Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 4strona oryginału ↗

Opowieści ze szkoły antykomunistycznego wychowania

Слово Просвіти, №10 за 2021 рік

Olesia KOWALCZUK, zasłużona nauczycielka Ukrainy, laureatka nagrody im. B. Hrinczenki, obwód wołyński, wieś Żydyczyn. Zakończenie. Pocz. w nr 6, 9 z 2021 r. Dlaczego i konie płakały. Rok 1950. Nadszedł październik, a późna koniczyna na miedzy cała w rosie i różowym kwiecie. Wstawszy ze wschodem słońca, robię bujne bukiety i składam ostrożnie do worka. Wyobrażam sobie, jak radośnie będą rżeć i Kary, i Kasztan, zobaczywszy takie piękno. „Dla kogo to? Dla koni? – woła do mnie dziadek Ostapuń, pędząc krowę na pastwisko. – Przecież ich u was już nie ma, w nocy do kołchozu zabrali”. Usłyszanemu nie wierzę: ten dziadek lubi dzieci drażnić różnymi niedobrymi żartami. Szybko zarzucam worek na plecy – i pod stajnię. Przykładam ucho do ściany: nikogo nie słychać. Serce mało nie wyskoczy z piersi, strasznie drzwi otwierać. Mimo wszystko ważę się – i krzyku rozpaczy nie sposób powstrzymać. Ich rzeczywiście nie ma!!! Ale ja stąd nie pójdę, będę czekać. Nasze koniki są mądre, uciekną z tego kołchozu i przybiegną do domu. Wtedy poprzywiązuję je mocno, mocno – żaden kołchoz nie odwiąże. Choć łez nie sposób powstrzymać, rozkładam wreszcie bukiety po żłobach: słodkie zapachy mają dolecieć tam, gdzie trzeba, to i przyspieszą upragnioną ucieczkę. I niech tam mama z ciotką szukają mnie ile chcą, odzywać się nie będę. Jestem na nie bardzo zła, bo przecież źle przywiązały oboje ulubieńców. I w ogóle nie umiały żałować tak, jak ja. Kiedy bywało, siedziałam na wozie z pełnymi workami pszenicy, to nie mogłam patrzeć, jak ciężko stąpają końskie nogi. Prosiłam: „Zatrzymajcie się, chcę zejść, i koniom będzie lżej”. A ze mnie z jakiegoś powodu się śmiano! …„Uciekinierkę” znajdują dopiero pod wieczór. Cała płonę i majaczę przez sen. Przywożą lekarza. Mówi, że to od szoku, potrzebny spokój, to i samo minie. Radzi, tak jak wymyślili, koni nie pokazywać, przez zimę wszystko się zapomni. A droga z chutoru do centralnej zagrody kołchozu jest przecież daleka. Jednak wczesną wiosną i Kary, i Kasztan pokazali się przy rodzinnym obejściu sami. Woźnica, zbierając po gospodarstwach popiół i nawóz, w czyimś domu się zatrzymał i potem zobaczył w marcowym błocie tylko ślady od wozu i kopyt. Chude, aż żebra widać, ledwo przestawiając słabe nogi, konie zawróciły do rodzinnego podwórka. Obojgu z oczu staczały się jedna po drugiej wielkie łzy. Na szczęście dzieci w domu nie było, gościły u chrzestnej. A gospodynie patrzyły w okno, powstrzymując ciężki, głuchy płacz, i nie śmiały wyjść. Brygadzista przyłapał je niedawnej nocy na występku: upychały „swoim” za drabinki na paszę przyniesione z domu siano. Dziko klął i obiecał, że te sztuczki jeszcze wyjdą bokiem. Tak, jakby nie wiedział i nie widział: na nogach w całej stajni były tylko trzy pary, które całą zimę podkarmiali domowym jedzeniem dawni właściciele. Reszta „mieszkańców” przypominała szkielety i stać dawno nie mogła, były podwieszone na szlejach do belek stropowych. Dach stajni świecił dziurami: spróchniałe snopki z pokryć wiejskich stodół stanowiły cały racjon żywnościowy nieszczęsnych zwierząt. A do nowej paszy było jeszcze miesięcy dwa albo i trzy. Oczywiście, nam, małym, wszystkiego tego wtedy nie opowiadano. Ale pamiętam, jak doczekawszy się wiosny, dzieciarnia biegała po łące między zamęczonymi głodem, niegdyś swoimi, „orlikami” i „jaskółkami”, przytulała się i całowała, jakby przepraszając za zło, wyrządzone przez złych ludzi. „Ze słońcem Stalina w oczach”. Lata 50. W swoich 7 (siedmiu!) latach autorka, jak i wielu rówieśników z powojnia, czuła się prawie dorosła, tym bardziej, że stawszy się uczennicą, nazywała się już zgodnie z metryką kościelną Łarysą Kowalczuk. Jednak z czasem „dorosłości” wyraźnie zabrakło. Z początkiem nauki w radzieckiej szkole narodowa samoświadomość małych Ukraińców-zachodniaków zaczęła się zwijać w dość szybkim tempie. Zamiast znanych dzisiaj przerw na gimnastykę przy długich zajęciach pisemnych, my, pierwszoklasiści-trzecioklasiści, wstawaliśmy od czasu do czasu na polecenie wychowawcy i wygłaszaliśmy: „Stalin, niczym słońce, świeci!”; „Dziękujemy towarzyszowi Stalinowi za nasze szczęśliwe dzieciństwo!”; „Niech żyje wielki Stalin!” itp. Lekcje muzyki i śpiewu zaczynały się powtarzaniem na pamięć tekstów piosenek, których tematykę określa wyrażenie Maksyma Rylskiego umieszczone w tytule. Podręczniki-czytanki też obfitowały w podobne perły. Obecnie nietrudno zrozumieć, na jaką presję narażeni byli twórcy płaszczących się metafor, ale w ówczesnej atmosferze kwieciste kłamstwo (o podła pomysłowości stalinowskiej propagandy!) przyjmowano za dobrą monetę. I jakże szkoda, że pojemne komórki dziewiewiczego dziecięcego mózgu na zawsze wypełniły się wbrew twojej woli przewrotnym sławieniem: „Pieśnią o Stalinie zaczynamy dzień, lepszych nie znamy na ziemi pieśni”; „A słoneczko wschodzi – i wszystko stamtąd: od Stalina-ojca, z Moskwy, z Kremla”; „Konstytucja – radość i szczęście: to nam Stalin wielki stworzył” i, i, i… A jeszcze nasza nauczycielka-„sowietka” wzbogacała wychowawczy arsenał (czyżby czysto od siebie?) zbiorowym układaniem listów do Józefa Wissarionowicza jako najmądrzejszego nauczyciela wszystkich pracujących i, przede wszystkim, ich dzieci. Pisane były takie posłania przez kogoś z prymusów, choć dyktowała, oczywiście, sama nauczycielka. Motywowała do nadpoważnego czynu tak natchnienie, że chętni do pisania oczekiwali na swoją kolej ze słodką niecierpliwością. Mnie zaś przychodziło przeżywać przeczucie nowej niesprawiedliwości. Kiedy po wyliczeniu niegodnych uczynków kolegów z klasy (ktoś źle „pracował” i otrzymał dwóję, inny spóźnił się na lekcję czy zapomniał w domu gwiazdki październikowej) podawano listę piątkowiczów, mojego imienia nie wywoływano. Bywało, całą drogę ze szkoły płakałam, bo przecież najlepszy na świecie człowiek może pomyśleć, że Łarysa Kowalczuk źle się uczy. Raz dziadek jednak zapytał nauczycielkę, dlaczego jego wnuczka płacze przez jakieś „pisma”, a ta jadowicie poradziła: „Podziękujcie za to swojemu synowi”. Nie chciała gorliwa wyznawczyni ideologicznej czystości zauważać nawet mojej podniesionej do odpowiedzi ręki czy wywoływać do tablicy. Za to swoje opowieści i poemat o wyczynie Pawlika Morozowa skłaniała do powtarzania wyraźnie częściej niż wszystkich w klasie. A pewnego razu w Poniedziałek Wielkanocny szczególnie dokuczyła wystawioną za zachowanie „dwóją”, ogłaszając o tym na ogólnoszkolnym apelu, gdzie wszystkich innych, przyłapanych na święceniu paschy, tylko zganiono. I oto wreszcie krzywdzicielkę wraz z jej mężem-agentem finansowym przeniesiono do pracy w „rajizkołkomie”. Nie stało się też Stalina, dojrzewało „ujawnienie kultu jednostki”. Nowa młodziutka pionierka była przekonana, że cenić swoich podopiecznych ma przede wszystkim za sukcesy w nauce i wzięła się za wszelką cenę mi pomagać. Zmęczona niedocenianiem własnych starań, „wnuczka petlurowca i córka banderowca” głupio, naiwnie, cieszyła się karierą, zostając starostą klasy, przewodniczącą rady zastępu pionierskiego, za rok – i drużyny pionierskiej im. Pawlika Morozowa. Ale tutaj powrócił z uwięzienia na mocy odpowiedniej amnestii brat Borys – całkiem wyłysiały, ale i tak niewiarygodnie piękny, a co najważniejsze – z pragnieniem znów śpiewania razem ze mną i Wołodźką, który już odsłużył w marynarce, o ukraińskich partyzantach, którzy przyprawiają sowietów o przerażenie. Wobec tego – wybuch przejrzenia nie mógł się nie zdarzyć. Mimo wszystko w ogólnym rozrachunku mamy to, co mamy. I w imię prawdy trzeba przyznać: czyszczenie świadomości przez reżim bolszewicki było tak skuteczne, że zdecydowana większość moich rówieśników z rodzinnych stron na zawsze zapomniała o lekcjach z wczesnego dzieciństwa. A niemało niegłupich ludzi stawało się (niestety!) gorliwymi aktywistami w sferze ideologicznej – komsorgami, partyjnymi sekretarzami, pracownikami komitetów rejonowych i obwodowych – aż do najwyższych szczebli w hierarchii KPZR (na wzór znanego ze swojego życiorysu polityka Adama Martyniuka). Przejaw tego tępego niepamiętania do dziś boleśnie rani na wspomnienie reakcji studentów na wspomnianym wyżej sądzie po odczytaniu wyroku swoim wczorajszym wykładowcom: „Mało dali! Mało!”. O nagonce urządzanej przez breżniewowskich komsomolców na „pachołków złośliwych antysowieckich elementów” nie wypada się rozpisywać – nie chce się przykro razić potomków naszych prześladowców, z których niemało zręcznie przeskoczyło pod niebiesko-żółte sztandary, wygrzało się w przytulnych gabinetach nowej władzy i tamże urządziło swoje dzieci. W każdym razie u znacznej części naszego ludu aż do obecnego czasu nie zgasło „słońce Stalina w oczach”. I tym też można w pewnej mierze wyjaśnić antypatriotyczne odchylenia w wynikach licznych wyborów w niby niepodległej Ukrainie na niby „banderowskich” terytoriach. Ostatnie strudle Wołyńskie chutory w latach 30.-40. XX wieku od wczesnej wiosny do późnej jesieni kąpały się w zapachach sadów – czereśniowych, wiśniowych, śliwkowych, gruszowych, a zwłaszcza jabłoniowych. Papierówki, jęczmienniki, szłapaki, malinówki, cyganki, renety, tirolki, pepinki, antonówki rosły przy każdej chacie. Potrzymasz w ręce jabłko i dopóki zjesz, cały dzień potem dłoń pachnie tak, że nawet myć się nie chce. …Mama znów położyła się z bólem głowy i wysłała swoje małe dzieci na kolację do siostry. Krowa cioci Lali daje najwięcej mleka w całym Miżbolittiu, więc i siostrzeńcom po szklance się dostanie. Jednak mnie ono nie smakuje. Bardzo już gęste, jakieś maźnięte, aż cała buzia się klei. Ja się nim brzydzę, tak jak i młodszy braciszek. A w domu wspominają, że kiedyś, jeszcze przed kołchozem, dzieci takie mleko bardzo lubiły. Siedziały ze słomkami na progu obory i czekały, kiedy pojawi się dojarka „z szumem” (pianą), żeby wypić je jeszcze ciepłym. Ale to było dawno – i zapomniało się, nie wierzyło się już, że można brać do ust taki wstręt. Przyzwyczajono się do biało-niebieskiego napoju z metalowej „bańki”, gdzie osiadała na dnie słodka śmietanka, kiedy spuszczano resztę zawartości – tego smakowitego, długo wyczekiwanego chudego mleka. Przez tydzień zbierał się duży garnek śmietany, w sobotę bito masło, a w niedzielę oddawano je państwu – do zakładu. Dostawa, kontyngent, pożyczka, kawalerskie, zaległości – te dziwne słowa od czasu do czasu dorośli wypowiadali z takim strachem i rozpaczą, że chciało się wsadzić głowę pod poduszkę, żeby ich nie słyszeć. Dobrze, że chociaż to chude mleko zostawało w domowej komorze. Dzielono je na dwie części: mniejszą – do picia, a większą – na ser, który szedł na sprzedaż. Za zarobione pieniądze pod jesień kupowano „do szkoły” książki-zeszyty oraz nowe szumówki albo gumowce. Na szczególny pożytek zostawała serwatka, której ceny nie sposób było ustalić. Bo trochę do niej sody – i ciasto stawało się miękkie i delikatne, jak to przystało na zwyczajne w rodzinie pierogi – strudle. Przepis odziedziczony z rodzinnej kuchni babci Niemki. Rozwałkowywano cieniutkie placki i nie żałowano na nadzienie antonówek. Jabłka miały być niezbyt dojrzałe, więc my cały sierpień tłukliśmy się pod rozłożystym drzewem i pilnowaliśmy, czy nie dotknęła dużych już owoców lekka pozłota, czy nie proszą się one do kuchni na roladę. Teraz cała nadzieja w nich, bo na dziadkowym chutorze kiedyś nieprzebyty sad został zniszczony do najmniejszego drzewka, żeby nie przeszkadzały kołchozowej technice pracować w polu. Bywało, z niecierpliwości mali popełniali błędy, ale za zerwane przedwcześnie jabłko babcia Berta nie krzyczała i nie karała, a tylko po raz kolejny opowiadała-przekładała niemieckojęzyczny wiersz o obrażonej jabłonce, która przestała kwitnąć i rodzić przez wykradanie niedojrzałego urodzaju przez podłych złodziejaszków. …Ten wrześniowy dzień – też jak jeden z gorzkich karbów w duszy na całe życie. Powróciwszy ze szkoły, dzieci zastały na miejscu swojej ulubionej antonówki wielką kupę drobnych gałęzi, pod którymi przez wilgotną mgłę w oczach dostrzegły ogromny pień, z wilgotną, jaskrawobrązową, jakby zakrwawioną powierzchnią. Rozmazując po policzkach obfite łzy, stały na pamiętnym miejscu, nie słysząc próśb mamy, by iść do chaty. Na próżno przez specjalnie otwarte okno dolatywały zapachy świeżo upieczonych strudli, one też nie działały, jak wcześniej. Dopiero późnym wieczorem w czasie smutnej rodzinnej narady udało się małych przekonać, że innego wyjścia, oprócz wydania niechcianego śmiertelnego wyroku, nie było. Każde bowiem drzewo według stalinowskiego prawa obkładano podatkiem, a obecnie wszystkie pieniądze już wydano na pożyczkę państwu. Zagrodę zaorano tak, że nawet na grządki z ziemniakami, cebulą-marchewką miejsca nie starczyło, a i do pieca do słomy choć dwa-trzy polana wrzucić trzeba… Oto i poszły zerwane jabłka na bazar, a z reszty upieczono strudle. „No przestańcie, dzieci, wreszcie płakać! Jedzcie! Bo to ostatnie!” – ale ulubiony przysmak z jakiegoś powodu stawał w gardle, a kolacja sprowadziła się do kilku łyków chudego mleka… Myrosława Herasymowycz, Olesia (Lesia) Kowalczuk, Anatolija Panas

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn