Strona · s. 5strona oryginału ↗
Pedagogika muzealna w Ukrainie: historia, teoria, praktyka
Слово Просвіти, №10 за 2021 рік
(recenzja monografii N. O. Filipczuk „Pedagogika muzealna w Ukrainie: historia, teoria, praktyka”). Myrosława WOWK, doktor nauk pedagogicznych, starsza pracownica naukowa, kierowniczka działu treści i technologii edukacji pedagogicznej Instytutu Edukacji Pedagogicznej i Edukacji Dorosłych imienia Iwana Ziazuna NAPN Ukrainy (Kijów). W kontekście współczesnych zmian reformatorskich w przestrzeni edukacyjnej Ukrainy aktualizuje się problem badania i wzbogacania doświadczeń działalności oświatowej muzeów. Szczególnie cenne jest doświadczenie interakcji instytucji muzealnych i placówek oświatowych, które dzięki pełnej poświęcenia działalności oświatowców, pracowników muzeów, edukatorów wyróżnia się utwierdzeniem aktualności misji oświatowej, twórczości kulturowej, ukierunkowaniem na kształtowanie społeczeństwa obywatelskiego. Temu problemowi poświęcona jest monografia kandydatki nauk pedagogicznych, wiodącej pracownicy naukowej działu treści i technologii edukacji pedagogicznej Instytutu Edukacji Pedagogicznej i Edukacji Dorosłych imienia Iwana Ziazuna NAPN Ukrainy Natalii Ołeksandriwny Filipczuk, będąca terminowym badaniem problemu rozwoju oświaty muzealnej, pedagogiki muzealnej w Ukrainie oraz konstruktywnego wykorzystania ich osiągnięć z uwzględnieniem współczesnych priorytetów socjokulturowych. Czołowe miejsce w bibliografii pedagogiki muzealnej w kontekście procesów twórczości kulturowej i zachowania narodu zajmują prace D. Antonowycza, M. Hruszewskiego, D. Doroszenki, I. Krypjakewycza, I. Ohijenki, W. Siczynskiego, D. Czyżewskiego, D. Szczerbakiwskiego; zbiór „Ukraińska kultura” pod redakcją W. Antonowycza, Je. Małaniuka, M. Semczyszyna i in. Gruntownym dorobkiem w kierunku naświetlenia obiektywnych procesów historyczno-kulturowych, w tym muzealnictwa i oświaty muzealnej, stały się wydania encyklopedyczne: ukraińska encyklopedia „Ukrainskij narod w jego proshlom i nastojashchem” pod redakcją M. Hruszewskiego, F. Wowka, F. Korsza, A. Krymskiego, M. Tuhan-Baranowskiego, O. Szachmatowa, S. Tomasziwskiego, M. Jefymenki, S. Rudnyckiego, O. Rusowa, W. Ochrimenki; „Ukraińska encyklopedia ogólna” pod redakcją I. Rakowskiego; „Ukraińska encyklopedia radziecka” pod redakcją M. Bażana; „Encyklopedia Ukrainoznawstwa” – projekt Towarzystwa Naukowego imienia Tarasa Szewczenki w Europie; jednotomowa encyklopedia w języku niemieckim „Handbuch der Ukraine” pod redakcją I. Mirczuka, wydana w Ukraińskim Instytucie Naukowym w Berlinie itd. Ważnym zasobem dotyczącym badania problemu kształtowania się muzealnictwa w ukraińskiej diasporze są prace W. Hołubnyczego, I. Łysiaka-Rudnyckiego, O. Łotockiego, I. Nahajewskiego, S. Nariżnego, S. Nykołyszyna, O. Ohłoblina, N. Połonśkiej-Wasylenko, S. Siropołka, W. Siczynskiego, P. Cymbalistego, W. Jakiwa i in. Cenne są prace naukowców okresu radzieckiego (M. Bondar, I. Bułanyj, P. Żołtowśkyj, M. Mandybura, K. Matejko, H. Mezencewa, L. Sławin, I. Jawtuszenko i in.), w których zawarto materiał faktograficzny dotyczący rozwoju muzealnictwa oraz częściowo teorii i praktyki pedagogiki muzealnej. Znaczącym dorobkiem, w którym odzwierciedlono osiągnięcia muzealnictwa okresu radzieckiego, stały się 26-tomowa „Historia miast i wsi Ukraińskiej SRR”, „Informator o pracy muzeów Ukraińskiej SRR” itd. Wśród prac ostatnich dziesięcioleci, w których ujawniono specyfikę ukraińskiego muzealnictwa w dyskursie procesów twórczości kulturowej w wymiarach diachronicznym i synchronicznym, wyróżniają się opracowania L. Hajdy, A. Horowoho, I. Dziuby, M. Żułynśkiego, O. Karamanowa, S. Murawśkiej, M. Popowycza, B. Seredy, O. Steciuka, O. Topiłka, I. Udowyczenka, R. Szmahała i in. Spośród badań zagranicznych wyróżniają się prace koncepcyjne, w których naświetlono metodologiczne wytyczne wykorzystania potencjału pedagogiki muzealnej z uwzględnieniem interdyscyplinarnej podstawy muzealnictwa, strategii komunikacyjnych przyswajania osiągnięć kultury, teorii zarządzania w organizacji turystyki kulturowej itd. (F. Waidacher, E. Hochstratt, L. Norris, J.-M. Tobelem, D. Schafer i in.). Autorka dowodzi, że pojawienie się muzeów jako profesjonalnych instytucji ochrony dziedzictwa kulturowego i historycznego wiąże się z niemieckim oświeceniem XIX w. (muzeum „Prussia-Museum” na bazie towarzystwa starożytności „Prussia”, muzea Charlottenburg Stary i Nowy (1843-1855); Pergamońskie (1905-1930); Przyrodnicze („Museum für Naturkunde”); Berlińska Galeria Obrazów („Bode-Museum”) (1897-1904); Stara Galeria Narodowa (Alte Nationalgalerie) (1869-1876) itd. Dla Ukrainy narodziny ukraińskiego muzealnictwa wiążą się z powstaniem państwowości Ukrainy-Rusi (zakrystie i biblioteki Sofii (XI w.), Ławry Pieczerskiej, monasteru Michajłowskiego (Dymitrowskiego), czernihowskiego Soboru Przemienienia Pańskiego). W Ukrainie szczególnie zaktywizowało się muzealnictwo w latach 20. XX w. Wśród postaci tamtego czasu, które opracowywały i wdrażały najnowsze metody pracy muzealnej, można wymienić F. Schmita (w 1920 r. stworzył w Charkowie Muzeum Dziecięcej Twórczości Artystycznej), M. Bykowcia, M. Sapuchina – założyciela pierwszego muzeum krajoznawczego i in. Ustalono, że pierwszymi profesjonalnymi muzeami w Ukrainie były galeria sztuki europejskiej we Lwowie (1897 r.), gdzie pierwszymi eksponatami stały się dzieła artystów F. Wygrzywalskiego, W. Leopoldskiego, J. Matejki, E. Okunia, J. Styki; kolekcja sztuki zachodnioeuropejskiej ukraińskiego magnata cukrowniczego Iwana Jakowycza. Ozdobą ukraińskiego muzealnictwa jest Lwowskie Muzeum Historyczne (1893 r.), Muzeum Narodowe Kultury Narodowej i Sztuki imienia Andrzeja Szeptyckiego, założone przez metropolitę w 1905 r. jako fundacja prywatna pod nazwą „Muzeum Cerkiewne”. Muzea w XX w. w okresie radzieckiego reżimu politycznego pełniły rolę ośrodków propagandowych, które realizowały wpływ polityczny na różne kategorie osób zgodnie z doktrynami ideologicznymi systemu totalitarnego. Działalność edukacyjna, naukowa, badawcza, oświatowa była skoncentrowana na komunistycznych ideologemach. Scharakteryzowano kulturowo-historyczne, społeczno-polityczne i społeczno-pedagogiczne przesłanki kształtowania się narodowego muzealnictwa. Narodziny tego ostatniego wiążą się z badaniem przedmiotów starożytności, co odbywało się w instytucjach sakralnych: Soborze Sofijskim (1037 r.), cerkwi Michajłowskiej (1070 r.), Pieczarach Bliskich i Dalekich (XI w.), Rezerwacie Ławry Pieczerskiej w Kijowie; w Soborze Przemienienia Pańskiego (XI w.), soborze Borysa i Gleba, soborze Uspieńskim (XII w.) i cerkwi Piątnickiej (XII w.) w Czernihowie. Ważnym czynnikiem narodzin muzealnictwa w Ukrainie stała się działalność oświatowa, kolekcjonerska, badawcza znanych działaczy społecznych, pedagogów, oświatowców, mecenasów XIX – początku XX w. (zabytki archeologiczne zbierali w Kijowie M. Maksymowycz, metropolita Je. Bołchowitinow, W. Antonowycz, M. Bilaszewśkyj, M. Tereszczenko, B. Chanenko, W. Chwojko; w Czernihowie – W. Tarnowśkyj, hrabiowie Myłoradowycze; w Jekaterynosławiu – D. Jawornyćkyj, O. Pol; w Charkowie – D. Bahalij i M. Sumcow; we Lwowie – A. Harasewycz, A. Petrusewycz; w Przemyślu – I. Mohyłnyćkyj, I. Ławriwśkyj; w Kamieńcu Podolskim – Ju. Sicyńśkyj; w Połtawie – L. Padałka, Je. Skarżyńska; w Mikołajowie – M. Leontowycz, W. Wereszczahin i in.).
Kluczowym czynnikiem rozwoju muzealnictwa narodowego stała się ukrainizacja w latach 20. XX wieku, co tworzyło podstawę dla rozwoju nieustannego procesu kulturowego. Dzięki polityce ukrainizacji obserwowano aktywizację tworzenia muzeów o znaczeniu narodowym, co sprzyjało utwierdzeniu narodowotwórczych zasad muzealnictwa narodowego. Strategicznie ważną przesłanką powstania muzealnictwa narodowego stała się działalność Towarzystwa Naukowego imienia Tarasa Szewczenki. Konceptualną przesłanką rozwoju muzealnictwa narodowego stała się koncepcja historii ukraińskiej jako odrębnej, samodzielnej nauki, przedstawiona przez M. Hruszewskiego. Aktywnie rozwijała się ukraińska antropologia, etnografia, kultura, historia, nauka, literatura. H. Skoworoda, S. Hułak-Artemowski, T. Szewczenko, P. Kulisz, M. Kostomarow, M. Drahomanow, I. Franko, D. Jawornycki, M. Daszkewycz, D. Antonowycz, F. Wowk, I. Krypjakewycz, I. Mirczuk, I. Ohijenko, M. Semczyszyn, D. Doncow swoimi pracami kulturologicznymi, społeczno-politycznymi, historycznymi, światopoglądem, narodowo-państwowymi dążeniami kładli fundamenty także pod kształtowanie polityki muzealnej, która orientowała się na wartości ukrainoznawcze. Ustalono, że w rozwoju muzealnictwa, pedagogiki muzealnej ważnym czynnikiem postępu stała się działalność oświatowo-pedagogiczna ukraińskiej diaspory. Od początku XX wieku najlepsze siły intelektualne i twórcze Ukraińców jednoczyły się w ukraińskich wyższych uczelniach na emigracji: Ukraiński Uniwersytet Wolny (Wiedeń – Praga), Ukraińska Akademia Gospodarcza w Podiebradach, Ukraiński Wyższy Instytut Pedagogiczny imienia M. Drahomanowa w Pradze; Ukraińskie Towarzystwo Historyczno-Filologiczne (Praga), którego założycielami byli: D. Antonowycz, D. Doroszenko, O. Kołessa, W. Szczerbakiwski; Ukraińskie Towarzystwo Miłośników Książki w Pradze (S. Siropołko, Je. Wyrowyj). Innym ważnym ośrodkiem naukowo-kulturalnym stał się Ukraiński Instytut Naukowy w Berlinie, który powstał dzięki hetmanowi P. Skoropadskiemu, a jego dyrektorem był znany historyk D. Doroszenko – minister oświaty w rządzie ukraińskim. Przy instytucie zorganizowano bibliotekę, muzeum-archiwum, biuro informacji naukowej. Pracowali tu historycy S. Tomasziwski i D. Olianczyn, filozof D. Czyżewski, literaturoznawcy B. Łepkyj, K. Czechowycz i inni. W krajach zagranicznych zakładano muzea o profilu ukrainoznawczym, co sprzyjało postępowi muzealnictwa narodowego i utwierdzeniu zasad kulturowej adekwatności i wielokulturowości, interakcji teorii i praktyki opanowywania potencjału muzealnych artefaktów w celu kształtowania tożsamości narodowej. Wśród znanych muzeów ukraińskiej diaspory znajduje się Muzeum Kultury Ukraińsko-Rusińskiej w Świdniku (Słowacja), które prezentuje narodową kulturę ukraińską, historię, literaturę, sztukę, etnografię, folklor, posiada bogatą bibliotekę, demonstruje kulturę cerkiewno-architektoniczną Ukraińców, twórczość wybitnego rzeźbiarza E. Smereczańskiego; muzeum „Wioska Dziedzictwa Kultury Ukraińskiej” koło Edmonton (Kanada) i inne. W monografii podsumowano główne kierunki i treść pedagogicznej interakcji placówek muzealnych i oświatowych; ujawniono funkcje edukacyjno-wychowawcze pedagogów muzealnych; scharakteryzowano proces zapewnienia konstruktywnej komunikacji w interakcji muzeów i placówek średniego szkolnictwa; przedstawiono fenomen pedagogicznej interakcji w działalności muzeów. Edukacyjno-wychowawczy cel i misja placówek oświatowych, funkcje i zadania muzeów różnego profilu (historycznych, literackich, krajoznawczych, archeologicznych, zoologicznych, geologicznych, artystycznych, muzycznych, ekologicznych i in.) rodzą pozytywny efekt synergiczny, zwłaszcza w warunkach dobrze zorganizowanej interakcji pedagogicznej. Taka interakcja jest uwarunkowana wspólnymi interesami i zobowiązaniami na poziomie formalnym. Szkoła, instytucja muzealna są powołane do badania wszystkich treści potrzeb i zainteresowań społeczno-psychologicznych, motywacyjnych, pedagogicznych, światopoglądowych, mentalnych, narodowo-kulturowych, patriotycznych, zawodowych, aby nawiązać produktywną komunikację i interakcję z odwiedzającym (uczniem). Opanowanie potencjału pedagogiki muzealnej wymaga odpowiedniego przygotowania specjalisty w placówkach wyższego wykształcenia pedagogicznego, które wykracza poza ramy wąskoprofilowych kompetencji. „Wchodzenie” pedagogiki muzealnej do treści edukacji już na poziomie szkoły podstawowej wymaga nowej wiedzy, a zatem konieczności aktualizacji planów nauczania i programów przygotowania pedagoga w szkole wyższej. Właśnie tym spowodowana jest potrzeba opracowania nowych programów, pomocy naukowych, podręczników z zakresu muzealnictwa i pedagogiki muzealnej. Interakcja między placówkami oświatowymi a muzeami opiera się na potrzebie doskonalenia procesu edukacyjnego. Ważne jest, aby nauczyć przyszłych nauczycieli organizowania przestrzeni muzealnej w placówce oświatowej, gdyż model „szkoła – muzeum edukacyjne” jest najbardziej optymalny dla realizacji zadań poznawczych, wychowawczych, dydaktycznych. Jeśli analizować ukraińskie muzea według typów i profili, to na przykład spośród trzech typów muzeów (naukowo-oświatowe masowe lub publiczne; naukowo-badawcze lub akademickie; edukacyjne), te ostatnie są najbardziej zaadaptowane do środowiska szkolnego. Ustalono, że interakcja pedagogiczna muzeów i instytucji oświatowych zależy od osobowości pedagoga. Właśnie dlatego współczesny nauczyciel powinien posiadać spektrum kompetencji zawodowych, wśród których: znajomość podstaw muzeologii (muzealnictwa), zainteresowanie kulturą, historią, przyrodą; szacunek do swojego zawodu, orientacja społeczna, komunikatywność, spostrzegawczość i analityczność, krytycyzm myślenia i posiadanie własnego stanowiska, gotowość do doskonalenia wiedzy i umiejętności, podnoszenia swojej kultury ogólnej i zawodowej za pomocą wykorzystania najróżniejszych środków, form i technologii; znajomość dorobku kultury narodowej i światowej; doskonała znajomość języka ojczystego i języków obcych; zdolność do elektroniczno-informacyjnego zapewnienia funkcjonowania struktur muzealnych i oświatowych; posiadanie umiejętności komunikacyjnych, aby prowadzić efektywny dialog z zespołami uczniowskimi, rodzicami i społeczeństwem; dążenie do samokształcenia i doskonalenia kompetencji zawodowych itp. Uzasadniono metodologiczne podstawy interakcji pedagogicznej placówek oświatowych i muzeów, które określają podejścia metodologiczne do problemu badania działalności oświatowo-pedagogicznej muzeów. Ważną zasadą interakcji pedagogicznej placówek oświatowych, muzealnych i innych jest partnerstwo, które należy rozpatrywać w środowisku muzealnym jako ważny czynnik szerzenia pedagogiki muzealnej, kultury w środowisku społecznym. Monografia N. O. Filipczuk „Działalność pedagogiczno-oświatowa muzeów Ukrainy (koniec XIX – początek XXI wieku)” jest adresowana do pracowników naukowo-pedagogicznych, specjalistów muzealnictwa, kierowników placówek oświaty i kultury, doktorantów, członków społecznych organizacji oświatowych. (Działalność pedagogiczno-oświatowa muzeów Ukrainy (koniec XIX – początek XXI wieku) pod naukową redakcją akad. N. H. Nyczkało. – Kijów : Wydawnictwo TOV „Jurka Lubczenka”, 2020. – 468 s.)
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
