z trolem wiąże się takie słowa-synonimy: gigant, gnom, demon, goblin, karzeł, potwór, kobold. Do tej obcojęzycznej „czartowszczyzny” dodajmy przede wszystkim słowotwórcze synonimy rodzimego leksemu bies oraz jego częściomownych pochodnych: biesię, biesiciel, biesica (żeńska), biesica (zła kobieta), biesurka, biesowszczyzna, biesota; biesić się, biesnować się, do biesa, dosyć biesa, za biesa, beznadziejnie zarażonej wirusami w rodzaju „kancelarytu”.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn