Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
← Archiwum «Slovo Prosvity»

Слово Просвіти, №10 за 2023 рік

16 s. · 27 wpisów · PDF w Wikimedia Commons ↗ · CC BY 4.0

Tłumaczenie maszynowe z ukraińskiego. Cytaty, nazwiska i liczby sprawdzaj ze stroną oryginału.

Tekst wyodrębniono z PDF i automatycznie podzielono na materiały. Granice części materiałów nie zostały sprawdzone redakcyjnie: jeden wpis może zawierać kilka materiałów, tylko część jednego lub blok serwisowy (np. ogłoszenie o prenumeracie). Źródłem pierwotnym jest strona gazety w PDF.

Strona · s. 1strona oryginału ↗

OGÓLNOUKRAIŃSKI TYGODNIK KULTUROLOGICZNY 10 (1197), 9—15 marca 2023 WIKTOR SKORYK

Zdjęcie ze źródeł otwartych. Oficer batalionu "Swoboda" Gwardii Narodowej Ukrainy, deputowany ludowy Ukrainy VII i VIII kadencji, polityk Andrij Illenko: "Wszystkie zdolne do walki jednostki armii Federacji Rosyjskiej zostały rzucone na Bachmut. Zbyt wiele porażek Rosjanie ponieśli w ostatnich miesiącach, potrzebują choć jakiejś rehabilitacji, rewanżu. Wiele walk, ostrzałów, szturmów, ale ukraińska obrona jest silna. Sypiemy wrogowi, ponosi on wielkie straty. Ukraińska twierdza Bachmut nie poddaje się". JEWHEN BUKET WOŁODYMYR MELNYCZENKO

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 1strona oryginału ↗

Testamenty Słowa Szewczenki

Dni Szewczenkowskie odbywają się w warunkach najkrwawszej wojny od czasów II wojny światowej. I chociaż według danych naczelnego dowódcy sił połączonych NATO w Europie Cavolego, moskowia straciła już ponad 200 tysięcy żołnierzy i ponad 1800 oficerów, to nazistowskie plany Kremla dotyczące zniszczenia Ukrainy pozostają niezmienne. Nie jest to dziwne, ponieważ diabeł od zapachu krwi jedynie szaleje. Ukraińscy żołnierze codziennie odpierają do 130-150 ataków zezwierzęconych kacapo-ordyńców na pięciu głównych kierunkach frontu. A równolegle raszyści kontynuują zbrodnicze ataki rakietowe na pokojowe miasta i wsie oraz infrastrukturę cywilną. Giną niewinni ludzie. W szczególności, według stanu na 5 marca, liczba ofiar śmiertelnych w zniszczonym przez rakietę moskali budynku w Zaporożu wzrosła do 13 osób. Georgij FILIPCZUK, akademik Narodowej Akademii Nauk Pedagogicznych Ukrainy. Jednak putinowska wojna, która była rozpatrywana przez Kreml pod kątem faszystowskiego poglądu na zniszczenie Ukrainy, odbudowę katorżniczego sowieckiego imperium oraz „krucjaty” przeciwko europejskiej cywilizacji, najwyraźniej nie poszła zgodnie z planem, jak to miało miejsce w Mołdawii, Czeczenii, Gruzji, Syrii…, jak to było w latach 1939-40, „wyzwalając” Zachodnią Ukrainę zgodnie z planem Stalina-Mołotowa. Tak już nie będzie, „despoto szalony!”. Teraz, Neronie, masz do czynienia z Wielką Ukrainą, zjednoczoną i wolną. Chociaż egzystencjalne zagrożenie zawisło nie tylko nad Ukrainą. Dlatego otrząsa się, choć z wielkim opóźnieniem, światowa wspólnota, trwa proces konsolidacji państw i narodów w celu poskromienia agresora. Jednak dla wszystkich jest oczywiste: w takim barbarzyńskim modelu „rassieja” istnieć dalej nie może i nie powinna, niezależnie od tego, że poszczególni liderzy starej Europy nadal po cichu bawią się z Putinem w „negocjacje”, zgubne dla Ukrainy. Budujące jest to, że już ponad 30 krajów wszczęło sprawy dotyczące rosyjskich zbrodni wojennych na Ukrainie, a USA prowadzą własne niezależne śledztwa. Szefowa Parlamentu Europejskiego Roberta Metsola uważa za główny obowiązek UE pociągnięcie do odpowiedzialności rosyjskich najeźdźców za popełnione zbrodnie wojenne oraz utworzenie Międzynarodowego centrum ścigania zbrodni agresji. Nawet prezydent Serbii Vučić twierdzi, że walczący na Ukrainie Serbowie-„wagnerowcy” zostaną aresztowani. Oczywiste jest, że ten prawny składnik pracy Rady Europy będzie centralnym punktem szczytu „Sumienia Europy” w Reykjaviku 16-17 maja 2023 roku, maksymalnie wspierając śledztwo w sprawie zbrodni wojennych i zbrodni przeciwko ludzkości. Jednocześnie (jakby w odpowiedzi na to) 6 marca w światowej sieci rozpowszechniono wideo o rozstrzelaniu (wbrew prawom i zwyczajom wojennym) przez moskali ukraińskiego jeńca wojennego, który mówi „Sława Ukrainie!”. Zatem wszystko rozstrzygnie się na polu bitwy. Aby osądzić państwo-terrorystę, zbrodniarzy wojennych eresfii, należy je pokonać. Bo sądzi się pokonanych. Uświadamiają to sobie wszyscy, przede wszystkim na Kremlu i wśród rządzących „elit” jego satelitów. Dlatego obecna sytuacja powoduje, niestety, jedynie napędzanie militaryzmu. Wszyscy, zwłaszcza terrorystyczna Rosja, zintensyfikowali wyścig zbrojeń. A Chiny, rzekomo przestrzegając udawanej „neutralności”, zatwierdziły na 2023 rok rekordowy budżet wojskowy – 224 mld dolarów. I bardzo niebezpiecznie, jeśli jakaś jego część będzie wykorzystywana do „pomocy wojskowej” raszystom. Tym bardziej, że 7 marca minister spraw zagranicznych Chin Qin Gang oświadczył: to Zachód prowokuje konflikt zbrojny i „podsyca ogień” wojny poprzez dostarczanie Ukrainie broni do obrony przed rosyjską inwazją. Przy tym oświadczając, Zakończenie na str. 3. 12–13. PRENUMERATA—2023 Tygodnik „Słowo Proświty” (indeks 30617) można prenumerować w oddziałach „Ukrposzty” za pomocą Listu informacyjnego nr 1 (wkładka nr 1) dodatku do „Katalogu wydawnictw Ukrainy „Prasa pocztą” na 2023 rok (I półrocze)” z dostawą: 1 mies. – 28,39 UAH. 3 mies. – 80,17 UAH. 6 mies. – 154,34 UAH. Można również prenumerować naszą gazetę na stronach internetowych „Ukrposzty” https://peredplata.ukrposhta.ua/ oraz DP „Prasa” http://presa.ua/

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 2strona oryginału ↗

Wiosna nadchodzi, czas siać ziarno naszego Zwycięstwa

Minęła zima, w której pokładała wszystkie swoje nadzieje moskiewska horda w wojnie przeciwko woli i istnieniu Ukrainy. Czytelnicy zapewne pamiętają moje obszerne rozważania późną jesienią dotyczące nadziei moskiewskich okupantów na swojego ulubionego „generała Zimę” oraz moje prognozy dotyczące wyników zimowej kampanii w tej wojnie. Wiktor SKORYK, obserwator „Słowa Proświty” Naszym celem było (i nadal jest) utrzymanie linii frontu z jak najmniejszymi stratami w granicach, które ukształtowały się na początku zimy, aby doczekać wiosny, a potem, gdy wyschnie grunt po wiosennych roztopach, przejść do wyzwoleńczej ofensywy – wtedy, gdy wszystkie strumienie i dopływy dostaw broni oraz amunicji od naszych partnerów wreszcie złączą się w potężną rzekę ukraińskiej ofensywy, której potężna fala zmyje całą nazistowską nieczystość moskali do cuchnących zaleszczańskich skriepe-błot, zawróci hordę do ich śmiercionośnych „źródeł”. Okupanci mieli nadzieję skorzystać z surowych warunków zimy, wyczerpać, udusić chłodem nasze miasta i wsie, zmęczyć rakietowym terrorem, a co najważniejsze – skorzystać z braku uzbrojenia i głodu amunicyjnego w naszych wojskach i do wiosny zapewnić warunki do zrealizowania swojej „historycznej misji” – ostatecznego rozwiązania „kwestii ukraińskiej”, zniszczenia Ukrainy jako państwa. Dlatego właśnie teraz nadszedł czas, aby podsumować zimową kampanię i śmiało spojrzeć w przyszłość. Bóg i los kochają odważnych i silnych duchem – tych, którzy nie liczą na coś lub kogoś, a własnoręcznie tworzą swoją przyszłość z wiarą w duszy, rozumem w głowie, kunsztem swoich rąk oraz miłością w swoich sercach do dobra i nienawiścią – do zła. My to zrobiliśmy, my to robimy. Niebo zesłało nam łagodną zimę, a nasz ogólnonarodowy hart – niezłomną wytrwałość. Przeżyliśmy śmiercionośne rakietowe roje na niebie, nauczyliśmy się je niszczyć i przebudowaliśmy faktycznie cały system energetyki w niezwykle krótkim czasie w taki sposób, że stał się on elastyczny, niewrażliwy i trwały na tyle, że wróg stracił nadzieję na uduszenie narodu ukraińskiego chłodem, głodem i strachem. Rakiety prawie się skończyły, efektywność wrogiego rakietowego terroru została sprowadzona do minimum, a w przyszłości zamkniemy ten geszeft, kiedy przyjdą do nas nasi przyjaciele – „Patrioty” i „Mamby”, aby szczelnie i niezawodnie zamknąć nasze niebo przed dotąd niewrażliwymi rakietami balistycznymi i hipersonicznymi. Nasze wojsko w warunkach znacznego niedoboru broni i amunicji, a co za tym idzie, niemożności prowadzenia efektywnych działań ofensywnych, tym bardziej w warunkach zimowych, skoncentrowało się na obronie tych pozycji, które ukształtowały się na początku zimy, po urodzajnej jesieni, kiedy odzyskaliśmy dziesiątki tysięcy kilometrów kwadratowych ukraińskiej ziemi. W okresie zimy wróg zaciekle, nie licząc się z żadnymi własnymi stratami, próbował posunąć się w głąb terytoriów Ukrainy. Wróg zobaczył i zrozumiał, że to faktycznie jego ostatnia szansa w okupacyjnych zakusach. Zdecydowane działania narodu ukraińskiego i głośny heavy-metalowy głos „Ramsteinów” jednoznacznie potwierdziły: imperium zła wiosną będzie źle, dlatego wróg się śpieszył i rzucił wszystkie dostępne siły na odzyskanie swoich terytorialnych zaborów. I co z tego wyszło? Głównym i pierwszorzędnym celem wróg wyznaczył dla siebie przynajmniej wyjście na granice administracyjne obwodów ługańskiego i donieckiego, a także wydłubanie sobie z powrotem strategicznie ważnego węzła kupiańskiego na Charkowszczyźnie i jednocześnie w ciągu zimy okopanie się na lewobrzeżnej Chersońszczyźnie oraz okupowanej części obwodu zaporoskiego i dalej, po zimie, postępować według okoliczności i według swojej ulubionej zasady „dawno ukradzione (zagrabione) nie uważa się za ukradzione”. Na wyjściu z zimy, dzięki niewiarygodnym wysiłkom i własnym stratom, udało im się posunąć na kierunku kupiańskim „aż” o kilka kilometrów, przywrócić okupację dwóch niewielkich miejscowości, na kierunku swatowskim też tylko do dziesięciu kilometrów w ciągu kilku miesięcy, koło Kreminnej w ogóle faktycznie bez postępów. Ale główne swoje nadzieje wróg pokładał i skoncentrował wysiłki na Doniecczyźnie – kierunki bachmucki, awdijiwski, mariński i wuhledarski. Ogółem przez wszystkie miesiące zimy przeciwnik zdołał okupować kilkaset kilometrów kwadratowych. To nieprzyjemna prawda, ale jaka jest, taka jest. Każde stracone życie Ukraińca, każdy metr straconej własnej ziemi nas boli. Ale wojna to wojna, na wojnie są straty i zwycięstwa. Tymczasowa utrata kilkuset kilometrów kwadratowych naszej ziemi – to cena, którą zapłaciliśmy, aby wytrwać zimą, a wiosną, latem i jesienią odzyskać sto tysięcy kilometrów świętej ziemi Ukraińców. Wtedy, gdy masowo napłynie broń, pociski i wojownicy, nauczeni walczyć nowoczesną, wysokotechnologiczną, najnowszą bronią. Zima nie minęła dla nas na marne. Pomimo nieznacznych strat terytorialnych i tymczasowej utraty możliwości dla swojej ofensywy, nasze wojska efektywnie wyczerpały wroga, skutecznie zmniejszyły jego potencjał wojskowy liczebnie i jakościowo. Jaskrawy przykład – fenomen Wuhledaru, który stał się wybitną stroną w historii tej wojny z imperium zła: co najmniej 130 czołgów i BTR-ów zostało zniszczonych dosłownie w ciągu kilku dni walk jako wynik mistrzowskich i pomysłowych działań ukraińskich wojowników. Dla porównania przypomnę, że Wałerij Załużny w grudniu prosił naszych zachodnich partnerów o 300 czołgów, aby zmienić bieg wojny na swoją korzyść. A tutaj zniszczono od razu 130 czołgów wroga tylko w ciągu kilku dni! Błyskotliwy sukces! Wielki wkład w nasze przyszłe pełne zwycięstwo nad wrogiem. Ale głównym kierunkiem i miejscem działań bojowych tej zimy stał się Bachmut. To miasto, które broni się przed wrogiem już 8 miesięcy, od lipca, przeciwstawia się najbardziej elitarnym i najbardziej zawziętym formacjom okupacyjnych sił zbrojnych hordy. Najgorętsze wydarzenia zaczęły się właśnie zimą, najbardziej – w drugiej połowie zimy. Dla okupantów Bachmut jest maniakalnym celem dla podtrzymania imperialnego ducha na terenach swojej hordy. Oprócz tego, złamanie oporu Bachmutu w wyobrażeniach kremlowskich strategów jest punktem wyjścia dla ofensywy na Słowiańsk i Kramatorsk i, w ten sposób, wyjściem na północno-wschodni rejon administracyjny obwodu donieckiego, aby otrzymać dla siebie przynajmniej jakąś nagrodę pocieszenia na tym etapie wojny. Przypomnę, że w przededniu zimy absolutna większość ekspertów i analityków – od „kanapowych” po tych z generalskimi pagonami – naszych, zachodnich, a zwłaszcza moskiewskich – wieszczyła niemal nieuchronność zimowej wielkiej ofensywy hordy. Pomimo tych wróżb prognozowałem, że taka ofensywa jest niemożliwa, jej prawdopodobieństwo jest bliskie zeru. Pewnie czytelnicy moich wpisów mogą przypomnieć sobie te moje wnioski i argumentację. Zamiast tego prognozowałem duże prawdopodobieństwo lokalnych ofensyw wroga zimą oraz imitację „wielkiej ofensywy”, która jest potrzebna imperialistom dla przykrycia swojego wstydu i niemocy w tej wojnie i służyłaby jako straszak, rozkręcony za pomocą masowo zorganizowanej IPSO w światowych, ukraińskich i własnych mediach. Właśnie taką imitacją, straszakiem i IPSO stał się Bachmut ostatniego miesiąca. Wróg śpieszy się przed nadejściem okresu wiosennego błota, aby zdobyć choć coś, choć jakiekolwiek „wielkie” zwycięstwo, które podniosłoby złowrogi duch całej Moskowii, a także, dzięki rozkręceniu metodami IPSO, przygniotłoby stan moralny Ukraińców i skierowałoby opinię publiczną na oddanie Bachmutu. I właśnie teraz ta hybrydowa wojna IPSO, niestety, nabrała niemałego rozpędu w sieciach społecznościowych i w nastrojach społecznych na Ukrainie oraz w pewnym stopniu na Zachodzie. Dla poprawnego wniosku dotyczącego działań w Bachmucie potrzebna jest znajomość całego zbioru czynników, które w większości są niedostępne nie tylko dla przeciętnych obywateli, ale i dla analityków oraz ekspertów (przynajmniej tak siebie nazywają). To i przemieszczanie wojsk, techniki, amunicji, taktyczne zamysły sztabów, tempa i terminy przybycia zachodniej pomocy, dostępność rezerw itd. A jeszcze znajomość topografii terenu, znajomość i uwzględnienie stosunku sił stron bitwy, liczebność strat i możliwych zdobyczy, prognozy pogody itd. Wielkiego strategicznego znaczenia Bachmut rzeczywiście nie ma. Ale bronić się przed wrogą ofensywą po wycofaniu naszych wojsk z Bachmutu byłoby znacznie trudniej, ponieważ, chociaż gotowe są linie fortyfikacyjne za Bachmutem w stronę Kramatorska, Słowiańska, Czasiw Jaru i Konstantynówki, to jednak znacznie ustępują one możliwościom obrony w takim mieście jak Bachmut. Warto zaznaczyć, że Bachmut znajduje się w korzystnych warunkach topograficznych, które sprzyjają obronie w mieście. To dawne fortyfikacje wojskowe nieprzypadkowo, ponieważ tam wygodnie jest prowadzić obronę. Miasto znajduje się na dominującym wzniesieniu, dobrze osłonięte rzeką Bachmutką oraz licznymi odnogami-dopływami. Znam to miasto nie teoretycznie, służyłem tam jako oficer w jednostce wojskowej – dywizji pancernej, dlatego to miasto jest mi znane i boleśnie bliskie. Właśnie dlatego, po tym jak wróg podszedł od północy, wysadzono dwa mosty, aby maksymalnie utrudnić wejście do miasta z tamtej strony, również właśnie dlatego podjęto teraz słuszną decyzję o wycofaniu się z lewego brzegu Bachmutki, by nie bronić lewobrzeżnego Bachmutu, zabudowanego głównie sektorem prywatnym i, co ważniejsze, znajdującego się na łagodnym, niskim lewym brzegu. Zamiast tego – skoncentrować wszystkie dostępne siły na wysokim prawym brzegu, gdzie położony jest historyczny Bachmut, główne kwartały miejskie, w których istnieje możliwość znacznie skuteczniejszej obrony. Czy jest sens dalej bronić miasta? Tak! Trzeba go bronić. Bachmut to wspaniały forpoczt. Bachmut śmiertelnym odkurzaczem wysysa siły wroga, zmusza wroga do koncentracji tutaj i tylko tutaj. W tym czasie (kto wie?), po cichu przygotowywać swoją ofensywę, ukraińską, być może w zupełnie innym miejscu i w innych okolicznościach. Według ocen zachodnich źródeł – oczywiście tych, którym można mniej więcej ufać – stosunek strat w Bachmucie wynosi 1:5. Na jednego poległego ukraińskiego żołnierza odpowiadamy pięcioma zabitymi wrogami. Tak, straty w życiu naszych żołnierzy są wielkie i nieodwracalne. Ale to wojna, a wielokrotnie większe straty wroga przybliżają nas do naszego wspólnego celu – zwycięstwa. Tam, gdzie nasze straty są mniejsze, straty wroga są ponad cztery razy większe – właśnie o tyle razy większa jest liczebność mieszkańców ordy niż w Ukrainie – tam jest nasz sukces. Ceną są również nasze straty, ale innej drogi w wojnie nie ma. Bachmut należy trzymać tak długo, jak długo są siły i możliwości. I tutaj nie chodzi o symbole i propagandę, chociaż są też takie nastroje i błędy obecnej władzy. Tutaj chodzi o potrzeby wojskowe i możliwości. Tak, miasto jest obecnie w krytycznym okrążeniu z trzech stron, ale po pierwsze, utrzymywana jest pod kontrolą droga samochodowa na Konstantynówkę, zresztą i do Czasiw Jaru jest możliwość dotarcia, chociaż pod ostrzałem wroga, ale możliwość odwrotu, w zależności od okoliczności, istnieje. Teraz ważne jest utrzymanie miasta przynajmniej do momentu roztopów po zimie. Wtedy w najgorszym przypadku, jeśli nie uda się utrzymać kontroli nad drogami – a to logistyka wojny, i miasto trzeba będzie opuścić, to wróg nie będzie mógł prowadzić długotrwałej ofensywy dalej – na Kramatorsk i Słowiańsk: w błocie skuteczna ofensywa jest niemożliwa. Czy zdążą w takim przypadku wyjść z miasta nasi żołnierze na czas? Tak. Ponieważ, po pierwsze, naszego ciężkiego sprzętu w mieście nie ma wiele, jeśli w ogóle jeszcze tam jest – jego zastosowanie w warunkach miejskich nie ma sensu, tam działa głównie broń strzelecka, moździerze, granatniki, lekkie pojazdy opancerzone itp. Po drugie, większa część stanu osobowego naszych wojsk, najwyraźniej, została wyprowadzona z miasta, bo w warunkach skurczenia przyczółka walk w granicach kilku kilometrów kwadratowych prawobrzeżnego Bachmutu nie potrzeba takiej liczby personelu, jaka była wcześniej. Dlatego, biorąc pod uwagę te czynniki, wyjście (w razie potrzeby) z miasta będzie całkowicie możliwe i bez znacznych utrudnień oraz strat. Dla zwolenników teorii spiskowych: dlaczego Syrski dowodzi bitwą w Bachmucie? Bo Bachmut jest właśnie jego obszarem odpowiedzialności, jest dowódcą Wojsk Lądowych Sił Zbrojnych Ukrainy. Czy istnieje jedność poglądów na wydarzenia w Bachmucie u Zełenskiego, Załużnego i Syrskiego? Mogą być pewne rozbieżności, ale w tej kwestii zasadniczych różnic nie widzę. Przeciwstawianie Załużnego i Zełenskiego, rozpowszechnione w znacznej części społeczeństwa, jest destrukcyjne. Załużny całkiem rozsądnie i poprawnie, jasno i jakościowo wykonuje właśnie swoje obowiązki wojskowe – kierowania Siłami Zbrojnymi Ukrainy. Takie sztuczne przeciwstawienie byłoby wisienką na zatrutym torcie moskiewskich operacji psychologicznych (IPSO). On nie jest politykiem, on jest żołnierzem. Każdy powinien zajmować się tym, w czym jest kompetentnym profesjonalistą. W przeciwnym razie – nieszczęście. To jeszcze raz niezwykle boleśnie pokazał przykład wyborów 2019 roku. To trzeba sobie uświadomić. Aby społeczeństwo przetrwało i skutecznie rozwijało się w demokratycznym państwie. Na zakończenie muszę powiedzieć to: nikt nas nie pokona, jeśli sami siebie nie pokonamy. Tak, nie będę ukrywał: bardzo niepokoi mnie ten rozgardiasz, który panuje obecnie w społeczeństwie wobec obecnej władzy. Jestem przeciwnikiem tej władzy, kategorycznym i konsekwentnym. Ale walczymy teraz z zaciekłym imperialnym wrogiem, doświadczonym i niewiarygodnie podstępnym. Jego celem jest zniszczenie naszego państwa, i do tego ma dwa wzajemnie powiązane środki: siłę militarną i tworzenie warunków wzajemnego zwalczania się w Ukrainie. Wiem, że siłę militarną ordy pokonamy, nauczyliśmy się tego, więc z pomocą naszych zachodnich partnerów to zło pokonamy. Ale aby wygrać wojnę, musimy wykazać się społeczną mądrością i odpowiedzialnością. I bez szumu i hałasu szukać tego, co nas łączy, a nie dzieli. Łączy nas niezłomne dążenie do bycia państwem, bycia wolną Ukrainą – w treści i sensie. Łączy nas duch wolnego narodu ukraińskiego. Wszystko inne jest drugorzędne. Jeśli to zrozumiemy – zwyciężymy. Nasz wróg czeka na nasze błędy, w istocie to jego jedyna szansa w tej wojnie przeciwko naszemu istnieniu. Dlatego naszą jedyną szansą na byt Ukrainy – jest bycie narodem razem w walce ze śmiertelnym wrogiem. Co do dalszych wydarzeń, moje prognozy, które przedstawiałem kilka miesięcy temu na łamach „Słowa Proświty”, nie zmieniły się. Teraz lakonicznie o najważniejszym: kwiecień-maj – status quo, ostrożny początek działań ofensywnych Sił Zbrojnych Ukrainy. Czerwiec-lipiec – szeroka ofensywa wyzwoleńcza. Szanujmy się, narodzie ukraiński, bo jesteśmy tego warci! Chwała Siłom Zbrojnym Ukrainy! Chwała Ukrainie!

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 3strona oryginału ↗

Ciąg dalszy artykułu «Testamenty Słowa Szewczenki», s. 1

Testamenty Słowa Szewczenki

Zakończenie. Początek na str. 1. która ma „bezgraniczną przyjaźń” z Rosją, odmawiając krytykowania eresefii za inwazję na Ukrainę, nawet nie nazywając tego inwazją. Ot, co. Istnieje także inny kierunek promoskiewskiej polityki, który przeniknął nawet do środowiska euroatlantyckiego. Przecież ta sama oficjalna Węgry uparcie obstają przy stronie Moskwy, począwszy od blokowania wszelkich euroatlantyckich dążeń Ukrainy. Po stronie agresora orbanowski Budapeszt występuje także w kwestii (nie)przystąpienia Finlandii i Szwecji do NATO, nieustannie odkładając proces ratyfikacji (jedyny kraj UE) jeszcze od lipca 2022 roku, strasząc zaostrzeniem stosunków Europy z Rosją. Faza obecnej gorąco-zimnej wojny osiągnęła szczyt pod względem skali barbarzyństwa, cynizmu i ludobójstwa. Bo nawet najbardziej wrażliwe punkty „zimnej wojny” (rosyjskiej agresji) – Węgry 1956; Czechosłowacja 1968; Afganistan 1983; Naddniestrze – 1992-93; Abchazja – 1992-93; Czeczenia – 1994-96; 1999-2009; Gruzja 2008; Syria – 2011-23 — są nieporównywalne z pełnoskalową wojną przeciwko Ukrainie w latach 2022-23. Jedna tylko 14-milionowa migracja ukraińskich uchodźców świadczy o niespotykanym wandalizmie „cywilizacji” XXI wieku, która znajduje się na granicy upadku. Model humanistyczny, budowany przez wieki przez narody i ich wybitnych duchowych budzicieli, został wyrzucony na margines. „Odpowiedzialność za wszystko, co żyje”, jak i ta uniwersalna cnota świadomości społecznej, że „człowiek jest najwyższą wartością” i najdroższym kapitałem, przekształciła się w fikcję i pustą frazę dla najeźdźców, gwałcicieli, dzieciobójców z moskiewskiego orkostanu. I to największe zło (raszyzm) współczesności będzie istnieć, najwyraźniej dopóki nie nastąpi krach, zagłada niedoimperium. Przeciwstawić się i zwyciężyć tę wszechświatową potworność w postaci obecnego putlerowskiego kaganatu można tylko wspólnymi nadludzkimi wysiłkami demokratycznego świata, tworząc stałą antykremlowską koalicję, realizując niezwykle silną politykę bezpieczeństwa. Bo z takim diabelskim stworzeniem, jakim jest obecny „głębinowy” naród i jego bunkrowe wypierdki, można prowadzić „negocjacje” tylko mieczem, ponieważ dla nich istnieje tylko argument siły. Jak powiedziano w Piśmie Świętym: „A przede wszystkim weźcie tarczę wiary, którą będziecie mogli zgasić wszystkie ogniste strzały złego. Weźcie też hełm zbawienia i miecz duchowy...”. A jeszcze musi być siła Ducha i zwartość Narodu, które można krzewić tylko jedynymi wartościami, ideałami, które są właściwe Narodowi Ukraińskiemu, kiedy ożywia narodowa idea, wibruje wolnością, narodową kulturą, ojczystym językiem, niegasnącą pamięcią, tradycją i niezachwianą wiarą ukraińska dusza. Najsilniej, najbardziej wymownie i życiodajnie o tej duchowej broni ukraińskości powiedział generał Wałerij Załużny: „My krwią piszemy słowa w ojczystym języku”. I w tym jest najwyższy sens rozumienia naszej walki o wolność i suwerenność. Przecież tylko chroniona, zachowana, krzewiona ukraińska Tożsamość jest niezawodnym amuletem najdroższego narodowego skarbu – Państwowości. W tym lakonicznym stwierdzeniu wyczuwalny jest hart proroczego Słowa Szewczenki, które wzywa naród do torowania drogi swojego bytu i wolności miłością do narodu, kulturą ojczystą oraz prawdą historyczną, poznając „siebie”, „czyimi synami” jesteśmy. Szewczenko dobrze rozumiał cenę wiedzy i wartości swojej przeszłości, bez których narodowi nie zostanie ani duma, ani wolność, ani jedność, ani „dobra sława, / Sława Ukrainy”. Staje się bardzo przykro, kiedy w okresie wojny, która rozstrzyga hamletowski dylemat „Być albo nie być”, przez wysokich urzędników, którzy „po moskiewsku tak i tną”, wyrzucana jest na margines „Historia Ukrainy”, literatura ukraińska, kultura narodowa. Ignorowane są najbardziej narodotwórcze dyscypliny. W tym samym czasie Putin tworzy (od 2014 roku) radę przy prezydencie Rosji w kwestii ochrony (?!) języka rosyjskiego, a najlepsi „umysły” przepisują po raz kolejny historię Moskowii i Krymu, gdzie nie ma Ukrainy, a ich strategia wojenna warczy na cały świat, że tam, gdzie brzmi język rosyjski – tam jest rassieja. Przecież ta straszna wojna toczy się właśnie o Człowieka, jego Duszę, Tożsamość. A nas ci domorośli „Pijawki! pijawki!” (według Szewczenki) na wszelkie sposoby próbują rozbroić, krzycząc, że Historię Ukrainy trzeba uczyć w rodzinie, w domu, a nie w szkołach i na uniwersytetach, nie mówiąc przy tym, kto i gdzie będzie uczył tychże rodziców rodzimej kultury i rodzimego języka. Ciekawe, jak zareagowałby na to wybitny ukraiński pedagog K. Uszynski, którego jubileusz skromnie niedawno obchodzono. Przecież już wtedy twierdził: „W Europie nie ma ani jednego najmniejszego narodu, który nie szczyciłby się swoją narodowością… Dlatego należy włączać dorastające pokolenia w historyczną kulturę narodu, jego język, jego historyczne tradycje… Dopóki nie znamy swojej Ojczyzny, dopóty będziemy biedni i zacofani”. Więc „Quo vadis”, Ukraino? I dlaczego moskalski język – język okupanta – wciąż coraz bardziej rozprzestrzenia się, jak zaraza, w ukraińskiej przestrzeni publicznej? Dlaczego mimo decyzji dwóch Sądów Konstytucyjnych Ukrainy wszędzie i zawsze nowo upieczeni kołysniczenki i kiwałowie duchowo nadal zabijają Ukraińców? Dlaczego Ukraina, jej historia nie stała się w środowisku edukacyjnym, kulturalnym, informacyjnym najwyższą wartością? Czyżby z takimi przewodnikami zmierzamy do tej Europy, gdzie kwestie historycznej, narodowej kultury, języka ojczystego i dwóch języków obcych są kultowymi dyscyplinami? Wiedzmy, że wykształcenie, kultura czytania (o co niedawno tak głośno zaczął „dbać” Ministerstwo Kultury Ukrainy) musi kształtować się nie na tak skąpej bazie, kiedy we wszystkie przedwojenne lata na Ukrainie wydawano zaledwie 0,3-0,5 książki na mieszkańca (wraz z podręcznikami), a w Europie – 10-12 książek. Oczywiste jest, że awanturnikom mimo wszystko nie uda się, na szczęście, zrealizować ich fałszywego „ideału” – nieczytającego człowieka z gadżetem w rękach. Ponieważ niewiedza jest podstawą biedy. Musimy szukać rezerw dla swojego wzrostu, bo o co wtedy walczymy? Chociaż za całą tę prawdziwą broń, którą tak złodziejsko wyprzedawała przez wszystkie lata władza Ukrainy (rozbrajając się!), można by było cały 8-miliardowy świat nieustannie zabezpieczać książkami. Dlatego „Nie oszukujcie samych siebie” – to apel do obecnych i przyszłych pokoleń Ukraińców, aby prawdą historyczną wyganiano z nich „wszelkie nieprawdy”, żeby znali i „wypytali / Męczenników, kogo, kiedy / Za co krzyżowali!”. Bo tylko w jednej antyimperialnej, antymoskiewskiej poemacie-komedii „Sen” zawarto tyle prawdziwej „analityki”, proroctwa przyszłości Ukrainy, że wystarczyłoby ich na wiele „chytrze-mądrych” badań różnej maści i głośno brzmiących współczesnych instytutów politycznych, państwowych centrów strategicznych. Przecież, według słów Iwana Franki, zawiera ona samą Bożą prawdę o „tym wielkim oskarżeniu ciemnego królestwa”, które dla wszystkich „umarłych, żywych i nienarodzonych” Ukraińców (i nie tylko!) pokazuje satanistyczną istotę zdziczałej moskowszczyzny. Pobratymiec Szewczenki z Bractwa Cyrylo-Metodiańskiego M. Kostomarow twierdził: „car moskiewski wszystko jedno, co IDOL i MĘCZYCIEL”. I ten ukrainożerczy, agresywny despotyzm ani na jotę nie zmienił się na przestrzeni wieków. Żadne przyprawy udawanego liberalizmu, socjaldemokratyzmu i gundiajowskiego „prawosławia” nie dodały do trującego carsko-stalinowsko-putinowskiego menu niczego jadalno-żywnego, bo same są śmiertelną trucizną. Przez wszystkie czasy i wieki żadna ewolucja nie wpłynęła na wnętrze zastygłego moskwina, pozostając niezmiennym, począwszy od krwawych epok iwanów groźnych, piotrów-katarzyn, leninów-stalinów i aż do putlerowskich nazistów. A te rzadkie egzemplarze, które udawały (-ją) liberałów, były przesiąknięte tym samym imperialnym smrodem. Wspomnijmy chociażby „wodza” lutowej (1917 r.) rewolucji rosyjskiej, socjaldemokratę kierenskiego, który nawet po 30 latach nie przestawał powtarzać zaklęcia moskiewskiego szamanizmu – „lepiej tyran, niż podział naszego imperium”. Ta choroba imperialności pozbawia „głubinnyj narod” szansy na stanie się ludźmi. A jedynie złymi i krwawymi zboczeńcami. Dlatego i obecnie, przez dziewięć lat wojny, w godzinach śmiertelnego pojedynku Ukrainy z kremlowskim molochem, ledwo słyszalne są skomlenia moskiewskich „demokratycznych” imperialistów. Jakoś wstydliwie próbuje z kremlowskiego więzienia samorecenzować się Nawalny, przestawiając ukraiński Krym już w inny kąt totalitarnego „kanapki”, a „nasi” politycy-szybciory nie mogą się uspokoić, by w końcu wypluć „nowego” demokratę-rozjemcę (negocjatora?!) w postaci rosyjskiego miliardera abramowicza (hańbiącego nie dla Putina, ale toksycznego dla USA!). Cała ta moskiewska emigrancka i wewnętrzna „opozycja”, ci kochający synowie „mateczki rassiei” i „nasi” politykierzy nieustannie próbowali (-ją) narzucać Ukraińcom zwodniczymi kłamliwymi frazami i półprawdami mity o „dobrych ruskich”, których wcale nie widać na horyzoncie. Chyba że na poziomie opłacanych moskiewskojęzycznych blogerów i „analityków”, którzy po brzegi zaśmiecili kacapszczyzną naszą narodową przestrzeń informacyjną. Ale pamiętajmy ludową mądrość: „Jak moskal mówi sucho, to wyłaź po uszy!”. Taka jest ta faryzejska rzeczywistość. „Tak, jakbym czytał, – pisał Szewczenko, – Historię Ukrainy. / Stoję, zamieram...”. Więc Szewczenkowe „nie wierz moskalowi” próbują, przy czym we wszystkich czasach, zatrzeć bardziej neutralnymi, amorficznymi sentencjami, proponując „staw, młyn, wiśniowy sad” i jeszcze trochę „chrabąszczy”, nie czytając i niedoczytując Poety, nie czując jego głębokiego wyczucia i słowa o duchu Wolności i ludzkiej Godności Ukraińców, wszystkich narodów, gdzie „Czurek i sakla – wszystko twoje, / Ono nie proszone, nie dane”… Czyż kiedykolwiek „bratanie się”, flirtowanie, „jedność” z moskwinem przynosiło pożądany rezultat? Nie. Jedynie gotową bezpaństwowość, narodową „niemość”, uległość, niepamięć, wydeptaną kulturę ludową, historię, narodową pedagogikę, przyrodniczy system wychowania. A dlatego tylko siła jedności, odwaga i święta wiara Ukraińców w swoją narodową rację odbije u moskala to, co przez niego skradzione, a nam dane przez Boga. Światopogląd Szewczenki i proroczy głos dotyczący przyszłości Ukrainy, wysokie ideały ukraińskości, walki o wolność i prawdę stały się drogowskazem Wolności niezależnie od zmian reżimów politycznych. Bo „tam, gdzie nie kultywuje się siły ducha i wiary, blasku Góry, męstwa walki i stoicyzmu moralnego oporu, – twierdził znany ukraiński dysydent, oświeciciel i miłośnik Szewczenki J. Swerstjuk, – tam wegetuje słabość, tchórzostwo, samopogarda”. Utrwalenie życiodajnych ideałów Tarasa Szewczenki dla Ukraińców, współczesne jego „odczytanie” w XXI wieku jest jedną z największych potrzeb społecznych w obecnych warunkach egzystencjalnej wojny. Ponieważ On jest właśnie tą znaczącą Osobowością, która uczy, doucza, wychowuje, konsoliduje Naród i Państwo. Wszystkie segmenty życia są przesiąknięte słowem, myślą, przestrogą i testamentami Szewczenki. Literatura, historia, pedagogika, muzealnictwo, polityka, sztuka, prawo, filozofia wymagają istotnego przemyślenia życiowych prawd i rzeczywistości, zwłaszcza w czasach historycznych tektonicznych pęknięć narodowego bytu ukraiństwa. I ci artyści, naukowcy, działacze państwowi i politycy, którzy z różnych powodów próbują omijać ostre kąty utworów Poety, stają się, z reguły, „zdrobniałymi”, złymi i niemymi w komunikacji z narodem. W takiej roli nigdy nie będą zdolni zorientować się w koordynatach swojego miejsca i misji, ponieważ iluzją jest to, że można tworzyć coś pożytecznego, ignorując prawdę Szewczenki. Za każdym razem, prędzej czy później, dokonuje się sprawiedliwy triumf prawdy – takich ludzi („artystów, twórców i kupców”) zawsze otacza atmosfera narodowego, kulturowego, naukowego niebytu i zapomnienia. Oni dla swojego i przyszłych pokoleń zamieniają się w „nicość”, bo zaczęli „modlić się do cudzych bogów”. Jak pisał w „Języku ojczystym” Sydir Worobkewycz: „Swoi go (takich) unikają, / Do domu nie wpuszczają, / A obcy, jak zarazę, / Dżumę omijają”. Zaprawdę, taki stan duszy, zagarniętej cudzymi wartościami, tradycjami, ideałami, prowadzi człowieka w „nigdzie”, ponieważ droga ta nie tylko jest nieproduktywna, ale i haniebna. Odnalezienie przyczyn takiego nieprzyzwoitego życiowego chodu może doprowadzić tylko do siebie samego. I wtedy tylko na „siebie” warto składać pokutę, wspominając (jeśli w siłach) przejrzyste słowo Szewczenki: „Bo na duszę moją wstali / Silni obcy, / Nie widzą Boga nad sobą, / Nie wiedzą, co czynią”. Zatem musimy nieustannie „iść” do Szewczenki, żeby nie zbaczać na manowce, żeby on dotknął obywatelskiego sumienia i w Człowieku „przemówiła” godność, poczucie narodowe, moralność, ukraińskość. I im częściej Kobziarz będzie pukał do drzwi każdej jednostki społecznej, tym silniejszym, bardziej zjednoczonym będzie stawał się organizm narodowy, silniej będzie wyrabiał się immunitet państwa i narodu, chroniąc je przed nowymi zagrożeniami i wyzwaniami. Wydaje się, dopóki będzie istniał okrutny, niesprawiedliwy i skrzywdzony świat, muza Szewczenki będzie brzmiała swoją ostrą aktualnością dla ludzi, narodów i państw. Jak trafnie zauważył Pawło Mowczan: „Dopóty, dopóki będzie choć jeden skrzywdzony na świecie, poezja Szewczenki nie straci swojego znaczenia, swojej wagi i swojej aktualności. A ponieważ skrzywdzeni będą zawsze, to i jego słowo jest wieczne”. Zaprawdę, można go charakteryzować jako miłośnika ludzi, znaczącego przedstawiciela europejskiego egzystencjalizmu. Przecież nie ma dla Słowa Szewczenki geograficznych, historycznych, narodowo-kulturowych granic w potwierdzaniu przez niego humanistycznej zasady w odniesieniu do „siebie” i „innego”. Dla uczczenia Poety Ducha na świecie ustawiono 1167 pomników, w tym w 44 obcych krajach; utwory Kobziarza przetłumaczono na 150 języków. Jednak najważniejszym hołdem dla Poety za Jego Testament spragnionym Wolności jest: „Walczcie – zwyciężajcie, / Bóg wam pomaga!”. Właśnie takim pamiętnym wezwaniem Szewczenko inspiruje siłą ludzi w walce o wolność i sprawiedliwość, potępiając prawo imperiów i imperialistów do zniewolenia i niszczenia narodów. Bo tylko za ludźmi stoi prawda i prawo do darowanego przez Boga bytu. Wielki ideał dla wszystkich czasów i narodów. Dzisiaj Testamenty Szewczenki są potężną bronią Ukraińskiego Żołnierza, są potrzebne w szkołach, na uniwersytetach i w muzeach, w kościołach i w rodzinach, wszędzie i dla wszystkich. Są potrzebne teraźniejszości i naszej przyszłości, bo w nich kipi pragnienie Wolności Wielkiego Ukraińskiego Narodu.

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 4strona oryginału ↗

Każda placówka oświatowa – terytorium języka ukraińskiego

Wiaczesław HNATIUK. Niedawna uchwała konferencji akademickiej Kijowsko-Mohylańskiej Akademii w sprawie zakazu porozumiewania się przez studentów, wykładowców i pracowników uczelni w języku rosyjskim w murach uniwersytetu jest terminowa i patriotyczna, zwłaszcza w obliczu rozpoczętej przez Rosję krwawej pełnoskalowej wojny przeciwko naszemu narodowi. To jeszcze jedna wyciśnięta z siebie kropla moskiewskiego niewolnika na ciernistej drodze Ukraińców do rodzimej tożsamości narodowej, do wysokiego honoru i godności narodowej. Symboliczne jest to, że taki zakaz został nałożony w wyższej uczelni – instytucji, w której pielęgnuje się najbardziej wykształconą warstwę narodu, jej elitę, której przeznaczeniem jest niesienie nauki w społeczeństwo, prowadzenie go za sobą. Dlatego ważne jest, aby właśnie w środowisku studentów i pracowników tych ognisk nauki i kultury panowała wysoka świadomość narodowa, szacunek do siebie i do swoich korzeni. Dziesięć lat temu autor tych słów, pracując jako wykładowca na Politechnice Lwowskiej, dowiedział się, że kilku docentów i profesorów katedry filozofii stale rozmawia ze sobą po rosyjsku w pomieszczeniu katedry. Takie wyzywające i zuchwałe zachowanie byłych wykładowców „naukowego komunizmu” i „filozofii marksistowsko-leninowskiej” oburzyło mnie „Zebraliśmy się w symbolicznym dniu – dokładnie rok temu, w piątym dniu pełnoskalowej inwazji, Ukraina oficjalnie złożyła wniosek o przystąpienie do Unii Europejskiej. Dlatego uczczenie pamięci poległego w rosyjsko-ukraińskiej wojnie porucznika Sił Zbrojnych Ukrainy, wykładowcy języka koreańskiego Denysa Antipowa, który marzył o europejskiej Ukrainie, właśnie dzisiaj nie jest przypadkowe. Spotkaliśmy się, aby ponownie otworzyć uszkodzone w wyniku ataku rakietowego 10 października 2022 roku w centrum Kijowa Centrum Języka i Literatury Koreańskiej imienia Denysa Antipowa, którego odbudowę wsparli finansowo rodzice żołnierza. To wydarzenie jest świadectwem naszej niezłomności i niezniszczalności. Kontynuujemy pracę w czasie wojny, każdy na swoim froncie, wychowujemy nowe pokolenie i jednocześnie zachowujemy pamięć o poległych w rosyjsko-ukraińskiej wojnie żołnierzach, przybliżając w ten sposób nasze Zwycięstwo” – powiedział rektor Kijowskiego Narodowego Uniwersytetu imienia Tarasa Szewczenki Wołodymyr Buhrow, rozpoczynając wydarzenie w holu Instytutu Naukowo-Dydaktycznego Filologii, gdzie w rocznicę pełnoskalowej inwazji Federacji Rosyjskiej na Ukrainę zorganizowano nie, i ja zainicjowałem rozpatrzenie tej kwestii na kolejnym posiedzeniu zarządu Towarzystwa „Proświta” uniwersytetu. Proświcianie zgodzili się ze mną, że w państwowej uczelni, a zwłaszcza w takiej, w której swego czasu studiowali przywódcy narodu Stepan Bandera i Roman Szuchewycz, musi panować język państwowy nie tylko na zajęciach, ale i ogólnie na terenie uczelni. Odbyła się odpowiednia rozmowa z kierownictwem Instytutu Nauk Humanistycznych i Społecznych, do którego należała katedra filozofii, i języka rosyjskiego nie było już słychać na tej katedrze. Zatem, jak pokazują te przykłady, w instytutach i na uniwersytetach można dość łatwo stworzyć całkowicie ukraińskojęzyczną atmosferę, gdyby tylko była na to wola przełożonych i pryncypialność narodowo świadomych członków zespołu. Nietolerancja wobec języka agresora i okupanta musi stać się powszechna we wszystkich placówkach oświatowych, począwszy od przedszkola aż po uniwersytet. Każda z tych placówek powinna stać się terytorium języka ukraińskiego. Dobrze, że takim terytorium staje się jedna z najbardziej prestiżowych uczelni naszego kraju – Akademia Kijowsko-Mohylańska, na której czele stoi rektor Serhij Kwit. Źle jest to, że takim terytorium nie stały się przez ponad 30 lat niepodległej Ukrainy wszystkie szkoły, przedszkola i uczelnie Ukrainy, w szczególności w tym okresie, kiedy profesor S. Kwit był ministrem oświaty i nauki Ukrainy. Od obecnego szefa ministerstwa pana Szkarleta, byłego „regionalisty”, ugrzęzłego w skandalach plagiatowych, nie sposób oczekiwać tak pryncypialnej postawy. Nie mam nawet pewności, czy na uniwersytecie „Politechnika Czernihowska”, gdzie przed objęciem stanowiska ministerialnego pracował jako rektor p. Szkarlet, wszyscy wykładowcy prowadzą zajęcia w języku państwowym, jak tego wymaga Ustawa o oświacie. Nie jestem również pewien, czy w Odeskiej Akademii Prawa, kierowanej przez znanego Kiwałowa, wykładowcy i studenci w stu procentach przestrzegają reżimu nauczania w języku państwowym, nie mówiąc już o systemowej walce z rosyjskojęzycznym porozumiewaniem się w tych placówkach edukacyjnych. Natomiast zapewnienie całkowitego panowania języka ukraińskiego właśnie na uniwersytetach i w instytutach całego kraju jest w stanie istotnie wpłynąć na poziom opanowania i korzystania z języka państwowego na niższych szczeblach edukacji – w szkole średniej i w placówkach przedszkolnych. Przecież dzięki tak szlachetnemu dążeniu przeważającej większości rodziców Ukrainy, by dać swoim dzieciom właśnie wyższe wykształcenie (co, nawiasem mówiąc, nie jest charakterystyczne dla tzw. cywilizowanego świata), oni (rodzice) będą wymagać od pedagogów wysokiej jakości nauczania dzieci języka ukraińskiego, intensywnie ukrainizować się będą również sami wraz z dziećmi, a zatem szybciej przemówi w języku ojczystym cały nasz kraj. Na systemową kontrolę dotyczącą funkcjonowania języka państwowego w placówkach oświatowych Ukrainy wszystkich szczebli, a zwłaszcza uniwersytetów, powinna być skierowana także działalność Biura Rzecznika Językowego. A pracy tutaj – dla niego oraz dla Ministerstwa Oświaty i jego jednostek w terenie – jest mnóstwo. Przecież wciąż zdarzają się podłe przypadki, gdy niektórzy „pedagodzy” zuchwale i demonstracyjnie naruszają wymogi Ustawy o obowiązkowym nauczaniu dyscyplin akademickich w języku państwowym, a na dodatek wchodzą w konflikty na tym tle z patriotycznie nastawionymi uczniami i studentami. Zrozumiałe, że takich zagorzałych rusofilów trzeba wykorzeniać z systemu ukraińskiej oświaty. Drugim poważnym problemem z kadrami pedagogicznymi na Ukrainie jest słaba znajomość języka ukraińskiego, gruby surżyk, w którym prowadzą zajęcia i porozumiewają się w placówkach edukacyjnych. Ten problem rozwiązać jest o wiele trudniej niż poprzedni, bo to tysiące ludzi, w większości lojalnych wobec Ukrainy, ale mało wykształconych właśnie pod względem językowym. Jak naprawić sytuację? Jak nauczyć ich pięknego, poprawnego języka literackiego, aby i uczniowie, i ich rodzice uczyli się od nich wyrażać myśli poprawnie i pięknie? Bez wątpienia rozwiązanie tego zadania nie będzie szybkie, ale do pracy nad błędami językowymi pedagogów trzeba zabierać się już teraz, natychmiast. Organizacyjnie pokierować nią powinno Ministerstwo Oświaty, opracowując wytyczne metodyczne i przewidując formy oraz środki nauczania nauczycieli norm języka literackiego. Bezpośrednio w zespołach nauczyciele-filolodzy powinni prowadzić zajęcia z kolegami na podstawie ćwiczeń i testów opracowanych według licznych podręczników, których niemało pojawia się ostatnio na rynku książkowym Ukrainy (w szczególności polecam popularną książkę lwowskiej językoznawczyni H. Serbenśkiej „Antysurżyk”, która ukazała się w kilku wydaniach). Poziom kultury języka pedagoga powinien być brany pod uwagę także przy atestacjach na stopnie zawodowe, mianowaniu na stanowiska itp. Osobno chciałbym tutaj wyróżnić taki problem, jak nazywanie przez pedagogów ukraińskich dzieci, młodzieży, nastolatków (a także samych siebie i innych ludzi) rosyjskimi imionami zdrobniale-pieszczotliwymi: Wania, Wasia, Masza, Natasza itp. Ta bieda jest tak zakorzeniona w ukraińskim społeczeństwie i w jednym z jego segmentów – systemie oświaty, że wydaje się, iż tutaj trudno coś zrobić. Jednak, jak mówią, kropla drąży skałę, i przy systemowym, delikatnym i wytrwałym wyjaśnianiu – rodzicom małych dzieci, a nastolatkom i młodzieży – i osobiście, że nazywanie się tak jest niegramotne i niepatriotyczne, można stopniowo naprawić sytuację i tutaj. Jeszcze jednym elementem derusyfikacji komunikacji młodzieży szkolnej i studenckiej, a także społeczeństwa ogółem, jest stałe używanie wołacza w komunikacji, który jest wyraźnym markerem odrębności języka ukraińskiego od rosyjskiego. Także kierownictwu placówek oświatowych, świadomym pedagogom, zwłaszcza w dużych miastach Wschodu, Południa i stolicy, należy wykorzeniać złą „tradycję” czasów sowieckich, kiedy na lekcjach nauczyciele mówią jako tako po ukraińsku, a na przerwach, w pokoju nauczycielskim – w zwykłym „ogólnoprzystępnym”. Tutaj wszystko zależy od świadomości i woli kierowników. Wystarczy im raz zakazać takiego nieporządku, a nauczyciele będą mieli się na baczności i wbrew woli kierowników nie pójdą, bo pamiętają o swoich korzyściach materialnych: obciążeniu godzinowym, atestacjach itp. Zatem, jeśli nauczyciele używają języka ukraińskiego tylko na lekcjach, to nie na miejscu jest kierownik, a rejonowy wydział oświaty powinien przeprowadzić z nim odpowiednią pracę. Nakreślone powyżej środki, które ogólnie nietrudno zorganizować i przeprowadzić, odczuwalnie przyczyniłyby się do wzmocnienia pozycji języka ukraińskiego nie tylko w placówkach oświatowych, które stałyby się prawdziwym Terytorium języka ukraińskiego, ale i w społeczeństwie ogółem. Potrzeba niewiele: narodowo świadomego rządu i takiego samego kierownictwa placówek oświatowych.

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 4strona oryginału ↗

Denys żył Ukrainą

W Instytucie Naukowo-Dydaktycznym Filologii odbyło się wydarzenie „Uniwersyteckie tablice pamięci: Denys Antipow żył Ukrainą i był ucieleśnieniem naszego kraju”. Wystawa fotograficzna „Wojna Federacji Rosyjskiej z ukraińską edukacją”. Ekspozycja ukazuje skutki ataku rakietowego, w wyniku którego uszkodzony został budynek Instytutu: wypadły okna (około 400!), odłamki rakiety zniszczyły drzwi katedr, ściany, sufit, meble w instytucie. Wśród uszkodzonych sal było także Centrum Języka i Literatury Koreańskiej imienia Denysa Antipowa, które ucierpiało najbardziej, ponieważ jego okna wychodzą na ulicę Włodzimierską, w którą uderzyła rakieta. Po obejrzeniu wystawy fotograficznej wszyscy udali się do wyremontowanego Centrum Języka i Literatury Koreańskiej imienia Denysa Antipowa, gdzie minutą ciszy uczczono pamięć poległego i obejrzano film o nim. Na spotkanie pamięci przybyli rodzice Denysa – Maria i Hennadij Antipowowie, krewni, przyjaciele, towarzysze broni, koledzy, studenci, koledzy z roku. W pełnej ducha i ciepłej atmosferze wspominano patriotę, który żył Ukrainą i był ucieleśnieniem naszego kraju. „Trudno mówić o Denysie w czasie przeszłym z czasownikiem był… On jest. W słowie każdego z nas… Nie chce się wierzyć, że fizycznie go z nami nie ma” – zauważył Wołodymyr Buhrow. „Żyjemy w trudnym, niepokojącym, wojennym czasie. Dlatego nasze spotkania, niestety, naznaczone są coraz bardziej smutkiem i żalem. Pamięć wzrokowa przywołuje Denysa Antipowa, naszego kolegę, wykładowcę, uśmiechniętego, szczupłego, o niezłomnej sile woli… Dla niego, tak jak dla większości Ukraińców, jak pisał Jurij Łypa: Najważniejszy południk świata przechodzi przez Ukrainę. Dlatego on jako jeden z pierwszych poszedł na wojnę z rosyjskim okupantem. Jesteśmy poruszeni szlachetnym czynem rodziców Denysa – pani Marii i pana Hennadija, którzy zmaterializowali miłość do syna poprzez ustanowienie stypendium dla dziesięciu najlepszych studentów koreanistyki naszego Instytutu. Aby w ten sposób kontynuowali oni dzieło Denysa, naszego kolegi. Wielki szacunek i podziękowania dla rodziny Antipowów. Dzisiaj, niestety, martyrologium pamięci chwały bojowej Instytutu Filologii, gdzie umieszczeni są obrońcy naszego kraju, uzupełniane jest nowymi nazwiskami. Nie-

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 5strona oryginału ↗

Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony

dla naszego kraju czas, z dziedzictwem historyczno-kulturowym Ukrainy, pokazać unikalność jednego z najlepszych przykładów sztuki ogrodowo-parkowej – Parku Kaczanowskiego. Bezgranicznie kocham to miejsce, więc tę miłość i ciepło z pewnością poczujecie, oglądając mój obraz...”. Środki zarobione na wystawie zostaną przekazane na projekt „Niezłomni” – to program protezowania i rehabilitacji ukraińskich dzieci, które ucierpiały w wyniku rosyjskiej agresji. Wasyl CZEPURNYJ, obwód czernihowski. Zdjęcie Mykoły CZE REPA

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 5strona oryginału ↗

Kaczanówka przypomina Biały Dom…

Dzięki centrum kulturalnemu „Ukraiński Dom” (Ukrainian House) w Waszyngtonie otwarto wystawę fotograficzną „Śladami Tarasa. Od Kaczanówki do Waszyngtonu”. Autorem prac artystycznych jest znany entuzjasta, właściciel „Sokolego Chutoru”, znajdującego się obok słynnej Kaczanówki, Mykoła Czerep. Opowiada on: „Wystawa to 62 fotobrazy (zdjęcia z lat 2007–2021), w centrum uwagi których znajduje się monumentalna architektura oraz niezapomniane pejzaże malowniczego parku posiadłości z XVIII – pocz. XX w. „Kaczanówka” (obwód czernihowski), obok której miałem niesamowite szczęście mieszkać”. Dzięki harmonii parku, wykwintności architektury, hojności i gościnności gospodarzy, unikalna Kaczanówka przez prawie 100 lat była ośrodkiem kultury i oświaty, miejscem przyciągania i twórczej inspiracji dla artystów, kompozytorów, historyków, pisarzy, naukowców i innych. Jednym z najbardziej szanowanych gości był Taras Szewczenko, który, według faktów historycznych, odwiedził Kaczanówkę co najmniej cztery razy. Od 1981 roku Kaczanówka jest Narodowym Rezerwatem Historyczno-Kulturowym, którego terytorium zajmuje 560 ha. Każdy gość, niezależnie od tego, czy jest tu pierwszy czy setny raz, odkrywa dla siebie nowe karty historii Ukrainy i odczuwa uzdrawiającą moc czarującej ukraińskiej przyrody. Szczególnie kontrastowa jest Kaczanówka dla tych, którzy przyjeżdżają z wielkich miast, gdyż tutaj zatrzymuje się czas, odpoczywa ciało i dusza, przychodzą odpowiedzi na życiowe pytania. „Poprzez swoje fotodzieła – mówi Mykoła Czerep – mam na celu zapoznanie obywateli i gości USA, którzy na wszelkie sposoby wspierają Ukraińców w tym niezwykle trudnym czasie, z historią i pięknem Ukrainy. Serhij ŁASZCZENKO. Cóż za tym stoi – miłość pewnej części Ukraińców do efektów teatralnych? A może to naturalny ruch kozackiej duszy? Kiedy na obecnych obrońców Ukrainy patrzą z niebios dusze poległych kozaków-charakterników, to niektórzy to spojrzenie jednak odczuwają... A następnie podświadomie dostosowują się do wojskowej mody naszych wojowniczych przodków. Wszystko to sygnalizuje wewnętrzne zmiany, które zachodzą u uczestników wojny rosyjsko-ukraińskiej. Zwłaszcza jeśli człowiek i wcześniej był ukrainocentryczny. Przy czym, co ciekawe, ta ukrainocentryczność absolutnie nie zależy od regionu. Tak, Ołeksandr Szypiłow urodził się we wsi Szyroke pod Symferopolem, czyli był Krymczykiem z miejsca urodzenia. W wieku 9 lat wraz z rodziną przeprowadził się na Ługańszczyznę – ojczyznę matki. To nie Wołyń i nie Galicja, wręcz przeciwnie – blisko Rosji. W odpowiednim wieku Sasza odbył służbę zasadniczą, potem ukończył Kazańską Wojskową Szkołę Pancerną. W 1990 roku otrzymał pagony porucznika, został skierowany do pułku pancernego, który stacjonował w Białogrodzie nad Dniestrem. Tam zastał rozpad ZSRR. Tamże Ołeksandr jako jeden z pierwszych złożył przysięgę na wierność Ukrainie. Dlaczego Krymczyk z rosyjskim nazwiskiem składa przysięgę jako jeden z pierwszych? Najwyraźniej dawało o sobie znać coś wewnętrznego, heroiczno-kozackiego, przynajmniej w linii matki. Tutaj warto zacytować samego „Kozaka Rosomachę” – tak czasami podpisywał się, komunikując z przyjaciółmi, podpułkownik wojsk pancernych Ołeksandr Szypiłow. Posłuchajcie więc jego opowieści o burzliwych wydarzeniach 2014 roku: „Kiedy w moim rodzinnym Krymie zapachniało niepokojem, zrozumiałem, że moje miejsce jest w armii. W komisji wojskowej odpowiedzieli, że na starszych oficerów nie ma przydziałów. Usłyszałem w telewizorze, że w Kijowie formuje się batalion ochotniczy „Donbas”. Tego samego dnia wieczorem pociągiem wyruszyłem do stolicy. W Nowych Pietrowcach, gdzie formował się pododdział, zebrała się nas duża liczba. Mieszkaliśmy w dziurawych namiotach”.

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 5strona oryginału ↗

Nowi rycerze Ukrainy. Jak kozak „Trzmiel” ratował towarzyszy broni (Z cyklu „Ukraińscy kozacy XXI wieku”)

Od końca 2015 roku zacząłem zbierać do osobnego folderu zdjęcia żołnierzy ATO, którzy na linii frontu zapuścili sobie kozackie oseledce. Okazuje się, że to nie pojedyncze przypadki. A kiedy do oseledca i bujnych czarnych wąsów dołożyć jeszcze wyszywankę i bandurę? Wyobraźcie sobie – i takie rzeczy się zdarzały! A jeśli obok jest jeszcze karabin maszynowy i granatnik? Jednym słowem, na zdjęciach wychodziło heroicznie i barwnie. i w czarnych namiotach, ale nastrój był podniesiony, cała atmosfera była przesycona wysokim patriotyzmem…” Oto i wyjaśnienie. Duch „orlego gniazda”, swoistej kozackiej twierdzy, był decydujący dla zjednoczenia ludzi o podobnych poglądach. Pisząc o fenomenie kozackiego ducha, nie mogę nie wspomnieć o innym krymianinie – Wołodymyrze Hawryluku. Poznaliśmy się z nim przypadkowo – właśnie dlatego, że Wołodia rozmawiał na nadmorskim bulwarze w Jałcie w pięknej ukraińszczyźnie. Takiego patrioty, dość rzadkiego w warunkach Półwyspu Krymskiego, nie mogłem nie zauważyć. Młody chłopak handlował jakimiś pamiątkami, ale nie uważał, że dla sukcesu w tym interesie trzeba ustępować w używaniu ojczystego języka. Okazało się, że jeśli jest odpowiedni nastrój i wola, to przy takim postawieniu sprawy liczba niezadowolonych z ukraińskiego języka jest w ogólności niewielka. Od niektórych słyszałem wtedy uwagi w rodzaju: „A nie mógłby pan mówić po rosyjsku?” Wołodymyr w razie potrzeby tłumaczył jakieś słowo czy dwa moskwiczowi lub mieszkańcowi Niżniego Tagiłu, ale całkowicie nie rezygnował ze swojej pozycji językowej. Na przyjezdnych turystów działała dobroć Wołodymyra, jego niepowtarzalny urok. Krymianie zaś, którzy w zasadzie rozumieli po ukraińsku, potrafili nawet powiedzieć kilka zdań w języku państwowym. Ludzie bowiem podświadomie ciągną do jasnego, a Wołodia był jasny. Od niego usłyszałem też o takim przypadku. Pewnego razu w Sewastopolu (próbował handlować także tam) podszedł do niego, a potem jeszcze długo przysłuchiwał się, pewien niemłody sewastopolczyk. Postawszy i upewniwszy się, że Wołodia rozmawia wyłącznie po ukraińsku, zapytał, czy ten przyjechał nie z Zachodniej Ukrainy. Włodzimierz odpowiedział: „Nie, z Jałty”. „И там тоже говоришь только по-украински?”. „Oczywiście, w Jałcie też”. Wtedy sewastopolanin zdjął ze swojej ręki drogi zegarek i podał Hawriluku: „Если бы все украинцы были такими, как ты, – крымчане были бы не против Украины!” Stąd można wyciągnąć wniosek, że ten sewastopolanin był najprawdopodobniej zwolennikiem „русского мира”. Inaczej skąd by wziął, że Krymianie są przeciwko Ukrainie? Więcej niż połowa właśnie szczerze była „za”. Ale w niektórych środowiskach istniały swoje stereotypy. Lecz nawet takich zombifikowanych całkowicie rozbrajało harmonijne połączenie kozackiej szlachetności i twardości. Później spotkałem Wołodię na stołecznych barykadach. Zawsze był w pierwszych szeregach powstańców. Zachowało się zdjęcie, na którym krymczanin pomaga nieznajomej Białorusince sprzątać śmieci przy obozowisku namiotowym. Podkreślam narodowość świadomej młodej kobiety, bo ona także ją podkreślała. Mówiła, że właśnie teraz na Ukrainie rozstrzyga się los jej rodzinnej Białorusi. A jeszcze Wołodia propagował wśród mitingujących jedyną na półwyspie ukraińskojęzyczną „Krymską świetlicę”. Też jest fotokadr. Zatem jego integracja w ukraińskie życie Krymu nie ograniczała się do używania języka na jałtańskim bulwarze. Była znacznie głębsza! Zachowało się jego wspólne „majdanowe” zdjęcie z donieckim poetą, który swoje wiersze podpisywał literackim pseudonimem „Mykoła Dżmil”. Później pod pseudonimem „Dżmil” towarzysze broni znali już samego Wołodię Hawriluka, gdy walczył na Ługańszczyźnie. Kto wie, może na wybór pseudonimu wpłynęło tamto dawne spotkanie na stołecznym Majdanie? Przynajmniej to jedna z moich roboczych wersji. Zrozumiałe, że po aneksji Krymu Wołodia nie mógł pozostawać w warunkach okupacji. Przeniósł się na Winnicczyznę, skąd pochodziły jego rodzinne korzenie. Po zakończeniu swojej misji na Ługańszczyźnie poszedł pracować do patrolowej policji Winnicy. Zachowało się nagranie z tamtych czasów, na którym ma już kozacki czub. Cóż to znaczy – rezultat Rewolucji Godności! Czy w Rosji można było sobie wyobrazić takie „swobody” w odniesieniu do wyglądu policjanta? Ale najcenniejsze jest to, co Włodzimierz powiedział wtedy do kamery: „Usłyszałem o naborze do policji i postanowiłem spróbować. Było zrozumienie, że trzeba coś zasadniczo zmienić. Nie może być państwa bez systemu ochrony porządku prawnego! I od nas zależy, jaki on będzie. Nie zostanę ministrem, ale jakąś swoją małą cząstkę w wspólną sprawę zdołam wnieść...” Kiedy dowiedziałem się, że Wołodia pracuje w patrolowej policji – moja dusza śpiewała i radowała się! Bo zdawałem sobie sprawę, że taki policjant będzie ogrzewał i oświetlał wszystko wokół siebie! I rzeczywiście, opinie ludzi o Hawriluku były najlepsze. Przykre, że szalone zamiary kremlowskiego karzełka wpłynęły na los całej Ukrainy. I Włodzimierz Hawriluk, który powinien żyć i żyć, wychowywać dzieci, radować przyjaciół wspaniałą grą na gitarze i bandurze, 24 lutego 2022 roku poszedł walczyć. Oszałamiająca była wiadomość o jego bohaterskiej śmierci w przededniu nowego 2023 roku. Pomagając w ewakuacji rannego towarzysza broni, odważnie, po kozacku, ruszył na spotkanie orków, zasypując ich ołowiem z automatu. Może gdyby gdzieś zaległ i przemykał od drzewa do drzewa, to pozostałby przy życiu. Ale „Dzmiel” był prawdziwym ukraińskim rycerzem, który wolał działać tak, jak książę Światosław. Po prostu „Idę na was!” – i żadnych półtonów. Najważniejsze, aby cała uwaga okupantów skupiła się właśnie na nim... Aby przyjaciele, wykorzystawszy podarowane minuty, zdążyli wynieść towarzysza z pola boju. Rzeczniczka prasowa patrolowej policji Winnicy Tetiana Plachotniuk napisze później takie słowa: „Przeklęta wojna zabrała życie kolejnego prawdziwego patrioty. Wowa Gawryluk był bardzo dobrym człowiekiem, bezgranicznie go szanowałam. Za jego poglądy na życie, za szczerość, skromność, za oddanie swojemu krajowi, za prostotę i brak pozerstwa, za dobre serce, za to, że nie wstydził się okazywać swojej indywidualności i bronić własnego stanowiska. Można by jeszcze wiele dobrego o nim powiedzieć. Uświadamiam sobie, że oddał swoje życie za mnie, za was, za Ukrainę. I to jest po prostu bezcenne. Najszczersze kondolencje dla jego żony i wszystkich jego bliskich. To niewypowiedziana strata. Niestety, wojna zabiera najlepszych...” Mogę dodać tylko jedno: musimy myśleć o tym, jak zrekompensować te najdroższe dla społeczeństwa straty. Jak pomóc bliskim i przyjaciołom kozaka „Dzmiela” nie tylko przetrwać te trudne czasy, ale wychować nowych bohaterów.

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 6strona oryginału ↗

Zwycięstwo oparte na zasadach sprawiedliwości nigdy nie ulega dewaluacji. Dlaczego idee Skoworody są aktualne dzisiaj

W nocy 7 maja 2022 roku rosyjscy terroryści przeprowadzili atak rakietowy na Narodowe Muzeum Literacko-Pamięciowe Hryhorija Skoworody w obwodzie charkowskim. W pożarze, który objął pomieszczenia muzeum, spłonęło 280 mkw., ale zewnętrzne ściany budynku oraz statua poety, która stała w jednym z pokoi, ocalały. Podobnie jak przestrzelony w brązowe czoło i skroń pomnik Tarasa Szewczenki w Borodziance pod Kijowem, statua filozofa we wsi Skoworodyniwka w obwodzie charkowskim stała się symbolem wojny Federacji Rosyjskiej z ukraińską kulturą i tożsamością narodową. Po tym, jak zdjęcia statui Hryhorija Skoworody na tle zgliszcz, które pozostały po muzeum, obiegły świat, po raz kolejny stało się oczywiste, że w tej wojnie walczą nie tylko żołnierze i armie, ale także symbole narodowe i narracje, do których należą zarówno Taras Szewczenko, jak i Hryhorij Skoworoda, którego 300. rocznicę urodzin Ukraina obchodziła właśnie w 2022 roku. Wojna Federacji Rosyjskiej przeciwko ukraińskiej kulturze i historii wymownie pokazuje, jak ważne są symbole, jak drażnią okupantów i jak wszystko, co ukraińskie, jest przez nich nieakceptowane. Ponieważ imperialna logika budowana jest na wypaczaniu przeszłości, to bez wątpienia Hryhorij Skoworoda, wraz z innymi postaciami uosabiającymi ukraińską tożsamość narodową, jest postrzegany przez nich jako wróg. Jako żołnierz na froncie kulturowym i historycznym. O Hryhoriju Skoworodzie rozmawiamy z doktorem nauk filozoficznych, profesorem, wiodącym pracownikiem naukowym Instytutu Filozofii im. H. Skoworody Narodowej Akademii Nauk Ukrainy Witalijem Szewczenką oraz doktorem nauk pedagogicznych, profesorem, rektorem Chmielnickiego Instytutu Technologii Społecznych Uniwersytetu „Ukraina”, przewodniczącym Podolskiego Towarzystwa im. H. Skoworody Mychajłem Czajkowskim. Powodem spotkania stała się książka szanownych naukowców „Fenomen Hryhorija Skoworody i skoworodynistyka na wezwanie czasu”, która właśnie ukazała się drukiem z okazji 300. rocznicy słynnego ukraińskiego filozofa. – Czy myśli Skoworody są aktualne dla naszej współczesności, w szczególności czasu wojny? W. Sz.: – Skoworodę można nazwać wojownikiem ducha. To chrześcijański myśliciel, człowiek, który wiarą i prawdą podążał za Bożymi obietnicami. Jego słynne „Świat łowił mnie, lecz nie schwytał” jest najlepszym podsumowaniem jego życia. Inna sprawa, że chciał tego czy nie, Skoworoda pozostawił w skarbcu ojczystej kultury duchowej te osiągnięcia, dziedzictwo, które niejednokrotnie mogą przydać się każdemu człowiekowi, niezależnie od tego, czy jest chrześcijaninem, czy po prostu interesuje się kulturą duchową. Bo oprócz tego, że Skoworoda był chrześcijańskim myślicielem, sprawnie posługiwał się zarówno dziedzictwem antycznym, jak i dorobkiem cywilizacji indobuddyjskiej. Czyli pomaga pogłębić spojrzenie na wszystko i wszystkich w kulturze duchowej w najistotniejszych wymiarach tego słowa. Skoworoda to idealny wyraz ukraińskiego ducha narodowego, naszego substancjalnego ja. On jest częścią naszego jestestwa, jego górnym wymiarem. Ale kiedy Skoworodę nagabywano – przystań do określonego stanu – czy będziesz ozdobą cerkwi, czy w innej posłudze się wsławisz, odpowiadał: „Gdybym miał choć odrobinę wojowniczego charakteru, wziąłbym szablę i poszedł Turka wojować”. Ale jego powołanie, misja były inne. M. Cz.: – Skoworoda to prawdziwy obraz wojownika. Tak, jak bronił swojej filozofii, swoich wizji – tak i my powinniśmy zachowywać się w życiu. Jeśli jesteśmy Ukraińcami, jeśli myślimy o sobie jako o Ukraińcach, ukraińskim narodzie, tutaj urodzili się nasi przodkowie, to musimy tego bronić, aby być tymi, kim jesteśmy. A odpowiednio musimy rozwijać kraj i chronić go. Skoworoda to wojownik, całe jego życie było obroną wartości, które deklarował, propagował i wprowadzał. Jeśli ekstrapolować to na nasze życie, to powinniśmy nie tylko deklarować uczucia narodowe i hasła, ale i praktykować je. Obrona to najlepsza praktyka, co pokazaliśmy rok temu – nikt nie wierzył, nikt nie myślał, a lud przejawiał ducha narodu ukraińskiego – podświadomie, masowo. I duch bojowy doprowadził do tego, że wszystkie pesymistyczne prognozy się nie sprawdziły, a Ukraińcy przekonali świat, że Zwycięstwo obowiązkowo będzie nasze. My już zasadniczo wygraliśmy, ponieważ duch się przejawił. I w tym są bezpośrednie paralele ze Skoworodą, z jego walką o swoje. Jak walczył on, tak i my musimy walczyć o swoje kulturowe i narodowe. – Skoworoda jest z kozackiego rodu. Kozak w tamtej epoce był etalonem wojownika. Co myśliciel pisał o kozakach, jak ich charakteryzował? M. Cz.: – Skoworoda rzeczywiście urodził się w tradycyjnej kozackiej rodzinie, dorastał na Ukrainie, wykształcił się, jeździł po świecie, stale wracał na Ukrainę, co świadczy o jego wysokim patriotyzmie. I umierać wracał na Ukrainę, chociaż miał możliwość zostać pod Orłem, u swojego przyjaciela. Ale Skoworoda to człowiek Boży, posłaniec kosmosu na Ukrainę. I wykonywał o wiele poważniejszą misję – był matrycą ukraińskiego ducha. Mało pisał o swoich rodzicach, prawie nie wspominał swojego brata… W. Sz.: – Skoworoda był zakochany w ukraińskim etnosie, miał kozacki etnogenny charakter. I stale szukał okazji, by z szacunkiem wypowiedzieć się o Ukraińcach. I podkreślali to nawet jego nieprzyjaciele, których za życia miał niemało. Jeden z pierwszych badaczy życia i twórczości Skoworody, Alexandru Gidjeu, posługując się materiałami, które do nas nie dotarły, przytacza teraz już słynną wypowiedź filozofa: „Jeśli jesteś Francuzem, to francusz, jeśli jesteś Niemcem, to niemcz…”. I ten szereg przedłużył. Gdybyśmy dzisiaj postawili przed sobą zadanie znalezienia „formuły Skoworody”, to te słowa mogłyby być pieczęcią jego ducha i matrycą myślenia jak na obecne realia. M. Cz.: – Czyli bądź prawdziwy. Jeśli jesteś Ukraińcem – bądź Ukraińcem. Skoworoda to obraz, symbol wolności, nikomu nie uległ, oprócz Boga, i całe życie niósł swoją wolność. A inny obraz wolności to kozactwo. Między nimi jest niebezpośrednia, lecz bardzo potężna paralela, rdzenna jedność: w istocie swojej, w duchu. Z jednej strony Skoworoda jest z kozackiego rodu, z drugiej – z boskiego. I wszystko to razem połączyło się w nim w duchową wolność. – Najbardziej znany koncept filozoficzny Skoworody „Nierówna wszystkim równość”. Proszę opowiedzieć o nim szczegółowo. M. Cz.: – Z jednej strony to demonstracja wyższej boskiej sprawiedliwości. Bóg, niczym fontanna, sprawiedliwie i szczodrze rozlewa łaskę dla ludzi. A wokół stoją, jak mówi Skoworoda, rurki-ludzie, są oni różni. I pojemności są różne, i otwory wlotowe są różne. Kto jest zdolny wpuścić w siebie Boga – ten ma więcej, kto nie jest zdolny lub nie chce – ma mniej. Ale równość polega na tym, że wszystkim daje się maksimum. A problem człowieka polega na tym, czy przyjmie on tę wyższą łaskę, prawdę, prawdę bożą, czy napełni się maksymalnie. Oto przykład: wielkie państwo rosyjskie – pojemne, zasobne, które wyliczyło, że maksymalnie w miesiąc zdoła nas podbić. Ale ono zamknęło się przed łaską Bożą. Myśleli, że czołgów, samolotów, ludzi, agresji będzie wystarczająco. Jednak kategorycznie, zasadniczo się pomylili. Bo Ukraina, być może, nieco skomplikowana, nieuporządkowana, ale otwarta, wolna, szczera kraj, napełniony Bożą łaską. I widzimy rezultat: kolejki do komisji wojskowych, formacje ochotnicze, ludzie, którzy zatrzymują czołgi rękami, którzy wychodzą bez broni przeciwko okupantom, nie odczuwając strachu. To przejawy ducha. Bo jesteśmy prawdziwi w sercu swoim, w duchu, bo jesteśmy Ukraińcami i nie mamy innej drogi. W tym paralela ze Skoworodą: masowy przejaw jego wezwania do ducha. A wyobraźcie sobie, gdyby wszyscy czytali Skoworodę i próbowali żyć według jego „srodnosti”! Porządku byłoby więcej, wszak na głównych stanowiskach państwowych zawsze byliby ludzie, którzy poziomem świadomości odpowiadają zajmowanemu stanowisku. I to są kluczowe rzeczy: jesteś zdolny zarządzać wojskiem – masz sukces, i każde dziecko w szkole powie, że jesteś na swoim miejscu. I gdyby na każdym stanowisku tak się ułożyło – od Prezydenta do najdrobniejszego urzędnika – bylibyśmy postępowym krajem, nikt by nigdy nie myślał o nas napadać. To „srodnist” Skoworody. W. Sz.: – To wspaniały, fenomenalny przekaz filozofa – „Siła ducha jest niezwyciężona”. Stawiamy opór znacznie silniejszemu z definicji agresorowi, wrogowi. Ale jesteśmy nie do pokonania, niezłomni, dopóki stoimy w duchu. I dopóki jesteśmy otuleni Bożą miłością sprawiedliwości i dobrem. A my dzisiaj jakby się w nich kąpiemy. Zwycięstwo, zdobyte miłością, albo oparte na zasadach sprawiedliwości i dobra, nigdy nie ulega dewaluacji. Ono jest na zawsze, na wieki. – 9 marca – dzień urodzin Tarasa Szewczenki, jeszcze jednego naszego Geniusza i Proroka. Co wspólnego i co odmiennego jest u Szewczenki i Skoworody? W. Sz.: – Oczywiście, to, że Szewczenko czytał, „przepisywał”, jak pisał w swojej poezji, Skoworodę jeszcze od małego, jest pięknym świadectwem tego, że fenomen Skoworody, legenda o Skoworodzie poszła w lud i nie ominęła nawet małego Taraska, który w ten sposób się z nim zetknął. Inna sprawa, że postrzeganie fenomenu Skoworody, w tym przez Szewczenkę, było niejednoznaczne. Jednemu z bohaterów utworu Szewczenki przypisuje się niepochlebne wypowiedzi o Skoworodzie i jego postawie życiowej… M. Cz.: – Szewczenko najprawdopodobniej słyszał podania o Skoworodzie. Nie czytał dzieł filozofa, może jakieś pojedyncze. A podania – to podania. Ludzie nie bardzo dobrze rozumieli sposób życia Skoworody, prostym ludziom wydawał się dziwakiem. I ta dziwność obrastała wszelkimi bzdurami i krążyła, jak legendy, wśród ludzi. Dlatego taki mógł być stosunek. Ale z drugiej strony – znajdźcie na Ukrainie choć jedną znaną osobę jakiegokolwiek okresu, która nie dotykałaby twórczości Skoworody. Poeta, prozaik, polityk, działacz społeczny, każdy szanujący się twórczy człowiek – wszyscy próbowali zrozumieć fenomen Skoworody. I, przepuszczając go przez własne serce, pisali różne rzeczy – to naturalne. Ale cóż to za fenomen, że każdy człowiek do dzisiaj próbuje go zrozumieć? Już sam ten fakt mówi o głębi i wysokości zjawiska Hryhorija Skoworody przede wszystkim w ukraińskiej kulturze duchowej. W. Sz.: – Mykoła Kostomarow, kiedy ktoś wypowiadał się niepochlebnie o Skoworodzie, stawał w jego obronie i zaznaczał, że w izbie niemal każdego Ukraińca jest

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 7strona oryginału ↗

Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony

portrety Szewczenki i Skoworody, wraz z obrazami Bożymi. To największy wyraz szacunku. Przecież to był Boży człowiek! Chciałbym życzyć każdemu po błogosławionym odejściu w inne życie, aby przynajmniej pamięć o nim się zachowała i mówiono o nim z szacunkiem. A tutaj mamy fenomen godny podziwu. Sława jego unosi się nad górami i dołami, i dawno przekroczyła granice Ukrainy. Pomniki jego stoją w różnych krajach, Skoworoda jest tłumaczony na wiele języków i czczony jako jeden z duchowych pochodni ludzkości. M. Cz.: – Po odejściu Skoworody zainteresowanie nim nie maleje, a rozszerza się. Przez 300 lat od dnia urodzin i 200 lat skoworodiany napisano tysiące różnych badań, których dokładnej liczby nie sposób policzyć. Siedem lat temu, na przykład, obroniono pracę doktorską o Skoworodzie w Japonii. – Czym jest szczęście u Skoworody i u współczesnego Ukraińca? W. Sz.: – Iwan Dziuba nazwał Skoworodę naszym pierworozumem. I obiektywnie jest on jedną z najwybitniejszych postaci naszej kultury narodowej. I z tego, najwyraźniej, trzeba wychodzić. A jeśli jeszcze kiedyś zapragniemy od Skoworody pożyczyć szczęście, to łatwo nam się to uda, bo jest on jednym z teoretyków teorii szczęścia. Aby mówić o szczęściu w rozumieniu Skoworody, trzeba odpowiedzieć na dwa pytania: kim jestem? skąd i po co? Ponieważ człowiek jest stworzeniem Bożym, to ma i powołanie Boże. I musi ze wszystkich sił starać się dogadzać Panu, służyć Mu, a zatem pracować nad samodoskonaleniem. I Skoworoda przykładem własnego życia ukazał taką służbę, zrozumiawszy, czym miał się zajmować – pojmowaniem prawdy bytu. M. Cz.: – Skoworoda twierdzi, że każdy człowiek nie tylko może, ale jest zobowiązany być szczęśliwym. Rodzi się dla szczęścia. Każdy człowiek ma skłonność do jakiegoś rodzaju działalności i pewną indywidualną misję. Nie ma ważniejszego zadania w życiu człowieka, jak zrozumieć siebie: do czego mam największe skłonności, co mam zrobić w swoim konkretnym życiu. Człowiek może stać się szczęśliwym i odnoszącym sukcesy tylko wtedy, gdy zajmuje się „zgodną” pracą, gdy rozumie siebie. Każdy człowiek powinien się zrealizować – rozkwitnąć jak kwiat i wydać owoce. Ludzie są zaprogramowani na różne rodzaje działalności, aby całe społeczeństwo miało korzyść. Gdyby ludzie, choćby w swojej podstawie, dążyli do tej „zgodności”, mielibyśmy kolosalny postęp we wszystkich sferach. Człowiek, który żyje zgodnie ze swoją „zgodnością”, czuje się jak ryba w wodzie, jak ptak na niebie. I to jest szczęściem! Kiedy człowiek się realizuje – kończy życie spokojnie, bo wypełnił misję, zrealizował w sobie swoją naturę, przyniósł korzyść rodzinie, społeczeństwu, państwu i ludzkości w ogóle.

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 7strona oryginału ↗

„SNIP” jako szczęście bycia i tworzenia

– Jaką widzą Państwo wygraną Ukrainy i jak postrzegana jest ona przez pryzmat idei Skoworody? M. Cz.: – Kosmos nam nie wybaczy, jeśli nie utrwalimy osiągnięć Sił Zbrojnych Ukrainy. Bo obronić kraj, odeprzeć agresora z naszego terytorium i zabezpieczyć nasze granice – to rzeczy zewnętrzne. A dalej stoi ważniejsza wojna – trzeba zabezpieczyć i utwierdzić państwo narodowe, dać możliwość maksymalnego przejawienia ducha narodu ukraińskiego. Skoro naród ukraiński powstał i objawił się w tak groźnym czasie, oznacza to, że jest celowy w kontekście wszystkich narodów i zaprogramowany do czegoś większego. Dziś cały naród ukraiński „rozkwitł”, wychodzi na poziom planetarny i musi dać maksimum tego, co jest w nim zawarte, czyli maksymalnie się zrealizować. W tej wojnie właśnie przejawiła się Boża opatrzność. Wydaje mi się, że 99% ludzi jest przekonanych o nieuchronności naszego zwycięstwa. Ale te zdobycze trzeba utrwalić. Jeśli naród ukraiński nie będzie już tolerował niegodziwości we własnym państwie, to żadne inne państwo świata nigdy nas nie podbije i nawet nie będzie dążyć do tego, by to zrobić. Ukraina będzie ważnym graczem wśród innych krajów świata. W. Sz.: – Kiedy Ukraina obecnie pielęgnuje nadzieje na zwycięstwo nad bardzo silnym i podstępnym wrogiem, który wiekami znęcał się, ograniczał, stosował represje i lekceważąco traktował oraz do tej pory traktuje, oświadczając, że „żadnej Ukrainy nie ma” – to jest nadzwyczaj ważne. Bo jedną rzeczą jest to, co mężnie, dzielnie i heroicznie bronią żołnierze SZU, inną – front kulturalno-artystyczny, gdzie Ukraina musi ukazać swoje duchowe „Ja”. Do tej pory na świecie jakby nie było zapytania na Ukrainę i ukraińskość. Ona, jak sierota, pukała do drzwi, prosiła się, deklarowała, oświadczała…, aż dopóki nie zagrzmiało. I dziś Ukraina zadziwia cały świat. To znowu o rozumie i wierze. Rozumem wszyscy rozumieli, że Ukraina nie może przeciwstawić się swojemu północno-wschodniemu sąsiadowi. To była obiektywna oczywistość, którą łatwo było przeliczyć. Ależ nie! Bo jest zamysł Boży, siła woli, zdolność człowieka do przeciwstawienia się, bycia niepokonanym. A to już „duchowe drożdże”! I tutaj Skoworoda – no po prostu „w dziesiątkę”! Mamy niemało „chorób ducha”: z naszej historycznej przeszłości, niepowodzeń, stereotypów postsowieckiego myślenia. Tych zależności po prostu z samego pragnienia się nie pozbędziesz. Potrzebna jest poważna praca, jej nieprzebrane pokłady. Wszak świat nasz – to wszechobecna walka, wszystko żywe na świecie walczy o istnienie. A jest jeszcze walka o jakość ludzkiego życia – o dusze, umysły i serca ludzi. I tę walkę dziś Ukraina jest powołana wygrać. I właśnie od tego zwycięstwa ściele się w przyszłość nasza droga dobrobytu i rozkwitu. Rozmawiał Jewhen BUKET. Wiktor KRUPKA, literaturoznawca, pisarz, członek NSPU. „Być szczęśliwym – to znaleźć samego siebie”, – mówił Hryhorij Skoworoda. I pierwszy, znakowy numer almanachu „SNIP” Ogólnoukraińskiej Rodziny Poetyckiej – stowarzyszenia literackiego, które zaczęło formować się w 2017 roku na terenach portalu społecznościowego Facebook, proponuje swoją interpretację tego psychoemocjonalnego stanu odczuwania świata przez twórczą osobowość głębokiego zadowolenia i radości. Oczywiście, szczęście we wszystkich epokach kulturowo-historycznych miało swoją interpretację, ale niezmienne pozostawało jedno – pragnienie poczucia/przeżycia go w każdym uderzeniu serca, w każdym oddechu. I dziś, kiedy Ukraina w wojnie z nieprzejednanym wrogiem kontynuuje walkę o swoją tożsamość, szczęście nabiera nowych znaczeń i sensów. Spróbuję zdekodować poszczególne jego przejawy u autorów almanachu (a jest ich aż 51), bo niemal każdy używa jeśli nie zaproponowanego leksemu, to przynajmniej bezsprzecznego jego akcentu. Tak, Marija Antoniuk określa szczęście jako smak czegoś zupełnie nowego („Poczujcie szczęścia szczególny smak / I z radością świty witajcie”), Olha Bereza – jako stan między wypowiedzianym/niewypowiedzianym („To, zapewne, tylko się przyśniło / jej jesienne szczęście na ustach”), u Niny Bojko szczęście osiąga się dzięki przeszkodom i trudnościom („W tym kielichu smutek i hartowane szczęście”), a Ołeh Borodaj i Iwanna Melnyk – szukają i znajdują („Podążę w poszukiwaniach szczęścia – / w małym ono wokół” (O. B.), „Wszystkie drogi prowadzą nas do szczęścia, / Tylko dostrzec je ty zdołaj” (I. M.)). Liryczna bohaterka Oksany Bohonko stoi przed końcem tunelu („Niech wszystko bardzo szaro wokół, ale bajka ze szczęśliwym końcem”), Niny Wynohradskiej – pragnie powrotów do złotego wieku życia we dwoje („Ukochany mój, ja chcę szczęścia odrobinę – / Wrócić w ten szczęśliwy czas”), Switłany Witer – czuje w uśmiechu, widzi wszędzie wokół ciebie („Szczęście znaleźć o wiele prościej – / Po prostu uśmiechajcie się do świata częściej”), Nataliji Wojtowycz – utożsamia z miłością jako poznawaniem siebie („Jestem zakochana, jestem szczęśliwa, / Poznaję ten piękny świat”), Tetiany Wołoszyny (Sawczuk) – przejawia, kiedy dusza spragniona i pełna nieogarnionego świata („W moim podołku / Dojrzewa jeszcze / Słońce / Święte”). U Ihora Herasymenki szczęście staje się efemeryczne i jednocześnie spełnione („A Wiatr im ze świstów i cisz / powietrzny pałac dla szczęścia utkał”), liryczna bohaterka Iryny Hyryło napełnia się nim w słońcu, gwiazdach, deszczach, spokoju, ciszy („Idzie i gwiazdy do koszyka zbiera”), u Iryny Zalubowskiej – czuje, kiedy zwyczajne staje się niezwyczajnym („Ratowany pięknem / Pierwotnie biały świat”), a Lubow Zaniczkowskiej – kiedy wewnętrzny świat – to nieprzerwana harmonia („I nawet pod deszczem duszy lilie / Od szczęścia zaczęły czule się uśmiechać”). Ihor Durda wierzy w jego bezwarunkową wolność („Na mnie szczęście nie czeka, / Bo ja prosty – bezskrzydły – ptak”), Jurij Karhut, Marjana Penkowa, Mykoła Sobol i Taras Soroczak – wznoszą do najwyższych skarbów rodzinno-domowych („Tam płonie, płomienieje miłość / I srebrzy się od szczęścia łza” (Ju. K.), „Dla mnie ty i twój braciszek – szczęście!” (M. P.), „niechże córeczka we śnie sobie los przyszły wymarzy” (M. S.), „Lecz wciąż kocham takie oto wieczory, / Kiedy i ja, i rodzina moja szczęśliwa” (T. S.)), Zoriana Zełena ceni każdą chwilę („Nie chcę szczęścia marnować”), Tetiana Ihnaszyna utwierdza je jako ciszę pokoju („Ona nie wie, co to – „pokojowa cisza”), Tamara Iwus prorokuje w przeszło-przyszłym czasie Ukrainy („I oto skończyła się wojna”), a Zoriana Kindratyszyn uduchowia i nadaje symboliczno-metafizyczne sensy („Słyszę twój głos, i serce moje zamiera, / w każdym słowie wznoszą się nuty szczęśliwe”). U jednych autorów szczęście – to idea, u innych – obraz, u trzecich – mały, ale znaczący akcent artystycznie przetworzonej rzeczywistości. Najważniejsze jest to, że poezja jako stan szczególnego uduchowienia daje mu przestrzeń, czas i tak pożądaną przyszłość. Tak, Inna Kin i Jarosław Kowalczuk napełniają je jednoczącym, wspólnotowym i sakralnym sensem („Jesteśmy niezłomni, jesteśmy dumni, jesteśmy wolni na wieki wieków!” (I. K.), „Szczęśliwy jestem dlatego, że mam / jedyną Ojczyznę” (Ja. K.)), Hałyna Mykołjasz – spowiedniczą siłą („Lecz nie ma pokuty spóźnionej, / Jak nie ma szczęścia bez ciepła”), Ołeksandr Kowalczuk – osobistą nieciągłością i nieuchwytnością („Zgubił się jej szczęśliwy ślad”), Lubomyr Lajuk – tożsamością i jednocześnie samopolarnością („Szczęście – czy kara i pokuta?”), Rusłan Łeśkiw – doskonałością („Zniknie wszystko, przeszłe i przyszłe, / W pragnieniu przeżyć, dokochać…”), Hałyna Łewkowycz i Andrij Makota – zanurzeniem w powodzi miłości („Ja przecież tak kocham… Tak kocham!..” (H. Ł.), „Samotne dwie dusze zeszły się – / Najszczęśliwsze na planecie” (A. M.)), Oksana Moch – wspomnieniem, wiarą i danością („Słońcem złociła skrzydła, / Szczęściem śmiała się dźwięcznie”). O szczęściu marzą, o szczęściu śnią… Dlatego u Ołeha Mucznyka szczęście to wiara („Pomóż, gdy się ogrzejesz, wiaro, / dać beznadziei bój…”), u Oksany Niszty-Romaniuk – wieczny i wieszczy znak zapytania („Mój świecie, po co nadzieję na szczęście / Ty dałeś?”), u Denysa Prokydianczyka – poznanie, grzech i siła („Kto rozezna się we własnych błędach, / Nauczy się odczuwać ten i szczęście”), u Serho Sokołnyka – złudzenie i prawdziwość („Z nieba płakała noc / Trunkiem szczęścia i pokoju”), u Ludmyły Pulajewej – człowiek i Bóg („Są ludzie kochani / Są ludzie najlepsi / Ich wiersze ostatnie / O niebie i szczęściu”), u Heorhija Romancia – fortuna („A na nas chyba tylko z góry spojrzy, / I mrugnie na szczęście okiem żartobliwie”), u Wiktorii Sopilniak – codzienność i nowość („Wniesie w życie szczęśliwą nowość”, „Dni szczęśliwe już podbiła”), u Serhija Rubana i Julii Tałko – marzenie i miłość („I wśród setek tysięcy gwiazd ty łagodne spotkasz oczy, / I szczęścia, o którym tak marzyłeś, ze swoich ty nie wypuścisz rąk” (S. R.), „Współbrzmienie miłości brzmi / W tobie każdego dnia, co minuty, z biciem serca” (J. T.)), u Switłany Saszczuk – wspomnienie o długości wieczności („Sonata szczęścia w pamięci melodii”), u Natalii Sidlar-Dubowej i Jarosławy Słobodian – wiara i zwycięstwo („My zwyciężymy! – ja wiem, / Tylko dbaj o siebie! – błagam” (N. S.-D.), „W dzień Zwycięstwa Bóg zleci do raju” (J. S.)). Żaden z matematyków, fizyków, chemików nie wyprowadził jednoznacznego algorytmu, formuły czy składu molekularnego szczęścia. Poeci też raczej nie są zdolni do jednego jedynego na nie przepisu, jednak każdy, dodając swoje, osiąga chociaż niewielki efekt-odczucie, bo szczęście – to emocja wiary, nadziei, miłości, prawdy i woli… U Iryny Fedorczuk szczęście pielęgnowane własnym światem, doświadczeniem, mądrością („Pozostaje z roku na rok kwitnąć. / Takie ono – proste kobiece szczęście”), u Hałyny Fesiuk – środek i rezultat wymarzonego („żeby słowo „szczęście” rozbijało ucisk”), u Natalii Fohel – nabytek i spadek („Zbieraj wszystkie momenty do pęczka / W zielnik szczęśliwych chwil”), u Miły Franek – górna radość i odczucie ciepła na dłoniach („Miłość swoją kołyszę / Motylem delikatnym na rękach”), u Zoriany Franczuk – cały świat („Ja – kryształek, rozpromieniony szczęściem…”), u Wasyla Szczerbiuka – ród, rodowód, Ukraina („Melodii pieśni mojego dzieciństwa / Nie wypuszczę od siebie ani na chwilę: / Oddam w spadku córeczce-krwince / I nauczę bezcennym skarbem się troszczyć”). Autorzy almanachu „SNIP” torują swoje twórcze drogi śladem Hryhorija Skoworody, bo żyć tworząc – to już szczęście. Być może jeszcze ktoś tego do końca nie uświadamia sobie, ale dokładnie wyrysowuje perspektywę, wizualizuje przyszłe swoje – i Ukrainy, wszak „SNIP” – to razem, w grupie, w czynie społecznym do Zwycięstwa, pokoju, szczęścia.

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 8strona oryginału ↗

„Piekielne objęcia”. Wyzwalamy się!..

Ranek 24 lutego 2022 roku rosyjskie wojska rozpoczęły od uderzeń w pokojowe ukraińskie miasta z różnych kierunków, w tym ze strony tymczasowo okupowanych Donbasu i Krymu, a także regionu północno-wschodniego. Na Ukrainie wprowadzany jest stan wojenny... Co się stało?! Spróbujmy obejrzeć się daleko wstecz, aby wyjaśnić, jakie historyczne mechanizmy zostały uruchomione w tej fabule, która stała się fabułą uniwersalną… Wojna… wojna raszystowsko-ukraińska! Bez przesady termin „raszystowsko-”… Dmytro ŁOMACZUK, reżyser filmowy, doktor nauk o sztuce, zasłużony pracownik kultury Ukrainy To nowe zjawisko, które dopiero dzisiaj zdołaliśmy określić jako zjawisko. Jego geneza jest znacznie głębsza i wykracza daleko poza granice trzydziestolecia naszej niepodległości, odchodzi od tych drobnych politycznych wątków, które miały miejsce w najnowszej historii Ukrainy w konfrontacji sił pro-moskiewskich i narodowo zorientowanych czy proeuropejskich. Dlatego w filmie dokumentalnym „Piekielne objęcia” mówimy o sensie samej historii, który nieuchronnie prowadzi do apokaliptyczności… Formowanie porządku dziennego współczesnej rosyjskiej polityki rzadko obywa się bez wzmianek o „rosyjskiej narodowości”, „jednolitym narodzie rosyjskim” jako bazie populacji państwa. Nierzadko mowa jest o konieczności wspierania „przedstawicieli narodów Rosji”, a także zapewnienia im warunków do rozwoju elementów kultury narodowej. Jednak w większości przypadków przy publicznej interpretacji pojęcia „naród rosyjski” i jemu podobnych całkowicie obejmuje się wszystkich obywateli Rosji, obywatelstwo i narodowość są tutaj utożsamiane. Ogólnie jest to koncepcja historii Rosji, w której jasno wskazano miejsce podbitych narodowości w imperialnym dyskursie, która istnieje do dziś. Jest to tak zwana teologiczna i polityczna koncepcja „Moskwa – trzeci Rzym”, która twierdzi, że Moskwa jest następczynią Cesarstwa Rzymskiego. Światopoglądową i polityczną doktrynę „trzeciego Rzymu”, która miała potężny wpływ na historię cywilizacji chrześcijańskiej wschodu Europy i centrum Eurazji, sformułował główny ideolog wielkiego księcia Wasyla III Iwanowicza, prawosławny mnich Filoteusz Pskowski (około 1500 roku). Ta ideologema stała się znaczeniową podstawą mesjanistycznej koncepcji światopoglądowej okresu formowania Moskiewskiego państwa scentralizowanego, a także stanowi prolog całej filozofii rosyjskiej historii. Koncepcja uzasadniana jest tym, że oni jedyni są spadkobiercami prawdziwej wiary Chrystusowej, przyniesionej przez Andrzeja Apostoła na nasze ziemie. Faktycznie formuła, która stała się obowiązująca i jest wykorzystywana dzisiaj w tej strasznej tragedii, której doświadczyli Ukraińcy w Buczy, Irpieniu, Mariupolu, Iziumie i na wszystkich ziemiach, które zajęli obecni moskale. Szli z jednym sztandarem – sztandarem czasów Filoteusza i Iwana IV Groźnego… O tym wszystkim – w filmie dokumentalnym „Piekielne objęcia” (scenariusz Pawła Mowczana, reżyser Dmytro Łomaczuk). Film został stworzony przez Ogólnoukraińskie Towarzystwo „Proświta” im. Tarasa Szewczenki oraz Zjednoczenie Kinematografistów „Kinologos” dzięki nieocenionej pomocy Mykoły Hołomszy, Wasyla Danyliaka, Witalija Antonowa… Pierwsze dwa premierowe pokazy obrazu odbyły się 28 lutego 2023 roku w mieście-bohaterze Hostomlu, którego mieszkańcy w pełni poznali grozę skutków „światopoglądowej i politycznej” doktryny „Moskwa – trzeci Rzym”. To miasteczko na obrzeżach Kijowa jako pierwsze przyjęło okrutną walkę z raszystami 24 lutego 2022 roku. Hostomlanie przeszli okupację, niszczenie domów, zabójstwa bliskich i krewnych, ból i rozpacz… Swoimi wrażeniami dzielą się obecni na sali widzowie. Olha Uspenska, honorowy pracownik kultury Ukrainy, autorka projektu twórczego „Odrodzenie zaczyna się od duchowości”, laureatka międzynarodowej nagrody artystycznej im. Wałentyna Mychajluka: – Znajomość z twórczością reżysera Dmytra Łomaczuka miała miejsce dość dawno. Interesuję się wszystkimi ekspedycjami, badaniami, nowymi ciekawymi i pouczającymi obrazami oraz prezentacjami w Internecie. A 28 lutego 2023 roku odbyło się jeszcze jedno, wreszcie osobiste poznanie nowego filmu dokumentalnego „Piekielne objęcia” w osadzie-bohaterze Hostomel. Wszystkim nam zależało na zrozumieniu historii kraju, który przyszedł do nas jako najeźdźca, morderca, złodziej, gwałciciel. Każdy z nas znalazł się w epicentrum tych historycznych wydarzeń. Obejrzenie obrazu zmusiło każdego do zastanowienia się nad rozumieniem wydarzeń na świecie. Były też rozmowy o czujności obywatelskiej, że każdemu z nas trzeba nie chować szabli i zwijać bojowych sztandarów, a pokonywać beznadzieję, wzmacniać ducha i wreszcie zrozumieć, jaki sąsiad jest obok. Przykro, że takich spotkań z pokazami kina jest mało, a co najważniejsze – nie ma ich na szerokim ekranie dla ogółu. Dlaczego ani jedna kopiejka na zdjęcia nie została wydzielona przez państwo? Czyż nie są potrzebne naszemu państwu podobne historyczne ekskursy, gęsto przesiąknięte głęboką świadomością narodową, mocno zakorzenioną i przyswojoną przez Ukraińców na poziomie genetycznym? Szczerze dziękuję twórcom obrazu za duchowe wzbogacenie. Olha Chodacka, członkini Ukraińskiego Stowarzyszenia Pisarzy Literatury Artystyczno-Społecznej: – Po zakończeniu pokazu obrazu na sali przez chwilę panowała cisza. Każdy hostomlanin/hostomlanka, zagłębiwszy się we wspomnienia, analizował przeżyte, co niczym korale nanizywało się na struny serca, zestawiał zobaczone i usłyszane z tym, co przeżył sam podczas okupacji lub usłyszał od krewnych, znajomych, sąsiadów, bo imperium zła nie tylko położyło rękę na ramieniu każdego, ale i zacisnęło w piekielnych objęciach. Dmytro Łomaczuk emocjonalnie opowiadał o historii powstania filmu, o swojej misji – działalności oświatowej, wszak na koncie reżysera jest ponad 100 filmów o Ukraińcach i dla Ukraińców. Scenarzysta Pawło Mowczan twierdzi, że „sens historii polega na tym, aby zrealizowały się wszystkie siły duchowe i wszystkie światowe sprzeczności zostały wyjaśnione, i cały ludzki zasób intelektualny został zrealizowany po to, aby zrozumieć, że człowiek siebie albo wyczerpuje, albo ma kontynuację w różnych formach istnienia i w różnych formach państwowości”. Omawiając film, hostomlanie dzielili się przeżyciami, w szczególności o niewyczerpalności ludzkiego zasobu, sile dobroci i miłosierdzia, która dodawała ludziom, zagonionym przez raszystów do piwnic, siły ducha i pragnienia życia. Obserwuję emocje widzów, kiedy demonstrowane są kadry, jak Cyryl błogosławi Rosjan na zabijanie Ukraińców, i serce wyskakuje z piersi, wszak na sali są ludzie, którzy stracili bliskich, krewnych i sami byli o włos od śmierci. W momencie, kiedy na ekranie pokazano, jak ludziom zabierają bydło, ziarno, moje nerwy odmówiły posłuszeństwa – rozpłakałam się, wspominając te 15 dni, które z bliskimi i sąsiadami w chłodzie i głodzie spędziłam w piwnicy jednego z domów okupowanego Hostomla, bo w naszych mieszkaniach na prawach gospodarzy osiedlili się raszyści, wybiwszy wszędzie drzwi, zniszczywszy nasze mienie, zostawiwszy nie tylko na ścianach, ale i w naszych duszach swój haniebny ślad – Z. O tym napisałam opowiadanie „Miękka siła duszy”, w którym mowa o Tetiana Nehrij niesamowitą siłę jedności, wzajemnego wsparcia Ukraińców i siłę przeciwstawiania się raszystowskiemu złu… Rosja myśli, że niszcząc nasze szkoły, muzea, teatry, zabije w nas ukraińskość. Nie! Wróg wysyła patriotów do obozów filtracyjnych, zabija, deportuje, niszczy ludzkie życia. I ten styl działania ciągnie się jeszcze od czasów Piotra I. Pawło Mowczan zaznacza, że „jesteśmy przeciwwagą dla tak zwanego „trzeciego Rzymu”. „Trzeci Rzym” zostanie zburzony, bo Moskwa żadnym „trzecim Rzymem” nie jest! Dziś Ukraińcy wyzwalają się z tych piekielnych objęć Rosji z bronią w ręku, niestety, tracąc najlepszych... Ozdobą spotkania twórczego stał się występ artystki ludowej Ukrainy Tetiany Nehrij, która wiosennymi pieśniami przywoływała zwycięską wiosnę na Ukrainę, pięknym śpiewem dotknęła wypalonych wojną ludzkich serc, darując im wspaniałe chwile radości. Było jeszcze wiele rozmów na sali widowiskowej, sporo pytań do autorów filmu dokumentalnego i odpowiedzi na nie, słów podziękowania za tak potrzebny obecnie i dla przyszłych pokoleń film. Wszak to nasza historia: kto nie zna przeszłości, ten nie jest wart przyszłości. Na zakończenie wydarzenia kulturalno-artystycznego kierowniczka wydziału kultury, młodzieży i sportu Hostomelskiej wspólnoty terytorialnej Kateryna Pawłenko w imieniu obecnych podziękowała autorom filmu dokumentalnego, uczestnikom wydarzenia i wręczyła upominki. Jednocześnie z premierą filmu dokumentalnego „Piekielne objęcia” na Ukrainie odbył się pokaz jego anglojęzycznej wersji po drugiej stronie planety Ziemia – w USA, a dokładniej – w Organizacji Narodów Zjednoczonych w Nowym Jorku. Melanija Iszczuk, zastępczyni przewodniczącej Narodowej Rady Kobiet Ukrainy, honorowy pracownik kultury Ukrainy: – Wielu Ukraińców wojna rozrzuciła po całym świecie. Za każdym razem przekonują się, że wiele nieprawdziwych i antyukraińskich informacji płynie z mediów kraju-agresora. Daleko nie wszyscy ludzie potrafią odróżnić, gdzie jest prawda, a gdzie kłamstwo. Pewnego razu w internecie natrafiłam i obejrzałam film dokumentalny „Piekielne objęcia” i coś wewnątrz mnie drgnęło, chciało się krzyczeć: „To musi wiedzieć cały świat!”. A jeszcze tak się złożyło, że przewodnicząca Narodowej Rady Kobiet Ukrainy Ludmyła Porochniak-Hanowska właśnie w tym czasie przebywa w Nowym Jorku, dużo pracuje z misjami ONZ oraz z licznymi ukraińskimi wspólnotami diaspory w USA. Niezwłocznie zadzwoniłam do pani Ludmyły i poinformowałam o swoim „odkryciu”, i zdecydowałyśmy, że ten film musi zobaczyć jak najwięcej ludzi na świecie. „A jeszcze dla lepszego odbioru przez ludzi, którzy nie znają języka ukraińskiego, dobrze byłoby zaadaptować film po angielsku” – poradziłam, choć rozumiałam, że to nie jest takie tanie. Na to Ludmyła Andrijiwna z humorem odpowiedziała: „Będę kolędować!”. Operatywnie pokazała film w kilku ukraińskich wspólnotach w USA, gdzie zebrała niezbędną sumę na tłumaczenie tekstu lektorskiego i wypowiedzi, udźwiękowienie, montaż itp. W ciągu dwóch tygodni w studiu Dmytra Łomaczuka film został w pełni zaadaptowany dla środowiska anglojęzycznego. Ta wersja została pilnie przekazana do Ukraińskiej Misji przy Organizacji Narodów Zjednoczonych, gdzie była wyświetlana w kuluarach i sekcjach. Dzięki ukraińskiej misji film „Piekielne objęcia” został rozpowszechniony w prawie wszystkich krajach członkowskich ONZ. Dziś wyzwalamy się z tych „piekielnych objęć” z bronią w ręku, niestety, tracąc najlepszych… U Pana Boga wszyscy są równi i przed Panem Bogiem wszyscy są równi. Mamy możliwość dziś przekazać właśnie tę prawdę! Moskwa to gniazdo wszystkiego, co wiąże się z przemocą. Słowo i modlitwa pańska jedyne nas pocieszają i inspirują, dają możliwość wierzyć w formułę – Ukraina zwycięży! A samozwańczym braciom mówimy: „Z mokszy wyszliście, w mokszę i pójdziecie!”. Żyjmy życiem! Dbajmy o bliskich, twórzmy swoją historię, przybliżajmy Zwycięstwo, brońmy Ukrainy! Sława Ukrainie!

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 9strona oryginału ↗

Podróż z Kozakiem Mamajem

Dziś Kozak Mamaj przytroczył kobzę do siodła swojego bojowego konia i ruszył w obronie Ukrainy. A przedtem siedział pod Drzewem ukraińskiego rodu i przysłuchiwał się jego wiecznie szumiącej koronie. Wszystko w niej się połączyło: nasze triumfy i porażki, poszukiwania nowej drogi i błądzenie manowcami historii. Ktokolwiek przyczynił się do odtworzenia wizerunku Kozaka Mamaja, stał się oświeconym artystą. Bo odtwarzać wizerunek sakralnego wojownika-obrońcy, mędrca-filozofa może tylko człowiek, którego sposób postrzegania wchodzi w przestrzeń ukraińskiej mitologii, w słoneczny wir niepowtarzalnych metaforycznych obrazów, w gwiazdozbiór kosmosu, pod którym kształtowała się historia naszego narodu. Do takich artystów przyłączał się Orest Skop po tym, jak dowiedział się o straszliwej tragedii na obrzeżach osiedla Kozacza Łopań nieopodal Charkowa. Tam w grudniu 1934 roku specjalny oddział NKWD, wykonując rozkaz Stalina i jego satrapów, rozstrzelał 337 ukraińskich kobziarzy i lirników wraz z chłopcami-przewodnikami. Dlatego na początku lat 90. XX wieku Orest Skop postanowił poświęcić zmarłym i straconym obraz o Kozaku Mamaju, tym pierwotnym kobziarzu Ukrainy. To właśnie jego wizerunek stał się centralnym w albumie artystycznym Ореста Skopa, wydanym w 2022 roku – roku pełnoskalowej inwazji Rosji na Ukrainę, krwawej wojny na zniszczenie naszego państwa. W duchową walkę z rasistami włączyły się liczne obrazy Ореста Skopa z przedstawieniem Kozaka Mamaja, rozpowszechnione dziś na wszystkich kontynentach. Wszędzie rozbrzmiewa wzywający śpiew jego kobzy, a wierny koń przelatuje wraz ze swoim słynnym jeźdźcem z kraju do kraju, wzywając ludzi dobrej woli, by stanęli w obronie wolności i demokracji wraz z Ukrainą, z jej rycerstwem, na chorągwiach którego jest także Kozak Mamaj. Kozacy Mamajowie Ореста Skopa podróżują po salach wystawowych świata. W 1997 roku podczas wizyty we Lwowie Hillary Clinton artysta podarował pierwszej damie USA obraz „Kozak Mamaj”, który trafił do Białego Domu. W 2000 roku na zaproszenie dyrektora Redakcji Ukraińskiej „Radia Swoboda” Romana Kupczynskiego (1944–2010) wystawa obrazów „Kozaków Mamajów” po raz pierwszy otworzyła się w Pradze. Prace tego cyklu prezentowano także na wystawie w Ukraińskim Instytucie Sztuki Nowoczesnej w Chicago (2000 r.). W 2016 roku uwagę zwiedzających przyciągnęła wystawa „Kozaków Mamajów” Ореста Skopa w Muzeum Ukraińskim w Nowym Jorku, a jeden z obrazów wzbogacił kolekcję muzeum. Wielu wybitnych przedstawicieli kultury i sztuki zachwycało się tym twórczym impulsem – wizerunkiem Kozaka Mamaja, czerpiąc z duchowych skarbów odwiecznych tradycji ludowych.

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 9strona oryginału ↗

“I nagle twoje istnienie nabiera sensu…”

Ten symboliczny obraz, który na jednym z obrazów pije z czaszką, zdaje się stać przewodnikiem strasznego najazdu na Ukrainę. Dziś nasi wojownicy-kozacy rzeczywiście “piją” ze śmiercią, bo za ich plecami – Ukraina. I znów przyszło Kozakowi Mamajowi odłożyć kobzę i pióro oraz wziąć się za szablę, broniąc naszego czynu, języka i wiary. Dzięki Orestowi Skopowi fabuła “Kozaka Mamaja” stała się swoistym obrazem-wizytówką ukraińskiej sztuki ludowej. Oddając hołd starodawnej koncepcji artystycznej, ukraiński twórca wzbogacił swój wizerunek Mamaja nowym symbolizmem. To nie tylko ewolucja ustalonego stylu ikonograficznego, a wrażliwa interpretacja tematu, hołd dla najnowszego czasu z jego współczesnymi wyzwaniami. Obrazy wiatraka i klepsydry zdają się odnosić nas do jeszcze jednego sakralnego wizerunku – rycerza honoru Don Kichota, który również umiał łączyć obrazowe słowo z rycerską zbroją. Te dwa wizerunki mają wewnętrzną duchową komunikację, ponieważ uosabiają głęboką narodową istotę dwóch narodów. To dwaj odwieczni wędrowcy, którzy szukają prawdy, przypadają do źródeł rodzimej kultury i tradycji. Każdy ich krok jest zgodny z postępem wieczności. Tę duchową więź głęboko odczuwa Orest Skop, potwierdzeniem czego jest kompozycja stworzona przez niego dla kaplicy kompleksu “Kozacka Słoboda” we wsi Rakowiec w obwodzie lwowskim. W swojej twórczości ukraiński artysta przestrzega podstawowych zasad, właściwych kompozycjom tak zwanych kozackich Pokrow, w których wśród świętych tradycyjnie obecni są przedstawiciele legendarnej starszyzny kozackiej oraz znane na Ukrainie osobistości historyczne. Zasłużone uznanie otrzymał obraz poświęcony ostatniemu atamanowi Siczy Zaporoskiej Piotrowi Kałnyszewskiemu. Do zwieńczenia takiego wizerunku Orest Skop wykorzystał uogólniony schemat, typowy dla ukraińskich ikon. Sakralną treścią napełniony jest tryptyk “Synowie Ukrainy”, i sam artysta Orest Skop – godny syn Ukrainy, troskliwy zbieracz i opiekun jej duchowych skarbów. Jego podróż z “Kozakiem Mamajem” trwa. Mykoła ŻULYNSKYJ, akademik NAN Ukrainy. To wers z wiersza artystki. Wydawało mi się, że ją znam. Delikatna, nieposiedząca, zawsze uśmiechnięta, kreatywna. Z kupą ołówków, tubek, pomysłów, wielbicieli, ludzi o podobnych poglądach… Zawsze w otoczeniu martwych natur, pejzaży, zakątków rodzinnego miasta z nieoczekiwanej perspektywy. Wśród zilustrowanych książek. Na wystawach obwodowych i ogólnoukraińskich. W dziecięcej szkole sztuk, dokąd z przyjaciółką zawitały po raz pierwszy niemal na progu klasy maturalnej. Złota medalistka, która nagle zszokowała wszystkich wyborem przyszłego zawodu… Odkryła się dla mnie po 24 lutego. Kiedy każdy z nas szukał, czym może być maksymalnie użyteczny. Kiedy z domu wynoszono wszystko, by ogrzać, nakarmić, zapewnić najpotrzebniejsze rzeczy obrońcom i przesiedleńcom z okupowanych regionów. Jakoś pomyślała, że więcej oddawać nie ma czego – i przypomniała sobie, że jest artystką. “Pomyślałam, że trzeba zajmować się tym, co umiesz robić”. Na płótna i farby czasu nie było – artystka postanowiła robić kolaże. Pod dźwięki alarmu powietrznego uzbrajała się w tablet – i trzymała własną linię frontu. Do panoramicznych zdjęć szły na pomoc wiekowe amulety – baby scytyjskie, chata Szewczenki, kamienne żarna, drzewo życia z rodzinnego ręcznika, babcie w strojach ludowych ze złożonymi na kolanach spracowanymi rękami i pieśnią na ustach, lalki-motanki. Kiedy “prowadzona jest wojna i w polu informacyjnym, ludziom potrzebne są te obrazy, aby przypominać, że mamy tysiącletnią kulturę, symbole, znaki, pieśni, ręczniki, i to wszystko trzeba rozpowszechniać w sieciach społecznościowych”. I nagle twoje istnienie nabiera sensu, Nie tylko dla przedłużenia rodu i dobrego seksu. Nagle zamieniasz się w mesjasza, I jedynym celem twojego życia – jest zniszczenie rosji. Jej, taką maksymalistycznie swoją i po nastoletni szczupłą, wychowankowie szkoły sztuk nazywają “Olą Serhijiwną”. I nagle ta uśmiechnięta miłośniczka życia podpala moskwę. Bo życie nabrało wyższego sensu. Bo ukraińskie słońce ma spopielić zło. Tak zwizualizowały się prorocze słowa Dżochara Dudajewa. W turystyczno-informacyjnym centrum Kropywnyckiego działa wystawa cyfrowych kolaży naszej ziemianki, empatycznej Ukrainki, która uczy dzieci (i nie tylko) odczuwać świat w barwach, odczuwać sercem. Wystawa symboliczna z nazwy “2022: dzień narodzin Chrystusa” i liczbą cyfrowych prac: 12+1 (12 apostołów i Jezus, 12 miesięcy wojny przekroczyło nową granicę). Prace dobrze znane, bo tworzyły się rok temu jako osobista odpowiedź na pełnoskalową inwazję i od razu rozpowszechniały się w sieci (znają je nie tylko na Ukrainie, ale i w Kanadzie, Niemczech). Tutaj i scytyjski orzeł, który piersią broni rodzinny step przed najazdem – symboliczny obraz-pamięć o Stepanie Czobanu, który ceną własnego życia uratował nasze miasto, odciągając ogień na siebie; i olbrzymie żarna najnowszej historii, zagrożone bezzałogowcami i czołgami; i uzbrojone baby z pradawnych kurhanów, i chór im. H. Werykiwki, którego wykonanie Szewczenkowego “Ryczy i jęczy Dniepr szeroki...” potężną falą wznosi ducha narodu… I wieczne matki-motanki z nimbami na tle Mariupolskiego teatru dramatycznego. I wyszywane drzewo życia z ptaszkami, które sławią nowy dzień, słoneczno-błękitny. Drzewo, które wyrasta z ofiarnej krwi. Ptaszki, które śpiewają pieśń pochwalną nowemu dniowi. A artystka czyta swoje wiersze… Czemuś przypomniała się symboliczna kobieta-ptak o imieniu Sława. Jako symbol wolności i wieczny amulet. Taż oto ona, zastygła z modlitewnie wzniesionymi do nieba rękami-skrzydłami, a jej pierś przeoruje wroga rakieta… Poezje Olhi Krasnopilskiej zrodzone są z wielkiego bólu za los każdego z nas. Pisze, że świat będzie identyfikował Ukraińców po wspólnej cesze – niezagojonej wyrwie w piersiach. Emocjonalny wybuch słowa niesie odbicie bolesnych rozmyślań i niezłomnego ducha. A dzieła artystyczne – filozoficzny optymizm. Bo to arteterapia, która ratuje twórcę i leczy widza. Tak to jest w rzeczywistości: najlepsi lekarze – miłość i “srodna” (wrodzona) praca. Jestem wdzięczna artystce za jej wspomnienie, jak czekała w te dni, rok temu, na moje wiersze. Nasze serca biły w unisonie. Antonina CARUK, m. Kropywnyckyj

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 9strona oryginału ↗

Elegia o Mamaju lwowianina Oresta Skopa

Skąd oni? Zza Słowa i Czasu? Ze stepowej kowyli czy ze scytyjskich bab, zebranych na początku lat 90. XX wieku, kiedy oglądaliśmy je w Ługańsku z dyrektorką Ługańskiego Muzeum? Potem rozkradzeni, potłuczeni… Czy może odnowieni pędzlem Oresta Skopa kobzarze, zamordowani przez enkawudzistów w 1934 roku? Przyjechała do mnie Hanna Chotkiewicz, córka Hnata, z okolic miasteczka pod Grenoble, i podziwiała Mamaje Oresta Skopa. Czy nie nosił ich w swoim sercu miłośnik muzyki, sławny poeta Bohdan-Ihor Antonycz?.. Znał on przecież wartość Mamajów z Łemkowszczyzny! Orest Skop – encyklopedysta malarstwa mamajowego. Ma go w Subotowie z buławą hetmańską albo na rzece Ros w łodzi. Ma go w smutnej ukraińskiej pieśni albo przy ludowej ikonografii. Z niezmienną fajką i bandurą, kobzą. Pochodzi z rodu kozackiego! Jest synem Matki Ukrainy. Jest w moich marzeniach i myślach! Skop wzrusza, porusza, niepokoi swoimi Mamajami. Dzięki Mamajom Skopa świat poznał i pokochał Ukrainę, a dziś wraz z nami broni Ukrainy przed nieczystą siłą, która wstąpiła w najeźdźców-orków. Mamaj Oresta Skopa gra na trawie, a obok pasie się jego konik na tle młodego księżyca na wysokim niebie. Znał bowiem prawdę: kozak Mamaj jest duszą i prawdą naszej Ukrainy. Jego Mamaj jest na wieczornicach, weselach, świętach i podczas odpoczynku. Zawsze jest na jasełkach. Być może bywał gościem wycierpiałego dla Ukrainy Mikołaja Gogola. Mamaje Oresta Skopa w diptykach, tryptykach, malowidłach ściennych… Syn swego narodu, Orest Skop. Uwiecznił swoje imię pomnikiem Tarasa Szewczenki w cerkwi św. Zmartwychwstania we wsi Wyżomla. Modlimy się za Ukrainę przed ikoną Skopa „Pokrow Najświętszej Bogurodzicy”. Modlimy się przed jego ikonami w „Kozackiej Słobodzie” w Rakowcu. Wszyscy jesteśmy nierozłączni z Orestem Skopem i jego szlachetnym malarstwem. Олександр FEDORUK, doktor sztuk, profesor, akademik Narodowej Akademii Sztuk Ukrainy

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 10strona oryginału ↗

Z poetą w najtrudniejszym czasie

Dla mnie, jak i dla wielu wyrzuconych z Doniecka Ukraińców, pomnik Tarasa Szewczenki w centrum miasta był czymś więcej niż rzeźbą. Miejscem nie tylko oficjalnych ceremonii władzy, ale i protestów przeciwko niej, placem dla poetów i ludzi z Ukrainą w sercu. Do 2014 roku omijali go szerokim łukiem wrogowie, a jeśli już się pojawiali, to tłumnie w celach prowokacji. W dziesiątym roku rosyjskiej okupacji nasz symbol wróg nie rusza. W innym obwodowym centrum Wschodu, zagarniętym przez moskali Ługańsku, Kobzar miał mniej szczęścia – niedawno na pomniku wyryto, że Szewczenko to “rosyjski poeta”. W Swiatohirśku, Awdijiwce, Marjince i Wuhłedarze w obwodzie donieckim pomniki poety zostały zniszczone w wyniku barbarzyńskich ostrzałów moskali. W Bachmucie, który trzyma się kosztem niewiarygodnych wysiłków naszych żołnierzy, Szewczenki żadnym pomnikiem nie uczczono, a w Mariupolu monument poety ocalał. Ihor ZOC, dziennikarz. Symboliczne jest to, że najwięcej pomników poety w obwodzie donieckim znajduje się obecnie na tym terytorium, które nie poddało się wrogowi, choć znajduje się pod ciągłymi ostrzałami agresora. Wydaje się, że nasze sławne Siły Zbrojne Ukrainy, Kobzar i jego słowo trzymają razem obronę na najgorętszym kierunku wojny. W Kramatorsku, Słowiańsku i innych miejscowościach już od roku nie przeprowadza się masowych wydarzeń, ale ukraińskiego proroka donbasowcy na pewno wspomną 9 marca. Wspomnijmy więc ludzi i wydarzenia z donieckiej szewczeniany. Górnicze osiedle i imienny step. W obwodzie donieckim 12 wsi nazwano imieniem poety, a oto górnicze osiedle Szewczenko jest jedno – w zachodniej części obwodu, obok Pokrowska. Niedawno po raz pierwszy trafiło pod wrogi ostrzał, na szczęście bez ofiar, ale ze zniszczeniami prywatnych mieszkań, a tak o tej miejscowości mało kto wie poza granicami regionu. Jest w niej niejedna perełka – oprócz nazwy i pomnika Tarasa Hryhorowycza, zaczęto tu tworzenie krajobrazowego rezerwatu o znaczeniu lokalnym “Szewczenkowski step” o łącznej powierzchni 58,7 hektarów na terytorium. Chodzi o działkę stepu na zboczu prawego brzegu strumienia Sołonyj, który wpada do rzeki Sołonej i gdzie do dziś istnieją rzadkie gatunki flory i fauny. To pierwszy pomnik przyrody w obwodzie donieckim z imieniem Wielkiego Kobzara, który za życia na tych stepowych terenach nigdy nie był. A oto historia z honorowaniem ukraińskiego proroka na Wschodzie warta jest osobnej opowieści z fragmentami osobistych wspomnień. Tak się złożyło, że głównym pomnikiem Kobzara w obwodzie donieckim dla mnie przez długi czas było popiersie poety obok kopalni imienia Szewczenki na przedmieściach Pokrowska, który w czasach radzieckich i do dekomunizacji nazywał się Krasnoarmijsk. Jeszcze jako uczniowie ze wsi Uspeniwka często wyruszaliśmy do centrum rejonowego, a droga prowadziła przez osiedle Szewczenko, obok pomnika Kobzara i kilka kilometrów od niego przez kopalnię o tej samej nazwie, gdzie również był pomnik. Z jakiegoś powodu wtedy wydawało mi się, że zamyślony poeta na postumencie z szacunkiem odnosi się do ciężkiej górniczej pracy i jeszcze przez wiele lat będzie witał górników na każdej zmianie i żegnał po pracy. Jednak pod koniec XX wieku jakoś niezauważalnie zakończyła się biografia niegdyś produktywnej kopalni: zapasy węgla wyczerpały się. Z czasem nie stało się też Kobzara na postumencie obok kopalni. Raczej nikt nie obalił go specjalnie: według słów starców, pomnik odszedł w niebyt śladem za dobrym wspomnieniem o przedsiębiorstwie. A Szewczenko, jak i większość górniczych osiedli, wciąż się trzyma. Jest szkoła, Dom kultury z biblioteką. Wcześniej osiedle nazywało się Łysa Góra, a swoją obecną nazwę otrzymało w 1964 roku w upamiętnieniu 150. rocznicy od dnia urodzin Szewczenki. Ale, jak opowiadał mi ojciec Ołeksij Antonowycz Zoc, jeszcze wcześniej, w latach 50. XX wieku, pojawił się w osiedlu pomnik Szewczenki, którego uroczyście nie otwierano. Po prostu pewnego dnia zamiast Stalina, który obok Lenina patrzył w “szczęśliwą” radziecką przyszłość, postawiono popiersie Szewczenki. Stało się to, kiedy partia nakazała odbrązawiać kult jednostki wodza. Z czasem nie stało się też kamiennego Lenina, Kobzar pozostał w samotności. Tak czy inaczej, poeta przeżył swoich krwiożerczych “sąsiadów”, i w tym jest pewien symbolizm naszej dramatycznej historii. A oto w położonym 10 kilometrów od Szewczenkowego Pokrowsku relacje władz miejskich z Wielkim Kobzarem długo się nie układały, bo mimo wysiłków działaczy społecznych dopiero w 28. roku ukraińskiej niepodległości wzniesiono nie pomnik, a kompozycję rzeźbiarską. O tym, dlaczego tak długo trwała ta historia, przypomniała Tamara Piszwanowa w badaniu “Monumentalna szewczeniana Doniecczyzny” (2014): “Miejscowa władza okazała się bez ukraińskiego ducha”, ona także powołuje się na artykuł dziennikarza Ołeksandra Wynnyczenki “Dlaczego w Krasnoarmijsku 15 lat budują pomnik Tarasa Szewczenki” (2005). Autorka pisze: w 2012 roku wydawało się, że lody ruszyły – przyszły monument poety w gipsie w Krasnoarmijsku przedstawiono. Autor projektu – doniecki rzeźbiarz Ołeksandr Skorych. Wyznaczono też miejsce – plac centralny. Jednak wkrótce w mieście pod egidą miejscowych komunistów odbyła się nieliczna akcja przeciwko ustawieniu pomnika Kobzarowi. Uderzało hasło: “Plac Szybankowa – nie miejsce dla tusowki nacjonalistów”, czyli tych, którzy mówią po ukraińsku. Rada miejska tych towarzyszy wysłuchała i podjęła decyzję o “przeniesieniu” miejsca ustawienia pomnika o kilkaset metrów, co z kolei wywołało oburzenie grupy inicjatywnej. Wysiłki społeczności w osobie Switłany Hawryłenko, Petra Hajworonśkiego i innych aktywnych mieszczan sprawy nie ruszyły. A kiedy w 2014 roku zaczęła się wojna i przez gorzką ironię losu autor pomnika poszedł na aktywną współpracę z bojownikami, sprawa na pewien czas stanęła. Jednak aktywiści zmusili władzę do spełnienia swoich obietnic. W październiku 2019 roku w centrum Pokrowska Kobzar jednak stanął w brązowej kompozycji rzeźbiarskiej autorstwa Petra Antypa, chociaż wywołał dyskusje dotyczące nieformalnego sposobu honorowania poety. Tak czy inaczej, a do artysty, podobnego do młodego Szewczenki, w mieście już zaczynają się przyzwyczajać. „Główny Ukrainiec w Doniecku” – tak niepublicznie o pomniku w centrum Doniecka żartują ci, którzy trzymają tam ukraińskie niebo, bo za takie słowa można trafić „do piwnicy”, gdyż dla okupantów jesteśmy wrogami. A 68 lat temu, kiedy Kobziarz stanął w stolicy górników, nastroje panowały inne. Oto wersy z wiersza donieckiego poety Wiktora Sokołowa, który tak zareagował na to wydarzenie: Przybył na Donbas, Jak do domu swego. I stanął Taras Na bulwarze nowym. A wokół bez końca Rodne dzieci i wnuki, Wyciągnęły do śpiewaka Pracowite ręce. Obecnie życie na zajętym terytorium wygląda inaczej: pracowite ręce nie mają do czego przyłożyć wysiłku, gdyż najeźdźcy zniszczyli większość przedsiębiorstw, w szczególności wydobywczych. O smutnych lokalnych realiach można mówić wiele, ale przecież chodzi o Szewczenkę. Przestrzeń przy pomniku Kobziarza jeszcze w czasach radzieckich stała się miejscem spotkań poetów. Tak, w 1961 roku czytał tam swój wiersz „Wierzby Tarasa” student Donieckiego Instytutu Pedagogicznego Ołeh Komar – przyszły poeta-szestdziesiatnyk Oracz. W 1984 roku przed młodzieżą miasta występowali Iwan Biłyj, Anatolij Krawczenko oraz inni pisarze. Począwszy od lat 90. XX wieku, przy donieckim Szewczence przybywało poezji i haseł w obronie języka ukraińskiego, o tym, że we własnym domu „swoja prawda, i siła, i wola”. Wspierał doniecczan także przewodniczący Ludowego Ruchu Ukrainy Iwan Dracz. W 1990 roku nieznany fotograf uwiecznił ukraińskiego poetę z górnikami – brygadzistą przodowych Petrem Pobereżnym i obudowującym Lubomyrem Kupczanką (na zdjęciu). Ten fakt potwierdza, że górnicy tak samo pragnęli zmian i wiązali swoją przyszłość z samodzielnym państwem. Na rok przed ogłoszeniem Niepodległości odbywały się tu akcje poparcia dla otwarcia pierwszej w Doniecku ukraińskiej szkoły (1990) oraz upamiętnienia poety Wasyla Stusa. Wielu zapamiętało płomienne wystąpienie Dmytra Pawłyczki, który przyjechał specjalnie, aby wesprzeć doniecczan w ich prawie do nauki w języku ojczystym. Znaczącym wydarzeniem w maju 2002 roku było przeprowadzenie w obwodzie Międzynarodowego Święta Szewczenkowskiego „W rodzinie wolnej, nowej…”, które zgromadziło prawie 300 gości z całej Ukrainy. Wśród nich – Iwan Dziuba, Łeonid Tałałaj, Ołeh Oracz, Mychajło Szewczenko, Ołeś Łupij… W jednym z materiałów na święto doniecka pisarka Nina Krochmalowa napisała w gazecie „Donecczyna” (22.05.2002), jak w czasach jej dzieciństwa „Testament” słuchano na stojąco: „I nikt nie wzywał nas do tego, nikt nie wbijał do głów patriotycznych uczuć. Wszyscy przejmowali się siłą, obudzoną przez geniusza Tarasa Szewczenkę”. Kobziarz w centrum miasta był świadkiem wielu wydarzeń. Właśnie tam zbierał się Doniecki Euromajdan w niespokojnej zimie 2013–2014 r. Przypomina się, że ostatnia oficjalna uroczystość z udziałem władz przy pomniku odbyła się 9 marca 2014 r. Jeszcze jeden pomnik, o którym nie wiedzą wszyscy miejscowi starzy mieszkańcy, od wielu lat stoi w Donieckim Ogrodzie Botanicznym. Kiedyś dawno temu popiersie poety pojawiło się w otoczeniu drzew i kwiatów, które poeta opisywał w swojej twórczości. Są dwa pomniki na niekontrolowanym terytorium obwodu – w Gorłówce i Mariupolu. A w innych miastach i osiedlach, gdzie nie ma niebiesko-żółtych flag, nie ma też wzmianek o poecie… Dlaczego w okresie od 1991 do 2014 r. na znacznym terytorium obwodu zwlekano z ustanowieniem ukraińskich symboli – nie tylko Szewczenką, mogli ustanowić pomnik rodakowi – Wołodymyrowi Sosiurze, ale nie zrobili tego – odpowiedzi na pytania do ówczesnych władz lokalnych i byłych kierowników obwodu, którzy w większości są urodzeni na Doniecczyźnie, nie ma. Faktem jest to, że utwierdzeniem Ukrainy w kraju, gdzie większość to Ukraińcy, oni się nie przejmowali. Aktywnie występowali za rozwojem gospodarki i przyjaznymi więzami z sąsiadem. Nie można zapominać, że właśnie tak zwana doniecka elita przez 20 lat krzyczała, że Rosja jest nam braterska, a bez języka rosyjskiego przemysł zamrze i upadnie. Z pomocą rosyjskiej broni gospodarka zajętego Donbasu rzeczywiście przestała istnieć… Mówią, że jest pewna prawidłowość w tym, że latem 2014 r. Siły Zbrojne Ukrainy wyzwoliły od separatystów duże i mniejsze miasta, gdzie wyzwolicieli witał Taras Hryhorowycz na postumencie. Chodzi nie tylko o Słowiańsk, Kramatorsk czy Mariupol, ale także o zrujnowaną Krasnohoriwkę, gdzie Kobziarza pomalowano wtedy na niebiesko-żółty kolor. W latach 2015–2018 stawianie pomników poecie w obwodzie donieckim stało się dobrym znakiem i swoistym amuletem. Bez wskazówek z góry lokalne społeczności podejmowały odpowiednie decyzje, a niektóre uroczystości odbywały się nawet bez udziału urzędników. Tak, w 2015 roku pierwszy w XXI wieku pomnik Szewczenki we wsi na Doniecczyźnie powstał pięćdziesiąt kilometrów od strefy działań wojennych – w Łysiwce w rejonie pokrowskim. Według słów Tetiany Pawłenko, która przez wiele lat była wybierana na przewodniczącą rady wiejskiej Łysiwki, pomysł postawienia pomnika pojawił się jeszcze przed 200-letnim jubileuszem. Szczególnie zapaliła się do pomysłu Ołena Jemeć, nauczycielka języka ukraińskiego i literatury w miejscowej szkole. A dyrektor placówki oświatowej Serhij Miszczenko i cały zespół wysunęli swoją propozycję: jeśli pisane było Kobziarzowi przybyć do Łysiwki, to koniecznie do szkoły. Tak też się stało: pomnik wykonano w Żytomierzu i ustawiono. Jeszcze przy jednej szkole w rejonie, udacznenskiej, w tym samym roku ustawiono znak pamiątkowy. Z czasem pomniki Szewczenki otwarto w Myrnohradzie (2016), Wuhłedarze (2016), Kostiantyniwce (2017). Pozostawało napełnić te miasta ukraińskim duchem, ale przyszła Wielka wojna… Ustanowić święto państwowe! Przygotowując ten artykuł, natrafiłem w książce krajoznawcy i proświcianina Wałerija Roman'ki „Słowiańszczyzna czci Kobziarza: 1859–2019” na wspomnienie o jednej ważnej inicjatywie, która w marcu 1996 roku przeszła niezauważona. Chodzi o to, jak członkowie lokalnego oddziału Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” wysłali do Rady Najwyższej list z prośbą o ustanowienie święta państwowego „Dzień urodzin Szewczenki”, które, ich zdaniem, będzie nie tylko uczczeniem wielkiego patrioty Ukrainy, ale także przyczyni się do zjednoczenia narodu ukraińskiego… Przez minione od tamtego czasu ponad ćwierć wieku w państwie pojawiła się wielka liczba dat pamiętnych i świąt, ale swojego Proroka, jak, zapewne, nie tylko mnie się wydaje, należycie nie czcimy. Dlatego proponuję właśnie w tym czasie krwawych walk o istnienie Ukrainy ustanowić święto państwowe – Dzień urodzin Tarasa Szewczenki. Proszę o poparcie! Górnik Mykoła Wołynko, działacz społeczny (obecnie – żołnierz SZU) Witalij Hatczenko, proświcianin Hryhorij Kabancew w Doniecku, 2012 r.

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 11strona oryginału ↗

Feministyczne echo słowa Czendeja

Antonina CARUK, m. Kropywnycki. To odstępstwo od kanonów pisania recenzji jest uwarunkowane, po pierwsze, potrzebą wyjaśnienia, w jakim czasie Roksolana Żarkowa rozpoczęła pracę nad interpretacją słowa rodowitego mieszkańca Srebrnej Ziemi, który stał się pierwszym laureatem Nagrody im. Szewczenki na Zakarpaciu (1994) za książkę „Kalina pod śniegiem” i powieść „Iwan”. Wyjaśnienia, przypominając mądre słowa profesora Wasyla Marka, że mistrzami staje się w samotności celi, ale to, co zrobione, musisz nieść innym mistrzom, aby uznali i przyjęli do swojego cechu. Godna uczennica Iwana Denysiuka, głębokiego znawcy ukraińskiej noweli, który korespondował z Czendejem i nosił się z zamiarem napisania o nim książki, zrealizowała ten plan w czasie permanentnych lockdownów i pełnoskalowej inwazji Rosji na Ukrainę – czasie naznaczonym stuletnim jubileuszem zakarpackiego Mistrza noweli. Po drugie, monografia Roksolany Żarkowej to swoiste wyzwanie dla kanonów tworzenia gatunków feministki ze stażem. A także – zwyciężczyni wielu konkursów literackich, laureatki prestiżowych nagród literackich, stypendystki Prezydenta Ukrainy dla młodych pisarzy i artystów… Słowem, literacko obdarzona osobowość znajduje drogę jak najpełniejszej kreatywnej samorealizacji. Pierwszym impulsem jej badania było słynne opowiadanie „Cymbalania” (1975). Utwór, który dojrzewał w duszy Czendeja w latach zorganizowanego przeciwko niemu ostracyzmu, przymusowego bezrobocia i twórczego głodu. Konflikt duchowego i materialnego. Wewnętrzna wolność bez środków do życia. Ponieważ rozmyślania nad małą prozą wymagały (według warunków konkursu) eseistycznej formy wykładu, autorka zastosowała szeroki arsenał środków, aby podzielić się nie tylko wynikami, ale i stopniowym postępem swojego zbliżania się do tajemnicy procesu twórczego: intryguje czytelnika, bada ledwo uchwytne aluzje, Galina KYRPA „Póki serce boli – ja żyję...” Lesia Syłenko. Czasem wydaje mi się, że jej serce boli do dziś. Bo u takich jak ona, ono nie może nie boleć. Nie boli w sensie fizycznym. W sensie duchowym – ono bije gdzieś obok nas i boli naszymi ziemskimi bólami. Wątpię, by nieobojętne, czułe serce umierało. Łagodna, drżąca, życzliwa i niezawodna we wszystkim – to ona, Lesia. Lesia Syłenko. Była z tych, o których wiedziałam jeszcze przed osobistą znajomością, która trwała od końca lat 70. Łączyły nas upodobania twórcze i osobista przyjaźń. Włączała nas do autorów zbiorów, które redagowała w wydawnictwie „Muzyczna Ukraina”, gdzie pracowała, a my z Dmytrem pomagaliśmy jej poezji w drodze do czytelnika. Lesia nie była z tych, którzy sami „przebijają” tę drogę, do tego odnosiła się do słowa zbyt odpowiedzialnie i nie umiała przystosowywać się do kompromisów. Odczuwała wielką potrzebę w komunikacji i często dzwoniła. Ileż to zostało przegadane! – Czy mogę wpaść? – pytała do słuchawki. – Jestem na Majdanie Niepodległości. Przy okazji przyniosę Nieczuja-Lewickiego. I wpadała. Czytałyśmy wiersze, coś wspominałyśmy, tak przy rozmowach niepostrzeżenie mijał czas. co rodzą pewne przypuszczenia, niczym prawdziwy detektyw, prowadzi poszukiwania bibliograficzne, zanurzając się w etnostychię, tradycje folkloru muzycznego. Cienkim skalpelem neurochirurga przeprowadza analizę psychologiczną i werbalną. Filozoficznie podsumowuje każdy etap studiowania utworu. Przerzuca mosty do dalszych kroków. Angażuje (w razie potrzeby) specjalistyczną terminologię, komentując etymologię słowa, jego dialektyczne osobliwości, wykazuje obeznanie w kulturze muzycznej mieszkańców gór, zauważa osobliwości podziału obowiązków domowych górali oraz różnice płciowe w odżywianiu… Artystyczne detale tekstu Czendeja (ubiór, opanowanie przez Cymbalanię odwiecznych męskich zajęć – koszenie, gra na trembicie, jak i nieutrzymanie chaty, sposób spożywania alkoholu) stają się dla badaczki punktem wyjścia do ujawnienia składników kobiecości i męskości w postaci, co prowadzi do wniosku: naruszenie tradycji patriarchalnych powoduje (nie)uświadomioną zmianę ról społecznych, przejście Rubikonu – granicy niepowrotu do dawnych relacji mężczyzny i kobiety. Autorka subtelnie śledzi dynamikę obrazu oraz jej (dynamiki) determinację właśnie za pomocą instrumentu muzykowania, ponieważ Czendej pozbawił swoją bohaterkę mowy bezpośredniej, sprowadzając jej autoprezentację do melosu kołomyjkowego i tańca, w ten sposób ujawniając inność Cyli i jej wewnętrzny konflikt, na który weselna publiczność jest obojętna. Właściwie jest to opowieść o stanie granicznym artysty w społeczności. Hipoteza urzeczywistnienia talentu w środowisku mieszczańskim, a nie tylko etapów doświadczenia seksualnego, znajduje logiczne zakończenie: skradzione przez Cygana Arcziego skrzypce stają się kodowym kluczem dramatu zagubionej duszy Cymbalani. Postmodernistyczna gra interpretatorki z tekstem przejawia się w odczytaniu wariacji semantycznych (od tytułu rozdziału „Czy-(ja) – Muzyka?” do podrozdziału „Taniec (do) śmierci”), a zatem poliwariantowości zbliżeń, interpretacji, tworzenia własnego tekstu właśnie teraz, w „tu-i-teraz” nastroju czytelniczki przez soczewkę doświadczenia feministycznego. Chociaż „tu-i-teraz” jest złudne: to mistrzowska umiejętność prezentowania pracy tak, że czytelnik czuje się wciągnięty w realny czas wglądu. Dowody – w opracowaniu przez autorkę typu „wolnomyślnej i wolnodusznej Dzikiej Twórczyni” na materiale prozy modernistycznej Łesi Ukrainki, Olhy Kobylańskiej, Uliany Krawczenko. I sama badaczka ładuje wolnomyślnością i wolnodusznością właśnie w ósmym rozdziale, poświęconym inności Cymbalani. Śledzi się gruntowną pracę naukowczyni zarówno z dorobkiem twórczym pisarza (a to ponad pół setki utworów małej prozy, szereg powieści, opowiadań opublikowanych i niezrealizowany zamysł „Kołyski”, do której przygotowywał się całe życie), jak i z jego Dziennikami, które przygotowała do druku córka pisarza Maria i które zostały udostępnione przez Międzynarodową Fundację Charytatywną im. I. Czendeja, której przewodniczy jej mąż. Autorka trafnie dołącza cytowanie epistolografii I. Czendeja, której pierwszy tom przygotował i skomentował profesor Sydir Kiral. Gościnność posiadłości Czendeja sprzyjała możliwości R. Żarkowej pracy w bibliotece wybitnego prozaika, poczucia dotykiem energii jego słowa i publikacji o nim. Dzięki festiwalowi, zorganizowanemu przez zgraną rodzinę Czendeja, autorka miała możliwość wielokrotnie odwiedzić miejsce inspiracji artysty – Dubowe, wspiąć się na piękną Jasenową. Poczuć tę atmosferę rodzinnej troski, piękno relacji międzyludzkich, które wspierały artystę w ciężkich latach jego odsunięcia od procesu literackiego. R. Żarkowa śledzi paralele biograficzne w stosunku pisarza do kobiety we wszystkich jej hipostazach: matka, ukochana, żona, córka, siostra, babcia, wnuczka, teściowa; wyodrębnia w kręgu jego kontaktów znane artystki. Zauważa rolę pozornie drugoplanowych postaci kobiecych, ich symbolikę w świecie artystycznym utworu i postrzeganiu koncepcji autorskiej. Śledzi rozwój motywu „opuszczonego gniazda”, w szczególności gorycz rozczarowania Czendeja tym, jak łatwo rodacy rezygnują z ludowych tradycji obrzędowych. Kobieca zmysłowość, według Czendeja, jest uszczegółowiona w detalach artystycznych jako seksualność (według terminologii feministycznej). Związki komparatywne prześledzono subtelnie, dynamikę motywów jako tradycję w literaturze ukraińskiej zaprezentowano imionami klasyków i współczesnych dostojników. (Bezpośrednio przywieźli do Kijowa. Nastała jej ostatnia jesień. Wieczny dom znalazła sobie w swoich rodzinnych Lutariach, które są niedaleko malowniczego Bohusławia. Jej siostry-sosny przy akompaniamencie wiatru kołyszą jej tam, zapewne, pachnące kołysanki i nieskończone sny. Od tego dnia, kiedy chowaliśmy Łesię, jakoś bardzo zapamiętałam właśnie sosny. W tym zimowym krajobrazie brakowało jej – żywej, uśmiechniętej, szczerej. Nie wiem, ile cech Łesi odziedziczył Taras, ale mamy uśmiechu on, zdaje się, nie stracił. Mieli jakby jeden na dwoje niepowtarzalny uśmiech. Taras odwiedził nas na stary Nowy Rok 2021. Z bandurą w rękach. Zasiedzieliśmy się przy rozmowie tak, że późno było śpiewać. Powiedział, że śpiewać przyjdzie później. A teraz myślę: może Taras już wtedy coś wiedział o swojej nieuleczalnej chorobie? Wiedział i nie przyznał się. Bo dalej wszystko stało się jakoś bardzo szybko. Niedługo po tym spotkaniu słyszeliśmy jego śpiew ostatni raz – w audycji Ludmyły Łukjanczenko „Kronika”. Czy myślało się wtedy, że ostatni raz? Podarowaliśmy Tarasowi książki poetyckie, Dmytro – swoją, ja – swoją, „Profil wieczoru”. Rozłożył na stronie 29. Przeczytał i podziękował. Poprosił, jeśli jeszcze coś napiszę o mamie, to chciałby przeczytać. Jeszcze Taras mówił, że przygotował nawet skład etyczno-estetycznej oceny utworów przedstawicieli młodszego pokolenia Srebrnej Ziemi, w szczególności Petra Skuncia i Oksany Łucyszyny, potwierdził czas: ich twórczość z czasem zdobyła najwyższe odznaczenie państwowe.) Co więcej: badaczka akcentuje formowanie się szkoły pisarza i organicznie wprowadza dorobek twórczy I. Czendeja do obszaru literatury światowej. Książka R. Żarkowej „Widzę ją dzisiaj…”, mam nadzieję, nie spłoszy czytelnika naukowym stylem monografii, bo przecież naukowczyni kreatywnie podeszła do popularyzacji ulubionej lektury. Przestrzegając wymogów badania z niezbędną retroprezentacją tematu, klasyfikacją obrazów kobiet, produkowaniem wniosków, autorka zaproponowała tekst, o którym, myślę, marzył Czendej. Uczciwy do kategoryczności, wyśmiewał recenzje podobne do notek, przeciwstawiając im pogłębione odczytanie-interpretację, kiedy interpretacja może kilkakrotnie przewyższać objętość samego utworu, odkodowując jego podteksty, darując rozkosz aromatu Słowa, powołanego do wywyższania ducha człowieka i uszlachetniania jego czynu. skład z tego rękopisu, który przepisywałam, i z wydaniem jakoś nic nie wyszło. Może teraz wnuki zrealizują to, co pragnął zrobić syn. Chcę dodać ten wiersz także do swojego krótkiego wspomnienia. Szum w nocy Łesi Syłenko Czasem w nocy Pod naszym balkonem Podnosi się jakiś Nieznajomy – Całkiem nie miejski – Szum. Ja od razu go rozpoznaję, Bo czyż można Pomylić Z czymś jeszcze Chód Twoich sosen, Szept Twoich aksamitek I powiew Twojej Rosi? I przez ten szum Przebija się Twój bezszelestny głos, Ledwie przyprószony Prochem czasu. Całą noc on chodzi Boso w sosnach, Wącha aksamitki, A potem nurkuje w Roś – Na samo dno. A nam zostawia Echo swojego uśmiechu. Roksolana Żarkowa. “Widzę ją dzisiaj…”: kobiece wizerunki w małej prozie Iwana Czendeja : monografia. – Użhorod : Sp. z o.o. “RIK-U”, 2022. – 332 s. Poznaliśmy się dzięki Iwanowi Czendejowi. Chociaż rok 2020 był pandemiczny i wszelkie wydarzenia związane z bezpośrednim kontaktem wisiały w powietrzu pod wielkim znakiem zapytania. Dlatego ogrodu artysty w porze kwitnienia zobaczyć się nie udało – przywitał nas, zwycięzców III Ogólnoukraińskiego Konkursu Małej Prozy imienia I. Czendeja, obfitym owocem i płomieniem kaliny we wrześniu. A wąsy Czendeja – z tablicy pamiątkowej na ścianie wzniesionego przez niego rodzinnego gniazda. I ten ogród, i gościnność domu były rozległą metaforą życia twórczej osobowości.

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 11strona oryginału ↗

Łuna Lesinej uśmiechu

Niedawno dzięki staraniom nieobojętnych Ukraińców ukazała się książka, zrodzona z wielkiej miłości i szacunku dla kobzarza, który tak wcześnie opuścił ten biały świat. Historyczny Klub „Chołodnyj Jar” zaleca jej wykorzystanie w wyższych i średnich szkołach. Ta książka – 16. w serii „Wybitni Ukraińcy” – nosi tytuł „Taras Syłenko. Śpiewak nieprzejednanej Ukrainy” (Kijów, Wydawnictwo Marka Melnyka, 2022). Wśród wielu bardzo ciekawych wspomnień o Tarasie i jego matce Lesi Syłenko redaktorzy umieścili także nasze wspomnienia – moje i Dmytra Czerednyczenki. – Ja bym u was tutaj mieszkała – żartobliwie mówiła Lesia. – Zaparzyć herbaty? – pytałam. Ona tylko uśmiechała się: – A można kawy? Wiedziałam, że pić kawę jej zabroniono, a Lesia, jakby odgadując moje myśli, mówiła: – Kawy mi nie wolno, ale bardzo bym chciała. Potem prosiła o kolejny tom Nečuja-Łewyckiego, bo postanowiła ponownie przeczytać wszystkie utwory swojego ulubionego pisarza. I nie spieszyła się, by wstać z fotela. Naprawdę nie chciało jej się od nas wychodzić. Kochała życie i uśmiechała się. Malowała białego konia z czarnymi oczami, podobnego do łabędzia, i uśmiechała się. Przyodziewała wieczór w błękit i uśmiechała się. Bez tego uśmiechu Lesi nie sposób było sobie wyobrazić. Czasem myślałam, że tak uśmiechają się chyba tylko kwiaty, jak Lesia. Nie wyobrażam sobie, by kogokolwiek celowo obraziła. Umiała być współczująca i uważna. Pewnego razu, będąc już ciężko chorą, poprosiła mnie, abym przepisała jej wiersze na maszynie. Chciała zdążyć przygotować swój wybór. Wtedy po raz pierwszy nasyciłam się wierszami Lesi. Właściwie czerpałam z nich natchnienie tak, jak oddycha się bardzo świeżym powietrzem. Nacieszyłam się tą jej przyrodą, w którą była w szczególny sposób zakochana. Pamiętam jej ostatnie lato, sierpień 1990 roku. Wtedy często przebywała to w szpitalu, to w Lutarach. I dzwoniła stamtąd niemal co niedzielę, zapraszając w gości: – Może przyjedziecie? Choćby na tydzień. Tu tak pięknie. I chociaż umawialiśmy się, zawsze coś stawało na przeszkodzie i przekładaliśmy na następny tydzień. Wtedy pojechaliśmy do swoich rodziców kopać ziemniaki, zachorowała córka, zaczęła się szkoła. A potem już i Le-

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 12strona oryginału ↗

Iwan NECZUJ-LEWYCKI: „Największe znaczenie, samo przez się zrozumiałe, ma Szewczenko…”

W 2023 roku mija 185 lat od narodzin i 105. rocznica odejścia w zaświaty Iwana Neczuja-Lewyckiego. Cieszę się, że o ukraińskim pisarzu, literaturoznawcy, krytyku i pedagogu Iwanie Semenowyczu Neczuju-Lewyckim (1838–1918) napisano na Ukrainie wiele i mądrze, nie sposób byłoby nawet próbować wymienić w jednym artykule wszystkich autorów (dziesiątki nazwisk), a tym bardziej ich zasług i osiągnięć. Warto jednak od razu wyróżnić Ołenę Pawłową, która poświęciła artykuł roli Tarasa Szewczenki w rozwoju osobowości twórczej Iwana Neczuja-Lewyckiego (2014), oraz Ihora Koladę, Wołodymyra Tkaczenkę, Ołeksandra Tereszczenkę, którzy stworzyli monograficzną biografię „Wieczny włóczęga naszej literatury” (2019). W tej książce, nawiasem mówiąc, znajdziecie nazwiska wielu innych badaczy twórczości Neczuja na Ukrainie. Proponuję jedynie kilka epizodów historycznych do systemowego projektu „Taras Szewczenko w losach twórczych wybitnych pisarzy i artystów”, wszak Neczuj-Lewycki jest niemal jego najbardziej idealnym bohaterem. Wołodymyr MELNYCZENKO, doktor nauk historycznych, laureat Narodowej Nagrody Ukrainy imienia Tarasa Szewczenki „Kobziarza” przeczytałem jeszcze jako chłopak i zrobił na mnie ogromne wrażenie…” Rzeczywiście, Iwan Semenowycz Lewycki – współczesny Szewczenki, i chociaż nie znali się osobiście, a poeta zmarł, gdy Iwan Semenowycz miał dwadzieścia dwa lata, najwyraźniej paradygmat znaczeniowy życia twórczego pisarza określił się i utrwalił dzięki duchowej obecności Szewczenki. Jest to aksjomatyczne w odniesieniu do Neczuja-Lewyckiego. Przyszedł on na świat w miasteczku Stebliw powiatu kaniowskiego, w jaskrawo-pięknym kraju Szewczenki 13 listopada (według starego stylu) 1838 roku, czyli pół roku po otrzymaniu przez Tarasa Szewczenkę poświadczonego zwolnienia z poddaństwa. Jeszcze w tym samym miesiącu, 6 listopada, Szewczenko zakończył pracę nad poematem historycznym „Tarasowa noc”, który zapoczątkował poetycką historiozofię Kobziarza i najwyraźniej utrwalił główne tematy i obrazy jego twórczości: Ukraina, Bóg, Hetmanat, wiara, kobziarz, kozactwo, sława kozacka, mogiła, żal za „losem-wolnością”, które nigdy nie zostaną zapomniane… W tym przez całe życie rozmiłowany był Neczuj-Lewycki… Koniecznie dodam również niezwykle trafne wersy poetyckie Stanisława Czernilewskiego z jego poematu „Rozmowa Iwana Neczuja z losem i siekierą na tamtym świecie” (1990): Jest wieszcza przynależność do ojczystego pola, Jest znak zapisany w moim rzemiośle: W ten rok, gdy Szewczence przypadła wola, Mnie moja matka na świat przyniosła. Dlatego w moim słowie tak czysto i szczerze Odezwał się przez Tarasa przekazany dar. Dlatego w moim sercu, żelazna siekiero, Ryczy Nenasytiec i płacze kobziarz. Iwan początkowo uczył się w Bohusławskiej szkole duchownej (od 1847 roku), a w latach 1853–1859 – w Kijowskim Seminarium Duchownym. W niezwykle interesującej pracy autobiograficznej „Życiorys Iwana Lewyckiego (Neczuj), napisany przez niego samego” (1881) zaświadczył: „Pierwszym utworem Szewczenki, który przyszło mi przeczytać, gdy byłem w pierwszej klasie seminarium, była „Przyczynna”. Ojciec zdobył u kogoś almanach „Jaskółka”, gdzie była wydrukowana „Przyczynna”. Przeczytałem ją z siostrą i nauczyliśmy się jej na pamięć, tak nam się spodobała”. Przypomnę, że ballada „Przyczynna” (1837) jest najwcześniejszym pełnym utworem Szewczenki, napisanym jeszcze przed wykupem z poddaństwa, który dotarł do nas dzięki publikacji w ukraińskim almanachu literackim „Jaskółka” (1841) w Petersburgu. Iwanowi od razu zapadły w duszę genialne początkowe wersy, wyryte w genotypie każdego Ukraińca: Ryczy i jęczy Dniepr szeroki, Zły wiatr zawodzi w krąg, Do dołu wierzby gnie wysokie, Fale wznosi w górę stąd. Sześć dekad później w stworzonym przez siebie podręczniku „Gramatyka języka ukraińskiego” (1914) Neczuj-Lewycki zaproponował uczniom nauczenie się wstępu do ballady na pamięć… Oprócz ballady „Przyczynna”, w „Jaskółce” po raz pierwszy wydrukowano jeszcze cztery utwory Szewczenki, w tym „Na wieczną pamięć Kotlarewskiemu”. Nawiasem mówiąc, Iwan Lewycki urodził się dwa tygodnie po śmierci Iwana Kotlarewskiego, a wspomniany wiersz Szewczenko napisał w listopadzie-grudniu 1838 roku, czyli być może w czasie narodzin Iwana, przynajmniej w pierwszych tygodniach jego życia… Wszystko smuci się – tylko sława Słońcem zajaśniała, Nie umrze kobziarz, bo na wieki Jego przywitała. Później Neczuj-Lewycki będzie rozpatrywał „Eneidę” Kotlarewskiego „jako początek nowej literatury ukraińskiej”… Jeszcze jako chłopak przeczytał Iwan także „Kobziarza” Szewczenki – zrobił on na nim ogromne wrażenie wysoką poezją, ludowością w poezji. Wydawało się nawet, że Szewczenko zapisuje pieśni ludowe, a nie układa swoje… O Tarasie Hryhorowyczu słyszał od dziecka, wtedy po wsiach wszędzie mówili o nim, „bo Keriwka, gdzie urodził się Szewczenko, jest zaledwie dwadzieścia wiorst od Steblewa”: „Często jeździłem do Kiriłówki do siostry i wiedziałem, że tam urodził się Szewczenko”. Już później Iwan Lewycki słyszał, jak Szewczenko przebywał w Korsuniu w czerwcu 1859 roku u Warfołomija Szewczenki, osiem wiorst od Steblewa: „Nasi znajomi przynosili z Korsunia nawet urywki jego wierszy, które wtedy układał. Sława jego wtedy chodziła wszędzie po wsiach”. Iwan Neczuj-Lewycki zaświadczył, że pisać swoje utwory właśnie w języku ukraińskim zdecydował w guberni połtawskiej, gdzie pracował jako nauczyciel literatury, pod wpływem „Kobziarza” oraz czasopisma „Osnowa” (1861–1863) – pierwszego ukraińskiego miesięcznika społeczno-politycznego oraz literacko-artystycznego, w którym publikowano utwory Szewczenki, jego „Dziennik”, listy i wspomnienia o poecie… Pamiętacie, jak zaczyna się powieść „Burłaczka” (1880): „Powiat zwinogródzki – piękny zakątek Ukrainy, kraj sadów, ojczyzna Szewczenki! Piękna pieśń Szewczenki wyłoniła się z luksusowego kraju, ubranego w cudowne stare sady… Wieś Keriwka, gdzie żył i biedował Taras Szewczenko, cała utonęła w starych sadach, niby w zdrowym lesie… Z takich pięknych sadów wyłonił się, jak słowik z gaju, geniusz Szewczenki, a jego pieśń jest tak samo poetycka, jak te sady wiosenną porą…” Autor pracy o Neczuju-Lewyckim, wybitny badacz twórczości Szewczenki Serhij Jefremow wywnioskował: „…Ten entuzjastyczny początek „Burłaczki” daje nieomylny znak, że pietyzm Lewyckiego do Szewczenki zrodził się wtedy, gdy on sam jeszcze żył interesami i odgłosami swojego rodzinnego zakątka. Czary imienia Szewczenki, podsycone wczesną znajomością z utworami genialnego Kobziarza Ukrainy, prawdopodobnie ukształtowały i dały pierwszy świadomy u naszego pisarza kierunek tej żywiołowości narodowej, która założona była wpływem ojcowskiego domu i wszystkich okolicznych okoliczności”. Według lekko ironicznych słów Jefremowa, „jeden zakątek Ukrainy zawładnął całą jego istotą”. Dodam od siebie, że ten zakątek uosabiał cały duchowo nieogarniony świat Szewczenki…” Nie mając możliwości zagłębienia się w szczegółową analizę dwuczęściowej pracy Neczuja-Łewyckiego o zabójczym tytule „Niepotrzebność wielkoruskiej literatury dla Ukrainy i dla Słowiańszczyzny” („Współczesny kierunek literacki”, 1878–1884), którą Serhij Jefremow słusznie nazwał centralną w jego twórczości literaturoznawczej, zadowolę się pewnym ważnym podsumowaniem uczonego: „…W swoich wnioskach dotyczących literatury ukraińskiej, jako głównego wskaźnika i nosiciela świadomości narodowej oraz potężnego czynnika w walce społecznej, sformułował dobrze i trafnie; że żadna obca literatura nie zdoła objąć wszystkich interesów narodu ukraińskiego w jego różnorodnych przejawach – to również pokazał jasno”. W szewczenkowskim kontekście naszego tematu zauważę, że Neczuj-Łewycki przeprowadził niezwykle ciekawą analizę historii literatury ukraińskiej, która, w jego przekonaniu, weszła na jedyną słuszną drogę realności, narodowości i ludowości na początku XIX wieku, czyli „jeszcze wtedy, gdy w literaturze wielkoruskiej nie było nawet mowy o narodowości i ludowości”: „Kotlarewski, Kwitka, Artemowski pisali czystym językiem ludowym, brali tematy z życia ludowego jeszcze przed tym czasem, jak jeden Ukrainiec Gogol dopiero co zakładał swoimi utworami realistyczno-narodową i ludową literaturę w Wielkorusji, a drugi ukraiński geniusz Szewczenko już wykazał w swoich utworach narodowo-ludowy kierunek w tak wyrazistych barwach, jakich nie widzimy w literaturze wielkoruskiej, a nawet w literaturach europejskich”. Nieprzypadkowo w ideologicznie wyważonym „Słowniku Szewczenkowskim”, wydanym w czasach radzieckich, podkreślano, że u Neczuja-Łewyckiego „ujawniły się ideowa sprzeczność, narodowa ograniczoność”. Literaturoznawca i prawdziwy erudyta, znawca życia ludowego Neczuj-Łewycki szczególnie gruntownie i wyraziście ukazał prawdziwą ludowość i pieśniowość literatury ukraińskiej, które najwyższy wyraz znalazły w poezji Szewczenki: „Kto pierwszy raz brał do rąk Szewczenkę, ten mylił się, myśląc, że to pieśni ludowe. Bardziej być poetą ludowym już się nie da!”. Wszakże, oprócz aforystycznego stwierdzenia, sformułowanego na podstawie własnego doświadczenia, chcę przekazać myśli z ważnego tekstu literaturoznawczego, w którym ujawniono, że literatura ukraińska wykazała w sobie narodowego ukraińskiego ducha i charakter, a mianowicie: szeroką gorącą fantazję, głębokie czułe serce, cichą zadumę, śmiech przez łzy, humor… Według trafnej obserwacji autora, takie narodowe cechy psychiczne przede wszystkim jasno i wyraźnie ujawniły się w utworach Tarasa Szewczenki, „u którego, oprócz fantazji, każda linijka, każde słowo jakby umoczone w uczuciu, jakby dopiero co wypłynęło z samej głębi serca”. Skrajnie ważna i szczególna waga wspomnianej pracy Neczuja-Łewyckiego polegała także na tym, że niosła ona fundamentalne zasady i zamiary, zamysły własnej twórczości pisarza, niezmiennie związane z obrazem i światopoglądem Szewczenki. Świadczą o tym liczne utwory Neczuja-Łewyckiego, wymienię niektóre: „Dwie moskowki” (1865); „Chmury” (1874); „Mykoła Dżerja” (1878); „Burłaczka” (1880); „Nad Morzem Czarnym” (1890) i in. W artykule „Organy rosyjskich partii” (1871), skierowanym przeciwko złowrogiej rusyfikacji Ukrainy przez ówczesne organy masowej informacji, Neczuj-Łewycki rzucił złotą frazę o idei narodowej – „idei narodowości”, nierozerwalnie związanej z literaturą ukraińską: „Ukraińską naszą ideę już trzymają cudowne pieśni Szewczenki, jego pamięć, jego wysoka mogiła nad Dnieprem; ją już będzie trzymać cywilizacja europejska, i w tym bogatym źródle nigdy nie zginie myśl o naszej literaturze, naszym języku”. Pisarz wcale nie zamierzał włączać Rosji w europejską przestrzeń cywilizacyjną: „A sama Wielkorusja jeszcze słaba w idei narodowej, w literaturze narodowej…” Charakterystyczne, że i pod koniec artykułu Neczuj-Łewycki pewnie rzucił w stronę Rosji: „Idee wasze idą, pchają się pod włos całej europejskiej cywilizacji... Nam wypada rosnąć, wam zaś umniejszać się!” Właśnie Rosja nie pozwalała Ukraińcom uczyć się w ukraińskiej szkole i przygotowywać dla kraju świadome narodowo kadry, a tym bardziej, według słów Iwana Neczuja-Łewyckiego, „szkoła moskiewska na naszej Ukrainie wielu najlepszych ludzi oddzieliła od swojego narodu, od swojego plemienia, od rodziny, od ojca i matki…” W ogóle wnioski wielkiego Ukraińca porażają swoją lapidarną dokładnością i jasną świadomością ostatecznego celu wielkomocarstwowo-szowinistycznej polityki Rosji: „Moskowszczyzna ma sobie za cel zabić ukraińską narodowość, zabić naszą literaturę, nie dając nam szkół ludowych”. W nurcie naszego tematu zaznaczę, że w artykule „Szkoła powinna być narodowa” (1911), występując za nieodzownym nauczaniem w języku ojczystym, Neczuj-Łewycki podkreślał, można by rzec, życiową konieczność studiowania przez uczniów utworów „Kobziarza”, które nie tylko kształtują świadomość narodową, ale i sprzyjają intelektualnemu rozwojowi dzieci: „Największe znaczenie, samo przez się zrozumiałe, ma Szewczenko…” W obfitej literaturze biograficznej o Neczuju-Łewyckim brakuje jasnej, specjalnej odpowiedzi na nieuchronnie nasuwające się pytanie: jak przeżywał on utratę Tarasa Szewczenki i powtórny pochówek jego prochów na Ukrainie, począwszy od momentu, gdy karawan z prochami poety w towarzystwie Hryhorija Czesłakiwskiego i Ołeksandra Łazarewskiego przebywał w Kijowie 6–7 maja 1861 roku, oraz 10 maja, kiedy odbył się pogrzeb ukraińskiego Kobziarza w Kaniowie na Czerneczej Górze? W odniesieniu do Neczuja-Łewyckiego, w którego życiu Szewczenko był poruszająco obecny od dzieciństwa, nie jest to pytanie czysto formalne. Proszę przypomnieć sobie, jak w powieści „Burłaczka” jeden z bohaterów, usłyszawszy o śmierci Szewczenki, „płakał za nim i mówił, że pochował jakby własnego ojca”… W tamtym czasie Iwan Łewycki był nauczycielem w Bohusławskiej Szkole Duchownej (od 22 kwietnia 1860 roku do 15 sierpnia 1861 roku, kiedy wstąpił do Kijowskiej Akademii Duchownej). Już pod koniec życia opowiedział w „Fragmentach z moich wspomnień i uwag w szkole bohusławskiej” (1914) o ciekawym epizodzie z życia inspektora szkoły jeszcze z okresu jego nauki, Ihnatija Mackiewicza: „…Mackiewiczowi przyszło chować naszego poetę Tarasa Szewczenkę, gdy na parowcu przywieźli go w trumnie do Kaniowa. Mackiewicz uczcił poetę wspaniałą mową…”. Według wiarygodnej wersji badacza twórczości Neczuja, Ołeksandra Tereszczenki, „możliwe nawet, że przyjeżdżał on do Bohusławia i opowiadał o tym w szkole, w szczególności młodemu nauczycielowi I. Łewyckiemu”. Czyżby w tamtym czasie młody nauczyciel nie mógł wyrwać się z Bohusławia do Kaniowa (czymże jest kilkadziesiąt wiorst, kiedy ma się 23 lata?) na świeży grób Tarasa Szewczenki? Czy w ciągu następnych pięciu lat, kiedy już uczył się w Kijowskiej Akademii Duchownej, gdzie, według jego słów, unosił się duch Szewczenki, oraz kiedy wykładał w Połtawskim Seminarium Duchownym? Między innymi istnieje słuszne twierdzenie, że ideał Szewczenki był obdarzony dla pisarza „ogromną siłą przyciągania”: „Świadczy o tym w szczególności fakt, że w lipcu 1880 roku podczas letnich wakacji Neczuj-Łewycki odbył podróż do Kaniowa, aby zobaczyć miejsce wiecznego spoczynku sławnego syna ukraińskiego narodu”. Doprawdy! Zatem o czym świadczy to, że przez prawie dwie dekady po powtórnym pochówku Tarasa Hryhorowycza na Ukrainie Neczuj-Łewycki nie zdobył się na to, by odwiedzić grób Szewczenki? Zatem nie chodzi oczywiście o pretensje do wielkiego Ukraińca, lecz o spokojne i wyważone naukowe wyjaśnienie, choćby mimochodem, ale przekonująco i jasno, subiektywnych i obiektywnych przyczyn całkowicie dokonanego faktu, którego nie można lekkomyślnie ignorować – wybitny wielbiciel Szewczenki i szczery sojusznik w poglądach, Neczuj-Łewycki, po raz pierwszy odwiedził święte dla Ukraińców miejsce dopiero w 42. roku życia, 19 lipca 1880 roku. Pod koniec tego roku pisał do Ołeksandra Konyskiego: „W wakacje byłem w Kijowie, jeździłem na grób Szewczenki pierwszy raz i opisałem i brzegi Dniepru koło Kaniowa, i grób Szewczenki, i niezwykle wspaniałe obrazy przyrody z grobu…”. Rzeczywiście, nikt nigdy nie opowiedział o odwiedzinach miejsca wiecznego spoczynku Szewczenki tak przejmująco-poruszająco, skrupulatnie-szczegółowo oraz barwnie, jak zrobił to Iwan Neczuj-Łewycki w szkicu „Grób Szewczenki” (1881). Ten niesamowity opis prawdziwego mistrza pejzażu zaczyna się od jasnego horyzontu, który obejmował wzrok pielgrzyma: „Strome góry zieleniły się naprzeciw słońca przyjaźnie i wesoło. Gdzieniegdzie na samych szczytach gór z dolinek i zagłębień wyglądały żółte słoneczniki, ostre wierzchołki kukurydzy, wybiegały na sam wierzchołek grządki ziemniaków i buraków. Pod samymi górami ciągnęły się jedna za drugą rybackie chaty w zielonych sadach i wierzbach. Czasem trafiały się ładne białe domki zamożnych mieszczan ze zdrowymi weso-

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 13strona oryginału ↗

Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony

białymi oknami. Domki jakby chowały się w wąskich dolinkach między stromymi górami, w bujnej zieleni drzew, a za domkami jakby na strome góry wspinały się zielone sady i zatrzymywały się w połowie stromych boków gór zielonymi, wdzięcznymi konturami. Te cudowne ogródki, przytulone do gór lub ukryte w zagłębieniach, były na wskroś przeniknięte słońcem, zieleniły się aż do samego dna, a przez jabłonie i wiśnie prześwitywała jasnozielona trawa, jak dywan rozpostarty na stromych górach. Sady jakby zwisały nad naszymi głowami. Okrągłe, rozłożyste jabłonie jakby były gotowe stoczyć się ze stromej góry jak zielone piłki... Dniepr płynął niedaleko, za płaską nizina, pokrytą to szarym piaskiem, to młodymi gęstymi krzakami topoli…” Tak oto od razu pojawia się przejmujący obraz prawdziwie szewczenkowskiej, wymarzonej Ukrainy, o której ciężko chory poeta wyjęczał w zgniłym Petersburgu w zimie 1861 roku: „Żeby tylko dotrwać do wiosny! A na Ukrainę… Tam może by mi ulżyło, tam może bym jeszcze trochę odetchnął”… Necuj-Lewycki opisuje mogiłę Szewczenki i dębowy krzyż na niej, jeszcze zanim w 1884 roku postawiono żeliwny pomnik-krzyż, z unikatowymi szczegółami, które z czasem nie tracą swojej poruszającej wartości: „Mogiła Szewczenki stała pośród czystej, niezarośniętej równiny. Dwie warstwy kamienia, każda na łokieć wysokości, żółtały w jasnym słońcu. Ponad nimi czerniała nasypana ziemia, porośnięta trawą i drobnym zielskiem. Krzyż stał wysoko i czerniał, jak namalowany, na tle błękitnego nieba. Od strony zachodu, na dwóch rogach mogiły, na jednym rogu dolnej warstwy i naprzeciw niego na rogu warstwy górnej, kamień trochę się poobsypywał: tędy, widać, wchodzą na szczyt mogiły do krzyża. Pod krzyżem ziemia jest bardzo ubita. Na krzyżu, o ile można sięgnąć rękami, wyryte są nazwiska turystów, którzy odwiedzili mogiłę…” Czy wiedzieliście o tym? Pisarz z dystansem, choć bez jawnego potępienia, nazwał tych, którzy wspinają się i wycinają na świętym krzyżu, turystami (nawiasem mówiąc, to słowo pojawiło się w literaturze ukraińskiej w drugiej połowie XIX wieku chyba najpierwej właśnie u Necuja-Lewyckiego, który używał go w odniesieniu do podróżujących). Ukraiński malarz, autor portretów Szewczenki i publikacji o nim, Iwan Trusz, który wraz z Mykołą Łysenką odwiedził mogiłę Kobzarza dokładnie 20 lat później, ironicznie wspomniał pierwsze ludowe muzeum poety, założone w 1884 roku przy jego mogile: „Pod mogiłą ukraińska gromada postawiła chatę dla wygody turystów”. Ale chcę podkreślić, że w tej chacie, według świadectwa Iwana Truszа, „na framugach, ścianach i kartkach »Kobzarza«, leżącego na stole, czyta się dzikie i banalne frazesy, napisane przez wielu ukraińskich wędrowców…”, co wywołało u malarza „uczucie niesmaku”4… Wróćmy jednak do Necuja-Lewyckiego i jego przyjaciół, którzy „stanęli u wezgłowia Szewczenki” i pochylili głowy: „Wielcy ludzie mówią do żywych przez ziemię z trumny. Bliskość szczątków wielkiego człowieka, do tego tak nieszczęsnego, szczerego, prawdziwego syna nieszczęsnej Ukrainy, wywiera na duszy tak ciężkie wrażenie, że łzy same występują na oczy...” Jak tu nie przypomnieć sobie zwrotu Szewczenki do wszystkich Ukraińców: „Biada nam! Ale, bracia, nie poddawajcie się smutkowi, lecz módlcie się do Boga i pracujcie rozumnie, dla dobra matki naszej Ukrainy nieszczęsnej”. Iwan Semenowicz wyraźnie czuł, że nad mogiłą Szewczenki unosi się swoim skrzydłem nie cicha zadumа, nie poetyckie marzenie o historycznej przeszłości. Nie! Coś ciężkiego spoczęło na sercu i dusiło go, jakby ten kamień, który leżał na grobie poety… Dookoła panowała cisza, a na wszystkie strony roztaczały się cudowne widoki… Lecz to wszystko nie cieszyło jego serca: „Smutek rozlał się nad tym dziwnym krajem, jak niewidzialna rzeka żalu… A obrazy przyrody dookoła są cudowne! Widać, że to miejsce wybrał sobie wielki estetyk, wielki poeta!” Necuj-Lewycki był pewien, że to odczuje każdy, kto stał i będzie stał przy mogile Szewczenki, patrzył i będzie patrzył na szeroką równinę Dniepru, na dziwne zasłony gór i na szarą dal ponad Kaniowem… Nigdy nie zapomni się Tarasowej Góry, każdy, kto ją choć raz w życiu zobaczył! „…Idę za żywym językiem ludowym i za Szewczenką, a nie za czernihowianinem Kuliszem, i na tym koniec”. O wzajemnych stosunkach Iwana Necuja-Lewyckiego z Pantelejmonem Kuliszem najzwięźlej i najpełniej napisał ukraiński historyk i publicysta Marko Antonowycz (1916–2005) w artykule z 1969 roku „P. Kulisz w ocenie I. Necuja-Lewyckiego (Z okazji 150-lecia urodzin P. Kulisza)”. Szczególnie podkreślił ich przyjacielskie stosunki, które przetrwały całe życie, oraz współpracę twórczą, trwającą także po śmierci Kulisza, ponieważ Necuj-Lewycki ukończył przekład Biblii na język ukraiński, nad którym Kulisz pracował przez długie lata. Nie przypadkiem Mykoła Zerow nazwał Iwana Necuja-Lewyckiego „współautorem P. Kulisza” w tej sprawie. Jednocześnie Antonowycz z przekonaniem i trafnie stwierdził, że „Necuj-Lewycki ostro krytykował Kulisza-historyka” w kontekście tego, że ogólnie „w dziedzinie historii między Kuliszem a ukraińską opinią publiczną toczyła się zaciekła wojna…” Chociaż badacz pouczająco powiedział, że „Kulisza jako historyka Necuj-Lewycki nie zdołał należycie zrozumieć i ocenić”, zupełnie szczerze przyznał: w rzeczywistości dla niego „Kulisz był w dziedzinie historii porażką jednego odcinka antyrosyjskiego frontu, na którym Necuj-Lewycki walczył przez całe swoje życie”. Właśnie tak! Na tym „antyrosyjskim froncie” (jakie trafne określenie w odniesieniu do XIX wieku!) Iwan Necuj-Lewycki stał obok Tarasa Szewczenki, a Pantelejmon Kulisz… Przypomnę choćby, jak on opisał jad wobec Szewczenki i tych, którzy byli z poetą: I na Piotra i na Katarzynę Wygadywali hańbę i oszczerstwo. Razem oni nas „ukrzyżowali”, Razem „sierotę dobili”. Zatem Necuj-Lewycki, oświetlony obecnością Szewczenki, pisał do Borysa Hrinczenki 24 lutego 1901 roku o rzeczywiście „tak sławnym pisarzu” Kuliszu: „Tylko szkoda, że to wszystko oświetlone fałszywym światłem, poglądami na ukraińską przeszłość… przez które postawił naszą historię na głowie… To bardzo popsuło jego utwory, a nawet z do- Pomnik pisarza przed Bohuslawskim Humanitarnym Kolegium im. I. S. Necuja-Lewyckiego ma w sobie cień oryginalniczenia i przekory wobec Kostomarowa i Szewczenki... Oto, jak mówią, wam! Patrzcie! Oto jaką zaśpiewam wam, zupełnie nie w unisono z wami…” Porównajmy z Michałem Hruszewskim, który uważał, że Kulisz „pozostanie na zawsze we wdzięcznej pamięci Ukraińców”, ale wyraził, podobnie jak Necuj-Lewycki, gorzką prawdę: „Potem pociągnęło go do historii; wydawało mu się, że Kostomarow i inni historycy źle opisują historię Ukrainy, chwaląc Kozaków jako obrońców ukraińskiego życia; takim okiem patrzył na Kozaków najpierw i Kulisz, ale potem zmienił swój pogląd i zaczął patrzeć na nich oczami ówczesnego panstwa, które twierdziło, że Kozacy tylko niszczyli życie. Dlatego też ganił Szewczenkę za to, że chwalił Kozaków i hajdamaków jako obrońców ukraińskiej wolności”. Krótko przypomnę zasadnicze i dziś aktualne stanowisko Necuja-Lewyckiego: „Okres ukraińskiej kozaczyzny może być polem dla poezji jeszcze szerszym, jeszcze bogatszym, jeszcze lepiej zrozumiałym dla współczesnych ludzi… Kozaczyzna – to kwiat ukraińskiego życia historycznego, to najwspanialszy okres naszej historii, to czas ukraińskiej chwały, zapału i rycerskości”. Przypominam sobie artykuł Necuja-Lewyckiego „Ukraińskość w literackich sporach z Moskwą” (1891), w którym w sposób oryginalnie ostry wypowiedział się na temat polityki imperialnej: „…W Rosji wszystkie osobowości z Ukrainy, z Polski, Litwy, Gruzji układa się razem na jedno administracyjne łoże Prokrustesa, a jeszcze do tego na łoże obrusyfikowania, jeszcze bardziej kłujące i dotkliwe. Jeszcze chcą znaleźć głupców wśród Słowian: „Chodźcie, jakby, do nas! U nas, Boże, jak dobrze żyć!””. Czy wyczuwacie, jak pojawia się nastrój Szewczenki? A cóż tam! Dalej pisarz wprost wymienia Szewczenkę i cytuje z pamięci jego „Kaukaz”: „Tylko dajcie się nam w ręce! A my was już nauczymy, jak kuć kajdany i jak je nosić…”. Przypomnę tekst poety: Wszystko pokażem! Tylko dajcie Się w ręce wziąć. Jak i mury stawiać, Kajdany kuć, Jak i nosić!.. Brawo, Iwanie Semenowiczu, brawo! Trzeba przecież tak otwarcie stanąć ramię w ramię z Szewczenką dokładnie 100 lat przed uzyskaniem przez Ukrainę niepodległości… A do tego ironicznie i mądrze zauważyć po szewczenkowsku: „Któż z Słowian będzie miał ochotę kuć kajdany na samych siebie i jeszcze je nosić?” Nie mam możliwości nawet dotykać sprzeczności między Necujem-Lewyckim a Kuliszem w dziedzinie rozwoju ukraińskiego języka literackiego. Jak wiadomo, pisarz już na początku XX wieku zarzucał, powiedzmy, swoim wielkim współczesnym Borysowi Hrińczence i Serhijowi Jefremowi, że „idą w języku nie za naszymi klasykami, nie za Szewczenką, lecz za lichymi galicyjskimi gazetkami…” Tymczasem Iwan Franko, który z zachwytem nazwał Necuja-Lewyckiego „kolosalnym, obejmującym wszystko okiem Ukrainy”, temu zaprzeczał. Takie ostre dyskusje językoznawcze nie są przedmiotem rozważań w tym artykule, ale muszę przypomnieć, że w liście do Piotra Stebnyckiego z 8 września 1905 roku, kiedy Pantelejmona Kulisza już od dawna nie było na świecie, Iwan Necuj-Lewycki nie omieszkał pewnie potwierdzić w kontekście tematyki językowej: „Idę za żywym ludowym językiem i za Szewczenką, a nie za czernihowcem Kuliszem, i na tym koniec”. Może Pan nie wątpić, że ta maksyma dotyczy również problematyki historycznej, a w ogóle życiowego stanowiska Necuja-Lewyckiego. Na zakończenie tej niełatwej sprawy zaznaczę, że popieram wszystkie zasłużone pochwalne charakterystyki i oceny Pantelejmona Kulisza, jednak nalegam na to, że każdy współczesny Ukrainiec ma prawo do pełnej informacji, przede wszystkim w skondensowanej, encyklopedycznej postaci, o jego stosunku do Tarasa Szewczenki i przedstawieniu historii Ukrainy. Swoje poglądy na ten temat przedstawiłem w specjalnym badaniu5. Tu jest bardzo ważna historycznie, mówiąc słowami Iwana Franki, „prawda bez względu na to, czy komuś kiedykolwiek się podoba”. „To gorący przekleństwo i gorzki płacz nad losem Ukrainy…” W artykule „Czterdziesta piąta rocznica śmierci Tarasa Szewczenki” (1906) oraz w przeglądowej publikacji „Poezja ukraińska” (1906) Iwan Nечуй-Левицький wielokrotnie odwoływał się do utworów Szewczenki, oceniając m.in. poemat „Sen” jako jeden z najlepszych w „Kobzarzu”: „I rzeczywiście, cóż za wysoka poezja w Szewczenkowskim „Śnie”! Jakie dziwne obrazy!... I wszystkie jego wiersze polityczne i patriotyczne tchną tą samą wysoką poezją…” Pisarz zachwycał się wierszami „Do Osnowjanenki” (1839), „Czyhryn, Czyhryn…” (1844), poematem „Kaukaz” (1845)… Co do poslania Szewczenki „Do Osnowjanenki”, to, jak wiadomo, Mykoła Łysenko stworzył do tego utworu kantatę „Biją progi”, a Nечуй-Левицький pozostawił poruszający szkic „W koncercie” (1887), w którym opowiada o swoich przeżyciach i skojarzeniach podczas generalnej próby wykonania utworu przez ukraiński chór: „Biją progi; księżyc wschodzi, Tak jak wschodził wcześniej… Nie ma Siczy, przepadł i ten, Który wszystkim przewodził!.. Nie ma Siczy! Jedno słowo geniusza, rzucone w melodię, – i jakby za sprawą czarów rozwinęła się przede mną obraz… A cudowny baryton płynie, przelewa się; a w motywach jakby słychać, jak huczą dnieprowe progi, jak ryczy Nenasycieć wśród martwej stepowej ciszy. Zdaje się, jakby dawny kobzarz lamentował na ruinach Siczy, jakby palące łzy zaporożca płynęły razem z motywem… Nie zginie Ukraina, nie zginie naród…” Wróćmy do wspomnianych artykułów Iwana Semenowycza: „Kaukaz” i „Czyhryn” – to gorący przekleństwo i gorzki płacz nad losem Ukrainy… A kiedy Szewczenko wylewa łzy w palących wierszach o nieszczęsnym losie biedoty i chłopów pańszczyźnianych, to wstrząsa sercem czytelników dlatego, że sam przeszedł i przecierpiał to nieszczęście, o którym śpiewa, sam przeżył wielki smutek”. Uderzyło mnie, że dotykając wiersza „Czyhryn, Czyhryn…”, decydującego dla losów Ukrainy, napisanego przez trzydziestoletniego Szewczenkę w Moskwie i dlatego przeniknięte rzadkim bólem i smutkiem za sprawą narodową, Nечуй-Левицький nawet nie próbował fachowo go analizować, on po prostu… krótko przekazał tę unikatową poezję w swoim prozatorskim ujęciu. Jednak w rezultacie pisarz mimo wszystko przekonywał „czytelnika”, że „rozpocznie się odrodzenie Nie mam wątpliwości, że Nieczuj-Lewycki zdawał sobie sprawę z antymoskiewskiej wymowy wiersza, ale nie zamierzał tego otwarcie podkreślać… Zrobił jednak, jak się wydaje, nieoczekiwane porównanie dotyczące wspomnianych wierszy Szewczenki: „Te wzniosłe wiersze polityczne i patriotyczne swoją poezją przypominają surowe i majestatyczne obrazy Gór Synajskich z ich gorącym, ognistym kolorytem, skąd jakby lada moment miały posypać się błyskawice i uderzyć pioruny. I takie pioruny biją z tych jego wierszy, w palących myślach i cudownych obrazach, razem z płaczem i łzami…” Dlaczego przed oczami pisarza stanął pejzaż Góry Synaj na tym samym nazwą półwyspie w Egipcie, którego on sam nigdy nie widział? Ale góry pojawiają się w obu wspomnianych artykułach, najpewniej chciało się czegoś egzotycznego, niezwykłego do wyrażenia uczuć, emocji… W autobiografii, którą Nieczuj-Lewycki listownie wysłał do Ołeksandra Kониського trzy dziesięciolecia temu, w kwietniu 1876 roku, wyznał, że przyjeżdżając do domu do Stebliwa z Bohuslawskiego seminarium duchownego jako pobożny chłopiec, „czytał żywoty świętych i przeczytał cztery bardzo piękne księgi; i wydawało mi się, że będę na Athos albo na Synaju, albo w egipskich lasach. Chciałem tam być, tak podobały mi się obrazy ascetycznego życia i ta przyroda, która była opisana w żywotach”. To wiele wyjaśnia… Iwan Nieczuj-Lewycki jako jeden z pierwszych przypomniał, że Taras Szewczenko jest znany i ceniony zwłaszcza w świecie słowiańskim; na przykład przytoczył wnioski austriackiego pisarza i literaturoznawcy Karla-Emila Franzosa (1848–1904), który, „ceniąc poezję Szewczenki, powiedział, że „Hajdamacy” to najwyższy poetycki utwór w całej poezji słowiańskiej, a Szewczenko jako poeta jednakowo wysoki jest zarówno w utworach lirycznych, epickich, jak i politycznych…” Sam Iwan Semenowicz jednoznacznie stwierdził, że poezje Szewczenki „zajmują wyjątkowe, odrębne miejsce, odrębne od wszystkich nawet najlepszych wierszy wszystkich nowszych i dawniejszych naszych poetów”. A w skali światowej postawił Tarasa Szewczenkę obok Williama Szekspira, Adama Mickiewicza, Friedricha Schillera… „Był Ukraińcem i ukraińskim, wyłącznie ukraińskim pisarzem…” To, co najcenniejsze, przeszło od Tarasa Szewczenki w duchowe dziedzictwo Iwana Nečuja-Lewyćkiego, można sformułować słowami Iwana Franki, który podkreślał u niego coś „niezachwianego i niezmiennego, lecz nie były to żadne programy partyjne ani tezy, to było jego całkowicie, powiedzmy tak, elementarne, niepodlegające żadnej dyskusji stanowisko narodowe, ukraińskie. Był Ukraińcem i ukraińskim, wyłącznie ukraińskim pisarzem…”6. Iwan Semenowycz był tym absolutnie wiernym i niezachwianym kontynuatorem Szewczenki, który ze względu na swoją duchową skromność nie powiedział tego wprost, lecz miał prawo powiedzieć, jak i Taras Hryhorowycz: Tak ją, tak kocham Moją Ukrainę ubogą, Że przeklnę świętego Boga, Za nią duszę zgubię! Wielki Ukrainiec nie widział perspektywy historycznej w łonie imperium i otwarcie pisał o tym jeszcze w poprzednim stuleciu: „Ukrainę czeka zła perspektywa w Rosji, perspektywa ciemna jak noc, i tylko nowe ukraińskie inteligentne siły narodowe świecą w tej ciemnej przyszłości jak jutrzenka o poranku. Wschodź więc, gwiazdo, i prowadź za sobą bujne letnie gorące słońce, by oświeciło całą Ukrainę, przegnało smutną piekielną noc i wprowadziło za sobą jasny dzień nauki i oświaty – i wolności, wolności, wolności… Nasza przyszłość jest w obcych rękach, ale… i w naszych!”. Sakralna zaciętość Iwana Nečuja-Lewyćkiego w oporze wobec Moskiewszczyzny z jej maniakalnym „obrusitielstwem” („jakże wam zmoskiewszczyć cały kraj”!) w naszych czasach wynosi pisarza na piedestał uczestnika bohaterskiego oporu narodu ukraińskiego wobec rosyjskich okupantów. 1 Podwójne nazwisko z pseudonimem Nechuj pojawiło się w 1874 roku. 2 Zob. pracę dyrektora literacko-memoriałowego muzeum I. S. Nechuja-Lewyckiego w Stebliowie Serhija Chawrusia (1937–2014) „Miłosne marzenia mądrego Nechuja” (Czerkasy, 2013). 3 Serhij Jefremow. Iwan Lewyćkyj Nechuj. Lipsk: Ukraińska drukarnia (bez daty). 191 s. 4 Trusz I. Wrażenia z grobu Szewczenki / Młoda Ukraina. Czasopismo ukraińskiej młodzieży. Lwów, 1901. Nr 5–6. S. 162–163. 5 Zob.: Melnyczenko W. Szczegóły życia Szewczenki: 370 miniatur historycznych, esejów i szkiców. Kijów: Łybid, 2021. S. 120–147. 6 Franko I. Zbiór utworów w 50 tomach. T. 35. Kijów: Naukowa Dumka, 1982. S. 371.

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 14strona oryginału ↗

„Zasadę artyzmu wyznawała w swoich utworach konsekwentnie i stanowczo…” W 120. rocznicę urodzin Natalii Zabiły

Natalia MARCZENKO, kandydat nauk historycznych, bibliolog Dobrą pamięć w ukraińskiej kulturze zdobyła jednak nie dziesięcioleciami członkostwa w prezydium Związku Pisarzy Ukrainy, przewodniczeniem Komisji Literatury Dziecięcej czy tym podobnymi, a sześcioma dziesięcioleciami! płodnej, natchnionej pracy na niwie literatury dziecięcej, które podarowały pokoleniom ukraińskich dzieci dziesiątki oryginalnych utworów. Zabiła tak doskonale przełożyła dla dzieci ukraińskie bajki ludowe, że do dziś właśnie jej warianty są powszechnie znane. Zapoczątkowała w literaturze dla dzieci Ukrainy szereg gatunków i wcześniej „zakazanych” tematów, a także zainicjowała przemianowanie czasopisma „Żowtenia” na bliski wielu pokoleniom „Barwinok” (1945), oficjalne wydawanie zbiorów utworów artystycznych uczniów, pojawienie się pierwszego ukraińskiego almanachu literacko-krytycznego, poświęconego książce dziecięcej („Wesniani obriji”, 1968 r.) i wiele innych. Urodziła się Natalia Lwiwna Zabiła 5 marca 1903 r. w Petersburgu w szlacheckiej ukraińskiej rodzinie. Miała trzech braci i trzy siostry. Matka zawodowo malowała, kochała się w poezji. Dzięki niej Natalia już w wieku czterech lat umiała czytać i liczyć, z czasem opanowała języki obce, fortepian, malarstwo, a także krój i szycie, którymi cieszyła się przez całe życie. Ojciec posiadał wyższe wykształcenie historyczno-filologiczne i ekonomiczne, rangę rzeczywistego radcy stanu, stanowisko wicedyrektora Departamentu Państwowego Majątku Ziemskiego i szczerze szczycił się dawnym kozackim pochodzeniem rodu, który liczył 17 pułkowników i splótł się z rodzinami Bezborodków, Hrabianek, Myrowyczów, Połubotków i Skoropadskich. Dzieci od małego wiedziały, że nazwisko zawdzięczają Petrowi Zabile (Zabiłowi) (1580–1689), który zasłynął jako pułkownik borszniański za Chmielnickiego, sędzia generalny za I. Brzuchowieckiego oraz był jedynym 105-letnim oboźnym generalnym. W Imperium Rosyjskim kozacki ród Zabiłów przekształcił się w rodzinę Zabello. Dziadek Natalii, Parmen Zabello, był akademikiem Petersburskiej Akademii Sztuk, znanym rzeźbiarzem, jego bratanek Wiktor Zabiła – kolegą z roku M. Gogola w gimnazjum nieżyńskim, przyjacielem T. Szewczenki i M. Glinki, znanym ukraińskim poetą-romantykiem. Ciotka ze strony matki, jedna z najpiękniejszych kobiet ówczesnego Petersburga, była primadonną opery i żoną Michaiła Wrubla, który uwiecznił ją w obrazie „Caryca-Łabędź” (1900 r.). A ciotka ze strony ojca – żoną Nikołaja Ge. Sama Natalia witała czternaste urodziny jako ulubienica i duma rodziny: piękna, bystra, uzdolniona dziewczynka zapowiadała się na jedną z najjaśniejszych petersburskich piękności. Lecz przewrót 1917 r. dosłownie wywrócił jej życie do góry nogami. Po zamieszkach korniłowskich Zabellowie byli zmuszeni uciekać do osady Lubotyn w pobliżu Charkowa, dokąd wcześniej przyjeżdżali do miejscowych ziemian „na poziomki”, by podreperować zdrowie Natalii. Przez jakie próby musiała przejść nieprzystosowana do życia kobieta z siedmiorgiem dzieci (wojna domowa, głód, tyfus), Natalia Zabiła wraz z siostrą opowie dopiero w 1935 r. w powieści „Semafori widkryto”. A wtedy nastolatka, jedna ze „starszych” dzieci, eksternistycznie ukończyła gimnazjum i zaczęła pracować: najpierw – w Lubotyńskim Ukrprofsożu, później – w szkole kolejowej jako nauczycielka. Wszystko, co wczoraj było jej dumą i honorem – starodawny szanowany ród, godne wykształcenie, dobre maniery – stało się niebezpieczną oznaką „wrogiej przynależności”. Rozumna, zaradna, aktywna Natalia przystosowuje się wśród „budowniczych nowego świata” jak może: zostaje deputowaną rady wiejskiej, delegatką szeregu zjazdów powiatowych rad, kieruje wydziałem kobiecym komitetu rejonowego i już jako „chłopska” poetka zbliża się do przyszłych „płużan”, wstępuje na wydział historyczny Charkowskiego Instytutu Oświaty Narodowej. Po ukończeniu pracuje jako współpracowniczka redakcji czasopisma „Nowa knyha”, uczona sekretarz Ukraińskiej Izby Książkowej. Ale i w latach nauki, i później, zważając na „daleko nie proletariackie pochodzenie”, przeraża się każdą kolejną „czystką”. Natomiast w tych latach Zabiła – to już znana literatka. Wierszowała Natalia od małego, ale po rosyjsku. Po raz pierwszy ukraińska poezja „Wijna wijni” (według własnego wyznania „bardzo naiwny i niedoskonały wierszyk”) z podpisem „N. Z.” została opublikowana 3 sierpnia 1924 r. w kamieniecko-podolskiej gazecie „Czerwonyj kordon”, którą założył i redagował jej mąż Sawa Bożko. Potem co roku wychodzą zbiorki poetyckie, w tym także dla maluchów, które od razu pokochały nową autorkę. Lecz mimo że utwory Zabiły były rekomendowane przez Ludowy Komisariat Oświaty dla bibliotek szkolnych i dziecięcych, jej pierwsza bajka poetycka „Pryhody awtobusa” (1928) doznała tak miażdżącej krytyki ze strony charkowskich pedologów za „rozrywkowość” i „nadmierną” fantazję, że pisarka przez dwa lata nie mogła pisać. „Niewiarygodnie ciężko wychodzić w świat ze swoimi przemyślanymi sto razy, wyczekanymi, wykochanymi utworami… do nich przyzwyczajasz się, jak do swoich dzieci, a potem – oto, bierzcie. I wtedy tylko jakby zaciśniesz ręce i zęby i patrzysz, jak je najpierw przekręcą w druku, potem każdy po swojemu zinterpretuje i zaczną sądzić…”, – wyznawała w 1929 r. Jednocześnie i własne dzieci zadawały Natalii Lwiwnie niewypowiedziany ból. Właśnie one, a wcale nie mężczyźni, były jej nieugaszoną pragnieniem, rdzeniem jej żarliwej duszy. Dwudziestotrzyletnia poetka z zabójczą szczerością wyznawała: Drogi mój! Ja przede wszystkim – samica, I dla mnie dzieci – przede wszystkim. (1926 r.) Zabiłę z tamtych lat zakochany opisuje w „Tretij roti” W. Sosiura: „…Była bardzo piękna delikatną i marzycielską kobiecą urodą z regularnymi rysami twarzy, cienkimi skrzydlatymi brwiami i długimi rzęsami, za którymi jaśniały brązowe słońca jej cudownych, głębokich jak szczęście oczu”. Te zdumiewające oczy, a jeszcze stłumiony śmiech, promienny dziecięcy uśmiech „generalskiej córki” i wykwintne maniery, które przebijały w każdym ruchu, stały się przyczyną natarczywej męskiej uwagi i szczerej kobiecej nienawiści. Natomiast Natalia potrzebowała, przede wszystkim, chronionego i harmonijnego (jak było w jej dzieciństwie) rodzinnego „gniazda”. Bierze ślub z „prawdziwym kozaczyskiem” i perspektywicznym partyjnym „chłopskim pisarzem” Sawą Bożkiem. Ale ten, nie kryjąc się, nazywa żonę „szlachecką odszczepienką”, chwaląc się, że ożenił się, aby ją „przewychować”, i nieudolnie zdradza. Natalia raz za razem traci ciąże, długo wyczekiwane narodziny syna Tarasa nie przyciągają „prymitywnego donżuana” i „koczownika” do życia rodzinnego, i małżeństwo rozpada się. Płonną okazała się też kolejna próba stworzenia własnego świata rodzinnego. Starszy i pozornie rozsądny poeta Antin Szmyhelśkyj tak znęcał się nad nią, małym synem i córkami, że zyskał sławę „bydlaka” i „najmniej sympatycznego człowieka” domu „Słowo”, a w dodatku okazał się jeszcze tajnym współpracownikiem. Jeśli Tarasyk rósł na krzepkiego, ciekawego wszystkiego, zadziornego chłopca („Kiedy zaczęłam pisać o małym Tarasie, mimo woli wyobraziłam go sobie zewnętrznie podobnym do samowolnego i żwawego chłopca, syna mojej najbliższej przyjaciółki – Natalii Zabiły”, – pisała później O. Iwanenko), – to córeczki rodziły się chorowite i gasły w dzieciństwie, dwoje – w ciężkich czasach lat 30., a najmłodsza – w powojniu. Wymarzona wielka szczęśliwa rodzina stała się najjaśniejszym mitem twórczego świata Zabiły: bezgraniczna niezrealizowana miłość matczyna, jak słoneczny bursztyn, zachowała w słowach i szczebiotliwą nieposedę Jasoczkę, i Hałoczkę-skoczuszkę, i zapobiegliwą Marynę Dmytriwnę. W 1930 r. pisarka ostatecznie przechodzi na pracę twórczą. Wyraźnie zarysowuje się jej styl autorski, który określają szacunek do dziecka, przejrzystość i prostota wykładu, ufna, szczera intonacja opowieści, bez pouczającego tonu czy powierzchownej „śmieszkowatości”, oraz „matczyna” wszechobecność autora obok dziecka-bohatera. Liryczna bohaterka Zabiły – niby słońce, które swoim ciepłem i światłem czyni widzialnym i bezpiecznym dla dziecka cały biały świat. Tylko rośnij! Przez straszne lata 30. pisarka zbliżyła się do artysty Dmytra Szawykina, który z czasem został jej mężem. Wydaje się, że właśnie jego wiara w talent i siłę Natalii Lwiwny oraz natarczywe żądanie „napluć na wszystkich i wszystko” oraz „być sobą”, „uwierzyć w siebie”, stały się jednym z kluczowych czynników pojawienia się tego kulturowego fenomenu, który znamy pod szyldem „Natalia Zabiła”. Pisarka, uwalniając się, „wypisuje” własne traumatyczne doświadczenie w autobiograficznych powieściach „Traktorbud” (1931–1933) i „Semafori widkryto” (1935), wstępuje do Związku Pisarzy Ukrainy (1934) i raz na zawsze wychodzi z roli „ofiary”, przekształcając się w „ważną”, a nawet „niebezpieczną” postać: odnawia dawne związki w „stolicach” już radzieckiego imperium, odpłaca partyjnym, oświatowym i literackim manipulatorom ich własną monetą, znajduje, wspiera i „wysuwa” bliskich sobie duchem ludzi, tworząc sieć niezawodnych i wpływowych sojuszników, a co najważniejsze – świadomie produkuje najlepszy „produkt”, poszukiwany przez czas, umacniając się wśród czołowych autorów Ukrainy. Roztropnie koncentrując się na twórczości dla najmłodszych, gdzie prawdopodobieństwo napisania czegoś „ideologicznie słabego” było najmniejsze, obok doraźnej „publicystyki dla maluchów” Zabiła tworzy pierwsze ukraińskie rozwijające książeczki-obrazki, przerabia ludowe i pisze wierszowaną prozą własne bajki. Przez przerażający 1933 r. w czasopiśmie „Tuk-tuk” drukują jej serię napisanych rytmizowaną prozą opowieści rodzinnych o dziewczynce Jasi, która złożyła się z czasem w sławną „Jasoczczynu knyżeczku” (1934). Od grozy represji końca lat 30. pisarka wewnętrznie się dystansuje, zanurzywszy się w czasy kronikarskie Rusi Kijowskiej. Jej poetycki przekład dla dzieci „Słowa o wyprawie Igora”, opublikowany w maju 1938 r. w czasopiśmie „Pionerija”, do dziś jest jednym z najlepszych. Idylliczny obraz ówczesnego „małego świata” Zabiły można dostrzec we wspaniałym szkicu poetyckim „O dziewczynce Marynce i rudej kotce” (1939), gdzie jest „pełna chata szczęścia”, bo jest uśmiechnięte maleństwo w kołysce, i przyjazna dla siostrzyczki starsza córeczka, i zakochani rodzice. Lecz w 1938 r. represjonują Sawę Bożka i Natalia, przejmując się losem wspólnego syna oraz całej rodziny, w końcu wstępuje w szeregi partii komunistycznej, zostaje zastępczynią sekretarza organizacji partyjnej Charkowskiego Związku Pisarzy, deputowaną Charkowskiej Rady Obwodowej deputowanych ludowych, należycie „odpowiada” na przyłączenie Zachodniej Ukrainy do „sowieckiej macierzy” („Dwie dziewczynki”, 1939). Symbolicznie na tym tle odczytuje się jej książeczkę „O dziewczynce, która wszystkiego się bała” (1938), której mała bohaterka żyje w ciągłym irracjonalnym strachu przed nieznanym. Niespodziewanie dla wszystkich dziewczynka wykazuje odwagę wobec prawdziwego niebezpieczeństwa, odganiając krogulca od kwoki z kurczętami. Zapewne tutaj podświadomie ujawniły się nastroje samej Zabiły, po raz kolejny pewnej, że pokona wszystko, broniąc swojej rodziny. Druga wojna światowa zastaje Natalię Lwiwnę znienacka i, sądząc po korespondencji, absolutnie niegotową na uświadomienie sobie skali i skutków katastrofy, z którą przyszło się zetknąć. Syn znajduje się w Kraju Ałtajskim, a później jako porucznik-moździerzzysta – na froncie. Pisarkę z mężem ewakuują do Ałma-Aty, gdzie pracuje w redakcji „Agitokien” oraz jako konsultantka literacka w redakcji gazety „Kazachstanskaja prawda”. Inni członkowie wielkiej rodziny również znajdują się w różnych końcach Związku, na różnych frontach, na dziesięciolecia tracą kontakt ze sobą. Powróciwszy do Charkowa w 1943 r., Zabiła obejmuje stanowisko przewodniczącej komisji rady obwodowej ds. kultury społecznej, kieruje Charkowską organizacją ZPU (1944–1947), a w 1945 r. – odrodzonym w Kijowie charkowskim czasopismem „Żowtenia”, którego znaną nam nazwę „Barwinok” zaproponowała i „przepchnęła” przy wsparciu P. Tyczyny. Powojenne trudności bytowe i znaczny zakres obowiązków prawie nie pozostawiały miejsca na twórczość. Lecz właśnie w 1945 r. napisano jeden z najsłynniejszych wierszy – „Maryna Dmytriwna”. Trudno znaleźć w ukraińskiej literaturze dla dzieci tak pełne szacunku i drżące podejście autora do „trudu dorastania” dziecka! Poetce udało się uchwycić samą istotę dzieciństwa jako okresu codziennej, wytrwałej, niestrudzonej pracy nad sobą i poznawania otaczającego świata. Pracy jako potrzeby samowyrażenia i samostanowienia. Los tej nietuzinkowej kobiety ze szlacheckiej rodziny, której przyszło od 14 roku życia wziąć na siebie odpowiedzialność za swoje życie i bliskich, pomieścił wszystkie karkołomne zakręty XX w. Stale zagrożona i upokarzana w latach rozwijania się władzy sowieckiej „córka generała”, chorowita, wychowana w cieplarnianych warunkach kochającej wpływowej rodziny romantyczna dziewczynka Tasja Zabello przeszła przez srogie sito prób, zachowując szlachetną „prostą postawę” do późnej starości. I, co najważniejsze, nie tracąc niewyczerpanej zdolności kochania – świata, ludzi, samej możliwości życia – wszystkiego tego, co określamy jako człowieczeństwo. Już Natalia Lwiwna Zabiła, uznana pisarka dziecięca i sowiecka funkcjonariuszka, zajęła znaczące miejsce na szczycie oficjałki, zabezpieczając siebie i konsekwentnie spłacając „długi” krzywdzicielom.

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 15strona oryginału ↗

Duchowy pomnik rodziców

Rok 1947 przynosi Ukrainie kolejny głód i niszczenie powojennego „wolnomyślicielstwa” przez przysłanego na „wzmocnienie” szeregów partyjnych Kaganowicza. Wytrenowana przez dziesięciolecia wymuszonego przystosowania, które stopniowo stało się powszechnie przyjętą „regułą gry” ukraińskiej inteligencji, N. Zabiła od razu wydaje na świat sławiony przez wszystkich radzieckich krytyków tomik „Nasza Ojczyzna” (1947). Godnie zrymowany atlas geograficzny ZSRR, uzupełniony szeregiem historycznych opowiastek i ideologicznych sztafaży, w pełni potwierdził lojalność autorki wobec władzy. W tym czasie Natalia Lwiwna żyła „na dwa domy”: mąż-artysta znalazł swoje miejsce w Kijowie, a ona czuła się pewnie w „podbitym” Charkowie, gdzie wreszcie godnie urządziła się cała niemała rodzina, a otwarta irytacja kolegów jej „wchodnością” w kijowskie i moskiewskie „gabinety”, nakładami i częstym drukiem książek, nie przerażała. Niepokoiły tę pełną pasji, kochającą życie kobietę jedynie ciągłe rozłąki z ukochanym i nieuchronność starości. W 1951 r. N. Zabiła po raz kolejny zmuszona jest chować córeczkę. Starszy syn miał już swoją rodzinę. Jedynym „właściwie jej człowiekiem” – mąż Dmytro był w Kijowie. Tam samo były i najbliższe przyjaciółki-pisarki. Lecz co najważniejsze – w Kijowie nie było ani jednego „rodzinnego” grobu. Zabiła zgadza się na przeprowadzkę. Jeśli wziąć pod uwagę korespondencję, szczerą kijowianką Natalia Lwiwna tak i nie została, chociaż książeczka „Rodzinny Kijów” (1957) przesiąknięta jest szczerą sympatią oraz głębokim szacunkiem do miasta. Jedynym prawdziwie „rodzinnym” miejscem była dacza w Koncza-Zaspie, dokąd starała się uciec przy każdej okazji. Tutaj przez resztę jej życia zbierali się krewni i przyjaciele, tutaj ona znów zmieniała się z majestatycznej, oficjalnej „Natalii Zabiły” w pełną poświęcenia, romantyczną „Tasię”. W 1956 r. Natalia Lwiwna zbiera w osobną książeczkę „O dziewczynce Marynce” wiersze z różnych lat, połączone wspólnym obrazem bystrej, pracowitej i niezwykle ciekawiej świata dziewczynki. Od tego czasu i dalej z jej twórczości znika „firmowa” liryka rodzinności, ustępując miejsca bardziej zdystansowanym gatunkom. A pojawienie się wnuka odzywa się już czysto „chłopięcym” ciągiem do tego, co praktyczne, iskrzącym humorem i dynamiką (fantastyczna powieść „Zdumiewające przygody chłopca Jurczyka i jego dziadka” (1964 r.), tomik „Stała sobie chatka” (1964), sztuka-fantazja „Pierwszy krok” (1968)). Mimo oficjalnego uznania, dopiero w 1960 r. już 57-letnią Natalię Zabiłę po raz pierwszy nagrodzono na „szczeblu państwowym” orderem „Znak Honoru”, a w 1963 r., na jubileusz – orderem Czerwonego Sztandaru Pracy. Wtedy też wyszło dotąd jedyne poświęcone jej twórczości monograficzne badanie – „Natalia Zabiła: rysy portretu literackiego” W. Byczka. W latach 70. Zabiła wreszcie ostatecznie utwierdziła się na nomenklaturowym „olimpie”. Przez całe twórcze życie wszędzie i zawsze deklarowała, że należy „...do tych pisarzy, którzy dorastali razem z Krajem Rad”, ale nigdzie i nigdy nie stoczyła się do roli bezmyślnej wykonawczyni społecznych zamówień. Nawet surowy w ocenie jej postaci W. Kostiuczenko przyznaje: „Zasadę artystyczności wyznawała w swoich utworach konsekwentnie i twardo broniła jej jako teoretyk literatury dla dzieci”. Swoją drogą, właśnie Natalia Lwiwna przyczyniła się do powstania znaczącej dla ukraińskiej kultury antologii ukraińskiej literatury pięknej dla dzieci „Weselka” oraz pierwszego rodzimego wydania literacko-krytycznego o książce dziecięcej – almanachu „Wiosenne horyzonty”. Jej wystąpienia i publikacje odegrały ważną rolę w odkryciu specyfiki literatury dziecięcej, uświadomieniu jej miejsca w procesie historycznoliterackim i nie straciły aktualności do dziś. Pod koniec swojego dramatycznego, napiętego, ale płodnego i mimo wszystko udanego życia, Natalia Zabiła nie tylko nie zatrzymała twórczego postępu, ale i zdobyła się na wiekopomne, znaczące dla ukraińskiej literatury dla dzieci teksty. Chodzi przede wszystkim o wspaniały poemat dramatyczny „Dzieci Trojana” (1971), które do dziś są wzorcem gatunku. Częściowo impulsem do napisania utworu stała się śmierć syna i męża Natalii Lwiwny. Osobisty dramat wypełnił niewymyślonym bólem i szczerością monologi Łybidzi, a zgrabna, napięta fabuła, wspaniały metaforyczny język, duch wysokiego patriotyzmu i jasna humanistyczna postawa uczyniły utwór jednym z najlepszych osiągnięć ukraińskiej dramaturgii dla młodzieży. W 1972 r. za poemat dramatyczny „Dzieci Trojana”, sztukę-fantazję „Pierwszy krok” oraz utwory poetyckie Natalii Zabiłej, jako pierwszej wśród pisarzy dziecięcych, przyznano po raz pierwszy w historii Ukrainy ustanowione wyróżnienie w dziedzinie literatury dziecięcej – nagrodę imienia Łesi Ukrainki. Dramatyczno-baśniowa historia jej wręczenia oraz przebieg zmian w stosunku pisarki do tego wydarzenia zasługują na osobne opracowanie. Przytoczę tylko jeden cytat z listu Zabiłej do siostry: „Wczoraj byłam bardzo imponująca (było to dla mnie ważne, ponieważ wraz z innymi „staruszkami” posadzono mnie w prezydium): miałam na sobie nowy czarny kostiumik… a na piersi – zupełnie unikalny, jeszcze u nikogo na całym świecie, poza mną, nieistniejący medal – a mianowicie: nagrody im. Łesi Ukrainki. Dlatego go założyłam: ordery mają wszyscy, a taki medal na razie mam tylko ja! Wszyscy podchodzili i oglądali, a ja się bawiłam”. Na 70-lecie pisarki w wydawnictwie „Weselka” przygotowano czterotomowe wydanie jej utworów dla dzieci w zredagowanych przez Zabiłą wersjach. W jubileuszowym 1973 r. wręczono order Rewolucji Październikowej, później, a w 1981 r. nagrodzono literacką nagrodą im. O. Kopylenki. O pisarce dużo, entuzjastycznie i, niestety, jednostajnie piszą radzieccy krytycy. Tymczasem ona dużo i owocnie pracuje, zwłaszcza w gatunku baśni literackiej i przekładu. Także, jak i na początku drogi twórczej, Zabiłą przyciąga pełna cudów szczerej ukraińskiej starożytności baśń ludowa. A jeszcze, jak poświadcza korespondencja, Natalia Lwiwna z entuzjazmem czyta nowości i czyta ponownie klasykę, a będąc zagorzałą miłośniczką piłki nożnej i hokeja, z głową zanurza się w „fanowskie” pasje i codziennie pozostaje w kontakcie z ogromną liczbą ludzi, nie gorzej niż zaawansowana współczesna blogerka. W 1978 r. N. Zabiła opracowuje najpełniejsze za życia wydanie swojej „dorosłej” liryki „Trzy czwarte wieku”, jakby próbując choć pod koniec życia odkryć „nie dziecięce” strony swojej namiętnej i do końca życia przez nikogo nie stłumionej natury. Na progu osiemdziesięciolecia po raz pierwszy otwarcie opowiada na łamach prasy o dawnym szlacheckim rodzie i własnym „nie proletariackim” szczęśliwym dzieciństwie, w korespondencji, nie kryjąc się, pisze, że w potomkach we wszystkich liniach „krew bierze swoje”, oraz szczerze entuzjastycznie, wreszcie bez ideologicznych „reweransów”, mówi o twórczości bliskich jej duchem kolegów i… wyuczenie kontynuuje deklarowanie oddania panującym ideałom w oficjalnych drukach i wystąpieniach. Zmarła Natalia Lwiwna 6 lutego 1985 r. w Kijowie w samotności. W 1989 r. czasopismo „Malatko”, z którym pisarka współpracowała od jego powstania aż do swojej śmierci, ustanowiło nagrodę imienia Natalii Zabiłej. Jej imieniem nazwano ulice i biblioteki. Jej wersy do dziś cytuje się na pamięć dzieciom, a baśnie czyta, będąc pewnym, że to właśnie „ukraińskie baśnie ludowe”. Każdy z jej utworów, nawet te z nich, które napisane zostały na żądanie czasu, w istocie swojej jest, jak pisał W. Byczko: „pieśnią matczyną, ciekawą, barwną, mądrą, pracowitą, troskliwą”. A ponieważ wszyscy my od narodzin do śmierci pozostajemy w duszy „dziećmi” i pragniemy być „dziećmi Jego” (bo przecież tylko im otwarte jest Królestwo Boże!), to serdeczny matczyny czyn twórczy Natalii Zabiłej z pokolenia na pokolenie znajduje oddźwięk w ludzkich duszach. Mam nadzieję, że i dramatyczny los tej niesamowitej kobiety, która wchłonęła i przełamała w sobie na tęczowe barwy wszystkie wściekłe odcienie burzliwego XX wieku, będzie kiedyś w pełni zbadany i opowiedziany. Z tą samą miarą ludzkości i prostoty, z jaką ona mówi do nas i, wierzę, będzie mówiła do naszych wnuków. Folklor jako forma społecznej codziennej świadomości – jeden z najważniejszych czynników identyfikacji obywateli według cechy narodowej, wszak tworzy się i rozpowszechnia w języku wspólnoty i poświadcza ciągłość tradycji, zdolność reagowania na wyzwania czasu, ciągłego odnawiania się i pozostawania aktualnym środkiem kształtowania intelektualno-duchowego, emocjonalnego, estetycznego, moralnego bytu. Mykoła DMYTRENKO, doktor nauk filologicznych, profesor Twórcami i nosicielami folkloru są przede wszystkim estetycznie rozwinięte osobowości o wspaniałej pamięci. Takich unikalnych, utalentowanych bajarzy, opowiadaczy, śpiewaczek ludowych jest niemało w każdym ukraińskim regionie (wspomnijmy Marusię Czuraj z Połtawszczyzny, Jawdochę Zuihę, Nastię Prysiażniuk z Podola, Ulianę Kot z Wołynia, Andrija Kalyna z Zakarpacia). Mimo to warto podkreślić: każdy człowiek posiada pewien zasób ustno-poetyckich skarbów, rozpowszechnia je w kręgu rodzinnym czy poza domowym życiem. Folklor powstaje, tworzy się w określonym lokalnym środowisku (rodzinie, miejscowości, wiejskim czy miejskim zespole zawodowym) i rozprzestrzenia się, stając się dorobkiem ludności regionu czy nawet całej wspólnoty etnicznej. Jaskrawym przykładem życia ustnej tradycyjnej kultury w wybranym środowisku jest obszerny zbiór utworów folklorystycznych o wzruszającym tytule „Słuchaj, synu…”, które zapisał znany ukraiński uczony i pedagog, wykładowca Uniwersytetu w Użhorodzie Iwan Senko od swoich rodziców – matki Marii i ojca Mychajła – we wsi Keleczyn w rejonie miżhirskim na Zakarpaciu. To wydanie zaświadcza: oprócz kilku zbiorów pieśni, które zapisali wdzięczni synowie i córki od swoich matek, współczesna ukraińska folklorystyka wzbogaciła się o ustno-poetyckie skarby różnych gatunków. Znamienne, że zbieracz i redaktor zbioru przedstawił zapisane materiały nie według zwykłej klasyfikacji (od obrzędowo-kalendarzowych po społeczno-rodzinne; utwory pieśniowe osobno, narracyjne osobno), lecz zgodnie z logiką ludzkiego życia i określonymi blokami tematycznymi-konceptami: „Dzieciństwo”, „Miłość”, „Rodzina”, „Gospodarowanie”, „Wypoczynek”, „Wiara”, „Pamięć”, „Mądrość”, „Starość”. W ramach tych rozdziałów utwory przedstawiono również specyficznie: niemal w każdym znajdują się kołomyjki i bajki. W pierwszym rozdziale „Dzieciństwo” zamieszczono „pieśni na chrzcinach”, kolędy dla dzieci, wyliczanki, łamańce językowe, gry dziecięce, zawołania, bajki, przypowieści, kolędy dla nastolatków. Różnorodne gatunkowo przykłady podano w rozdziale „Miłość”. Są tu kołomyjki, właściwe pieśni liryczne o miłości, a także pieśni zarobkowe o rozłące, wiązanki kołomyjek rekrutskich, ballady o tragediach zakochanych, wróżby panien na wydaniu, kolędy dla kawalera i panny, opis keleczyńskiego wesela oraz weselne pieśni-ładkanky. Legendą „Dlaczego mężczyzna w rodzinie jest starszy” otwiera się rozdział „Rodzina”. Dalej – pieśni o życiu rodzinnym, o rozłące, ballady o tragediach w życiu rodzinnym, prawdziwe historie o kłopotach rodzinnych, przypowieści-lekcje dla rodziców i dzieci, kolędy dla gospodyni. Jako logiczna kontynuacja ostatniej rubryki, kolejny rozdział „Gospodarowanie” zaczynają kolędy dla gospodarza. Ciekawe są wróżby gospodarskie, przepowiednie pogodowe, opowieści etnologiczne o rolnictwie, pasterstwie, pracy w lesie, jedzeniu, odzieży. Na zakończenie rozdziału podano tekst (według interpretacji Iwana Senki) „pieśni biesiadnej gospodarzy” „Oj dębie, dębie…”. Faktycznie ten utwór to jeden z wariantów znanej na Ukrainie pieśni rekrutskiej „Dębie, dębie zielony”, jednak z rozległej dwuczęściowej struktury (pytanie – odpowiedź) drugą część w zakarpackim wariancie utracono: na pytanie w zwrotkach w pierwszej: kto będzie dąb rąbać, jak on (młodzieniec, kawaler, młodzik) „pójdzie wędrować”, w drugiej: kto będzie trawę kosić, jak on „pójdzie szablę nosić”, w trzeciej: kto będzie żyto żąć, jak on „pójdzie wojować”, w czwartej i ostatniej: kto będzie „winko czerwone” pić, jak on „pójdzie w ziemię gnić” tylko w dwóch środkowych konstatuje się: „trawa nieskoszona”, „żyto nieskoszone”. Większość wariantów ze Słobożańszczyzny, Środkowego Naddnieprza, Polesia i Podola ma odpowiedź dębu, trawy, dziewczyny: „Inny mnie…” (rąbać, kosić, kochać będzie), co z jednej strony pogłębia tragizm sytuacji, a z drugiej – zapewnia perspektywę, optymizm społeczny. Różnorodne gatunkowo utwory zamieszczono w rozdziale „Wypoczynek”: wiązanki kołomyjek, kołomyjki biesiadne, żartobliwe, przyśpiewki do tańca, bajki (w szczególności: „Jak pasterz czarta przechytrzył”, „Jak Cygan przebywał na tamtym świecie”, „Jak dziad trzy kozły wydoił”, „Czarodziejska łopata”, „Jak babciną córkę syn carski wyswatał”, „O człowieku, który rozumiał mowę zwierząt”), anegdoty (czternaście przykładów). W rozdziale „Wiara” podano legendy apokryficzne, toponimiczne, kolędy chrześcijańskie, opowieści demonologiczne, antyopowieści, przykłady wróżb, zaklęć, przesądów, interpretacji snów, zbiory wyzwisk i przekleństw, a także toastów i życzeń. W niektórych podrozdziałach redaktor zastosował drobniejszą rubrykę. Powiedzmy, utwory połączone nazwą „Wyzwiska, przekleństwa” podzielono na takie grupy: żartobliwe („Deszcz by cię zmoczył!”, „Kaczka by cię kopnęła!”, „Kotka by ci usta oblizała!”, „Myszy by twoją kotkę zjadły!”), mitologiczne („Słońce by na ciebie nie grzało!”, „Perun by w ciebie trzasnął!”, „Woda by cię przygniotła!”, „Czart by tobą szarpał!” i in.), przykłady z życzeniem nieszczęścia, chorób, śmierci („Wtedy byś się ożenił, kiedy mi na dłoni włosy wyrosną”, „Trzymałbyś się na siłach, jak piasek na widłach!”, „Pióra by ci w gardle wyrosły!”, „Chodziłbyś z torbą po świecie!”, „Chatę by ci ludzie omijali!” i in.). Toasty, życzenia sklasyfikowano tak: dla dzieci; dla panny, kawalera; dla młodych na weselu; kolędnicy – dla gospodarza i gospodyni; dla gości przy stole („Zdrowi pijcie i długo żyjcie!”). „Pamięć” – tutaj przeważnie utwory gatunków prozy niebajkowej: opowieści mitologiczne o olbrzymach, opowieści o Tatarach i Turkach, podania – o władcach, o rozbójnikach, o opryszkach, o pańskich porządkach, o Mykole Szuhaju, Ilku Lypeju. Podano pieśni o I wojnie światowej, materiały z czasów Karpackiej Ukrainy, II wojny światowej, prawdziwe historie z czasów radzieckich oraz o Szoplaku-Kozaku, anegdoty z czasów radzieckich. W rozdziale „Mądrość” zamieszczono przysłowia, zagadki, porównania ludowe, przypowieści „Czyje imię wspominają częściej”, „Dlaczego bywają wojny” i in. Osobna rubryka, jak i w poprzednim rozdziale, poświęcona jest Szoplakowi-Kozakowi (chyba warto byłoby te materiały połączyć w podrozdział „Mądrość Szoplaka-Kozaka”). „Starość – nie radość” – leitmotivem rozdziału „Starość”. Tutaj różnorodne gatunkowo przykłady: kołomyjki, przypowieści, legendy, podania („Jak starych ludzi wywozili do lasu”, „Dlaczego ludzie nie znają czasu swojej śmierci” i in.), pieśni o śmierci-rozłące, pieśni pogrzebowe, a także podrozdziały „Sny wróżą śmierć”, „Przesądy o zwiastunach śmierci”. Na zakończenie zbioru podano rozdział „Melodie”, „Posłowie”, „Słownik mało używanych słów” oraz „Dodatek” („Długa droga od rękopisu do książki” – pierwszy wariant zbioru „Słuchaj, synu…” opracowano w 1979 r.). W książce zamieszczono czarno-białe fotografie z życia rodzinnego Senków. W „Posłowiu” Iwan Senko słusznie podkreśla: „Piękno i mądrość. A także informacyjność i ludowa dydaktyka. Tak mogę z dumą powiedzieć o folklorystycznych skarbach moich rodziców – Marii Wasyliwny Senko i Mychajła Fedorowycza Senki. Zapisując i publikując je, kierowałem się jednym: co od ludu wzięto – niech ludowi powróci”. Wdzięczny syn swoich przodków i wierny syn Ukrainy folklorysta Iwan Senko fundamentalnym wydaniem „Słuchaj, synu…” postawił godny duchowy pomnik swoim rodzicom, swojemu wierchowińskiemu krajowi, Ojczyźnie. Senko Iwan. Słuchaj, synu… Skarby folkloru małżeństwa Marii i Mychajła Senków z zakarpackiej wsi Keleczyn w zapisach ich syna Iwana. – Użhorod: TIMPANI, 2022. – 396 s.

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 16strona oryginału ↗

Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony

wa. Wśród autorów: Olha Annenko, Anna Bahriana, Ihor Biłyć, Ołeksandr Witer, Inna Honczarowa, Andy Iva, Ołeh Mychajłow, Wołodymyr Serdiuk, Maryna Smilianec, Switłana Spasyba, Kateryna Czepura, Dmytro Ternowyj, Nadiia Kalihor i inni. Kolejnym wydarzeniem była premiera spektaklu „Niespodziewanie cicho”, który jest wspólnym projektem Narodowego Centrum Sztuki Teatralnej im. Lesia Kurbasa oraz teatru MIST. O czym mowa? Niespodziewana cisza pośród kakofonii wojny. Dwoje w przestrzeni schronu. A może przestrzeń to coś innego? Coś tajemniczego i niezgłębionego?.. Wszystko, co było Przed, znika w oparach wojny. Wszystko, co będzie Po, staje się jedynie widmową chimerą. Jest tylko Tu i Teraz. W przestrzeni niespodziewanej ciszy i szarych ścian pojawiają się dwoje nowych ludzi. Ludzi zrodzonych przez wojnę i ciszę między ostrzałami. Dwoje chce zapełnić białe strony i zagrać nowe role… Autor sztuki i reżyser – Ołeksandr Mirosznyczenko, aktorzy – Jełyzaweta Krasniczenko oraz Denys Szczerbak. Pod koniec tygodnia sztuki odbył się pokaz inscenizacji poetyckiej „Świt”, scenariusz i reżyseria Ołeksandry Krawczenko, na motywach wierszy ukraińskich poetów. To spektakl o kobietach w schronie, które otrzymują wiadomości od ukochanych z frontu.

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 16strona oryginału ↗

Wiadomości artystyczne z Centrum Kurbasa

W Narodowym Centrum Sztuki Teatralnej imienia Lesia Kurbasa odbył się niedawno szereg wydarzeń artystyczno-kulturalnych, prezentujących współczesną dramaturgię ukraińską. W szczególności pokazano spektakl Dnieprzańskiego Teleteatru „Szopka. Kroniki wojny” oraz przeprowadzono tydzień sztuki „Luty luty 2014–2023”. Eduard OWCHARENKO „Szopka. Kroniki wojny” – spektakl Teleteatru, który jest głównym ośrodkiem współczesnej sztuki w Dnieprze, założycielem największego festiwalu ukraińskiego dramatu Dnipro.ua, który mimo ostrzałów wypuszcza premierę za premierą. Według fabuły wszyscy czekają na święta noworoczne, ale co robić, gdy twój dom znajduje się na okupowanym terytorium?.. Bohaterowie decydują się świętować mimo wszystko, a czymże jest ukraińskie Boże Narodzenie bez szopki? Prawda, i jej fabuła staje się szczególna, kiedy zamiast kolędników przychodzą orki… Jakie próby czekają na wolnomyślnych śmiałków, zgubi czy uratuje ich szopka? Czy pojawi się światło w tunelu do wyzwolenia? O tym i nie tylko – historia „Szopka. Kroniki wojny”, która nikogo nie pozostawi obojętnym. Autor i reżyser Artem Łebediew był zmuszony opuścić rodzinny Ługańsk po ataku „bratniego” narodu w 2014 roku, ale tęsknota i gniew wciąż są z nim. Ekskluzywna sztuka napisana specjalnie na zamówienie dyrektor-kierownik artystycznej teatru Olhy Wołoszyny. – Teleteatr – to teatr współczesnej ukraińskiej sztuki w Dnieprze – podkreśliła dyrektor Narodowego Centrum Sztuki Teatralnej imienia Lesia Kurbasa Nelli Kornijenko. – W tym mieście trudno mówić o ukraińskiej sztuce. Ale pojawili się entuzjaści. W Dnieprze powstał teatr Olhy Wołoszyny. Pani Olha zorganizowała festiwal ukraińskiej sztuki. Narodowe Centrum Lesia Kurbasa, nasi praktycy i teoretycy, eksperymentatorzy również brali w nim udział. Wydarzenie zyskało znaczny rozgłos w Dnieprze, gdyż teatr opracowywał strategię, jak zmieniać miasto. Myślę, że takich ludzi jak Olha Wołoszyna trzeba wszelkimi sposobami wspierać. W Ukrainie musi być elita, która codziennie dba o duchowy i psychiczny kreatyw. Teatr broni Ukrainę swoją działalnością na froncie kulturalnym. Obecnie jest to jeden z najtrudniejszych i najbardziej dramatycznych frontów. Pokłońmy się tym, którzy nas bronią, i tym, którzy dołączają do nich na poziomie intelektualnym i duchowym. – Wszyscy marzyliśmy o festiwalu ukraińskiego dramatu – przyznała Olha Wołoszyna. – Urodził się w Dnieprze i odbywał się w 2017, 2018 oraz 2019 r. Miał być i w 2020. Ale najpierw na przeszkodzie stanęła kwarantanna, a potem – wojna… W naszym teatrze jest mała sala, zaledwie 70 miejsc, ale zawsze ciepła atmosfera. Kontynuujemy rozmowy z widzami także po spektaklu. Rozmawiamy z nimi językiem teatralnym, swoimi rolami. Mówię: „Jeśli nie ma wody, nie ma światła, to można przeżyć. Ale jak żyć, kiedy nie ma wolności?”. Żyjemy na przełomie historii. Razem trzymamy obronę Ukrainy. Od pierwszych dni wojny umieszczaliśmy w teatrze uchodźców, graliśmy dla nich spektakle. Niektórzy z tych ludzi wcześniej ani razu nie byli w teatrze. Pod koniec maja zaczęliśmy grać komedie. Staraliśmy się wyprowadzać ludzi ze stresu, aby uświadomili sobie, że życie trwa dalej. A latem i jesienią wróciliśmy do głównego repertuaru. Kiedy przygotowywaliśmy się do Nowego Roku, powiedziałam, że w naszym teatrze nigdy nie było spektaklu o szopce. Artem Łebediew w kilka dni napisał sztukę. Do Bożego Narodzenia zostawał miesiąc, i nasz teatr pogrążył się w pracy. Główny wniosek spektaklu – nie powinniśmy dopuścić wroga na nasze terytorium. Właśnie w najbardziej krytycznych momentach odkrywamy siebie, swój naród. Stajemy się inni, i ten spektakl – jest o oporze. Chcieliśmy powiedzieć, że nawet jedna osoba, nawet chore dziecko, może przeciwstawić się wrogowi. Spektakl „Szopka. Kroniki wojny” – to nasz front kulturalny, przesłanie do młodzieży, do wszystkich, którzy nie wierzą, że wystarczy nam sił, by wytrzymać wszystkie próby. Rolę Siostry w spektaklu wykonuje Olha Stepanenko, w naszym teatrze jest ona także asystentką reżysera. Brat – Pawło Szartuba, on u nas jest jeszcze oświetleniowcem. Jeszcze w spektaklu grają Jurij Prawiłow (Okupant) i Jurij Kołesnykow (Nauczyciel). Niedawno u nas szedł nowy spektakl według sztuki Ołeksandra Vitra „Tragiczna historia Emila Szporka”. Chcemy pokazać go także na scenie Narodowego Centrum Sztuki Teatralnej imienia Lesia Kurbasa. Tydzień sztuki „Luty luty 2014—2023” rozpoczął się od artprojektu „Wybieramy Berezil”. W jego ramach odbyła się wystawa fotograficzna „Kurbasowcy na wojnie”, na której zaprezentowano zdjęcia pracowników NCST imienia Lesia Kurbasa Jewhena Kopjowa, Wołodymyra Danylewskiego oraz Ołeha Serebriakowa; wystawa fotograficzna „Jesteśmy w odległości, ale sercem z Ukrainą” – zdjęcia z biennale ukraińskich artystów w Gruzji z udziałem scenografki Centrum Kurbasa Olhy Nowikowej oraz prezentacja filmu i zdjęć „Rok na wojnie. Przygody Bandery i Hruszewskiego, albo Niewiarygodne historie wolontariatu” od reżysera i wolontariusza Ołeksija Orłowa. – To film dokumentalny, który powstawał przez rok, – opowiedział Ołeksij Orłow, – o naszej historii wolontariatu z Serhijem Rubanem. Początek pełnoskalowej wojny stał się katalizatorem otwarcia frontu wolontariackiego. Przez pół roku pomogliśmy ponad 5 tys. ludzi. Oprócz opowieści o naszych przygodach, w filmie mowa o skutkach rosyjskiej agresji w Buczy, Irpieniu, Czernihowie. Spalone domy, poszkodowane miasta, ciekawe historie wojskowych. Tego nie pokażą w telewizji. Foto-wideo-geografia projektu: Kijów, Irpień, Bucza, Czernihów, Charków, Bachmut i inne miasta. W ramach tygodnia sztuki odbyła się także prezentacja antologii sztuk „Nienazwana wojna”. Pomysł antologii powstał jako dramaturgiczny opór wobec rosyjskiej agresji z projektów „Na czasie” i „DramPost” NCST imienia Lesia Kurbasa. Projekty te składały się z wyboru sztuk o wojnie, czytań scenicznych, spektakli, artykułów i dyskusji. Odbyło się zapoznanie z nowymi tekstami, autorami i redaktorami antologii, czytanie sceniczne sztuk i dyskusje. Czytanie fragmentów przygotowali Czesny Teatr, studenci KNUKiM i KNiTKiT im. I. Karpenki-Karego na czele z Danyłem Wołochem. Kuratorzy i autorzy projektu „Nienazwana wojna” – Ołeh Mykołajczuk i Neda Neżdana, autorka prologu i redaktorka – literaturoznawczyni Ołena Bondare- „Niespodziewanie cicho”

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 16strona oryginału ↗

Apel do naszych czytelników, prenumeratorów, członków Proświty

Przyjaciele! Tygodnik „Słowo Proświty” – jedna z niewielu istniejących obecnie wysp niezależnego ukraińskiego słowa w informacyjnym morzu – przy pewnym „wsparciu” naszych władz znalazł się na granicy zaprzestania swojego istnienia. I tylko my sami, którzy kochamy, szanujemy i cenimy ukraińskie prawdziwe i obiektywne słowo, możemy pomóc „Słowu Proświty”. Każde wsparcie finansowe wydawnictwa to znaczący wkład w ukraińską sprawę. Dlatego podajemy Państwu nasze dane bankowe: AT „Sens Bank”, rachunek bieżący UA 30300346000002600 2016994001; odbiorca: Organizacja Społeczna „Ogólnoukraińskie Towarzystwo „Proświta” im. Tarasa Szewczenki; kod EDRPOU/INN: 00031756. Tytuł płatności wypełnia płatnik w taki sposób, aby podać pełną informację o płatności. Na naszą prośbę o pomoc dla gazety „Słowo Proświty” odpowiedzieli: 1. Andrijczuk Petro Ołeksandrowycz — 2000 hrywien. 2. Melnyczuk H. P. — 1500 hrywien. 3. Słojko Nela Iwaniwna — 1000 hrywien. 4. Moroz Łarysa Zachariwna — 500 hrywien. 5. Stolarowa Anna — 500 hrywien. Sekretarz odpowiedzialna Iryna SZEWCZUK Dział kultury Eduard OWCHARENKO 279-39-55 Redaktorka literacka Hałyna DACIUK Korektorka Ołena HŁUSZKO Skład komputerowy Iryna SZEWCZUK Księgowość 279-41-46 Adres redakcji: ul. Chreszczatyk, 10-B, m. Kijów, 01001 E-mail: slovo_prosvity@ukr.net http://slovoprosvity.org http://prosvitanews.org.ua Korespondencja z czytelnikami — tylko na łamach gazety. Odpowiedzialność za wiarygodność informacji ponoszą autorzy. Redakcja zastrzega sobie prawo do redagowania i skracania tekstów. Redakcja nie zawsze podziela poglądy swoich autorów. Przy wykorzystywaniu naszych publikacji powołanie się na „Słowo Proświty” jest obowiązkowe. Indeks gazety „Słowo Proświty” — 30617 Wydrukowano w spółce z o.o. „Mega-Poligraf”, 04073 m. Kijów, ul. Marka Wowczka, 3.

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 16strona oryginału ↗

TYGODNIK OGÓLNOUKRAIŃSKIEGO TOWARZYSTWA «PROŚWIATA» im. TARASA SZEWCZENKI ZAPOWIEDŹ

Założyciel: Ogólnoukraińskie Towarzystwo „Proświta” im. Tarasa Szewczenki. Świadectwo rejestracyjne KW nr 4066 z 02.03.2000 r. Redaktor naczelny Pawło MOWCZAN Odpowiedzialna za wydanie Lubow HOŁOTA R e d a k c j a Lubow HOŁOTA (przewodnicząca) Pawło MOWCZAN Mykoła TYMOSZYK Heorhij FILIPCZUK Mykoła HOŁOMSZA Jurij HANDZIUK Halina DACZUK Jewhen BUKET

Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn