Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 10strona oryginału ↗

POZNAJCIE: LAUREAT NAGRODY NARODOWEJ imienia Tarasa SZEWCZENKI

Слово Просвіти, №11 за 2004 рік

I. “KAŻDY CZŁOWIEK DLA DRUGIEGO CZŁOWIEKA JEST TROCHĘ UKRAIŃCEM” Czasy się zmieniają. Gdyby podobna książka ukazała się jeszcze jakieś 20 lat temu, a sam autor był przedstawicielem ukraińskiej diaspory lub dysydentem, dziś ten zbiór wszedłby do wszystkich programów szkolnych. Jednak obecnie zaczynamy „iść na kompromisy” w kwestiach narodowych i, aby nie wywoływać zbędnego rozdrażnienia (u kogo?), wolimy nie wspominać o niestosownym autorskim radykalizmie, nawet jeśli jest on ujęty w formę narodowego paradoksu. Książka „Słomiana strzecha Ojczyzny” składa się z trzech cykli: „Złamana gałąź wierzby, czyli Ukrainiana”, „Prawda starej studni, czyli Kozakowanie”, „Skąd trawa rośnie, czyli Spotkania z Kotyhoroszkiem”. To bardzo silny poetycki tryptyk, w którym z psychologiczną głębią odkrywana jest narodowa mentalność Ukraińców. To najbardziej ukraińska książka w naszej literaturze na przełomie tysiącleci. To wyrafinowany policzek wymierzony naszym nieuzasadnionym ambicjom i uzasadnionym kompleksom. To ostra satyra, ukryta w formie lekkiej ironii i filozoficznego paradoksu. Przejrzystość i lakoniczność formy nie wymagają nadmiernych komentarzy. To książka, którą trzeba czytać. Nie na wiecach. Ale kiedy dojrzejesz do pragnienia pozbycia się złudnych mitów, które zatruwają świadomość i nie dają możliwości dostrzeżenia szerszego tła poza tłem narodowym. „Każdy człowiek // dla drugiego człowieka // jest trochę Ukraińcem” (W. Słapczuk). Co tu jeszcze dodać?.. II. SKÓRA, KTÓRA NICZEGO NIE OZNACZAŁA W końcu Wasyl Słapczuk trafił w literacką koniunkturę teraźniejszości. Widać to po tym, jak aktywnie wzięło się za jego „rozreklamowanie” jedno z monopolistycznych wydawnictw współczesnego procesu literackiego „Knyżnyk-Review”, którego pierwszy numer za 2004 rok jest wypełniony Słapczukiem: jest tu i wywiad Dmytra Stusa z autorem, i recenzja Dmytra Stusa powieści „Ślepy deszcz”, i redakcyjny komentarz do tej samej powieści jako do najbardziej rezonansowego zjawiska prozatorskiego 2004 roku. „Ślepy deszcz” to 16. książka Wasyla Słapczuka i pierwsza, wcielona w samodzielny autorski prozatorski projekt książkowy. Przedtem Wasyl wydał ponownie swoje pierwsze „afgańskie” zbiory „Chlebowy człowieczek (jak długo ta wojna trwała)” oraz „Niema kukułka”, uzupełnił ten tematyczny tryptyk „afgańską” powieścią „Przekleństwo” — książka wznowieniowa nosi tytuł „Ptak z przypalonym skrzydłem” (2002). Oprócz tego poszczególne utwory prozatorskie pojawiały się na łamach czasopism „Berezil” i „Kurier Krywbasa”. Powieść rozpada się na trzy oddzielne wątki, powiązane losami poszczególnych bohaterów. Część pierwsza — historia mordercy-maniaka, którego wiejska wiedźma, ratując przed pościgiem milicji, zamienia w wilkołaka. Część druga — dramatyczny los młodej Niny, zgwałconej przez wilkołaka i wygnanej z domu przez rodziców, którzy nie ścierpieli hańby (córka urodziła dziecko i nie chciała wychodzić za mąż za chłopaka, który uznawał się za ojca dziecka) — swoisty wariant „Katarzyny” Szewczenki, w końcu Ninę jej anioł stróż (anioł deszczu) tak właśnie nazywa Katarzyną („Ja, Katarzyno, nie nadaję imion, ja je tylko wypowiadam. I na niektóre reagują…”). Część trzecia — los przeciętnego mieszczanina (mieszkańca miasta) Anatolija, który jedzie do Wioski polować na wiedźmę, a jest nią rodzona ciotka Niny, Oksana (ta, która zamieniła mordercę-maniaka w wilkołaka, a także „kochała się” z nim, Anatolijowi zaś tłumaczyła swój związek z wilkołakiem jako litość: „On był nieszczęśliwy. Zlitowałam się nad nim… Ale on nie doceniał mojej czułości…”). Ta powieść jest awanturniczo-mistyczna i jako taka w pełni odpowiada na zapotrzebowanie czytelników, chociaż nie jest pozbawiona wad kompozycyjnych. W końcu sam autor chciał spróbować swoich sił w gatunku „lekkiej, rozrywkowej lektury”, nadając jej pewne intelektualne tło. Pomimo tej nie do końca udanej symbiozy, możemy stwierdzić, że Wasyl Słapczuk jest właśnie tym autorem, który zdoła w nowym dla siebie gatunku osiągnąć tę twórczą harmonię, którą osiągnął w poezji. To nie tyle życzenie dla autora, co zrozumienie celu, jaki postawił przed sobą W. Słapczuk. III. CZYTANIE BEZ OCZEKIWAŃ Rozpocznę od autocytatu. Nie dlatego, że jestem taki mądry, po prostu leniwie wymyślać koło na nowo. Jakoś w jednej z ankiet literacko-ukraińskich „okrągłych stołów” postawiono pytanie: „Czego obecnie oczekujesz od literatury ukraińskiej?”, na które odpowiedziałem tak: „Ja nie oczekuję. Ja po prostu czytam. I znajduję wiele pożytecznego dla siebie zarówno w planach estetycznych, jak i światopoglądowych. Wydaje mi się, że jeszcze wielu z nas musi się właśnie tego nauczyć — nie czekać, a czytać, nawet jeśli Ty pretendujesz do laurów Twórcy…”. W tej odpowiedzi jest nieznaczne polemizowanie z tytułem nowej książki recenzji, opinii i notatek Wasyla Słapczuka z Łucka. Prawdę mówiąc, nie planowałem pisać kolejnej opinii o książce Wasyla, nie chcąc powtórzeń, bo pisałem także opinię o pierwszej książce refleksji krytycznych, która nosiła tytuł „Lot mechanicznej kukułki nad własnym gniazdem” (2001). Jednak przeczytawszy pierwszą z brzegu opinię Wasyla o książce tekstów literacko-krytycznych Ludmyły Tarnaszynśkiej „Sezon wieczności” pod tytułem „Przez chwilę do wieczności”, zrozumiałem, że nie uniknę własnych przemyśleń. Słapczuk przytacza rozważania W. Bazylewśkiego z eseju „Hula pochwale”, gdzie szanowany autor twierdzi, że „dzisiaj w literaturze pora pochwalizmu”, że „w literaturze ukraińskiej ton nadaje krytyk bezzębny. Krytyk, który nigdy nikogo nie krytykuje”, a profesjonalnym obowiązkiem krytyka jest „szczerzyć zęby, ponieważ krytyk literacki — to pies stróżujący literatury i powinien chronić ją przed szkodnikami i partaczami: destruktorami, imitatorami, amatorami, grafomanami”. Słapczuk zgadza się z tymi rozważaniami swojego autorytatywnego kolegi (oto tylko dlaczegoś nie przypominam sobie „rozgromnych” artykułów samego Bazylewśkiego, z wyjątkiem artykułów dyskusyjnych „Barbaryzacja” oraz „Zimny prysznic historii”, które nie są krytycznymi opiniami) i kontynuuje z niewłaściwą mu kategorycznością: „Literatura ukraińska potrzebuje krytyka-inkwizytora, który przyniósłby jej oczyszczenie ogniem i krwią (Proszę nie zrozumieć mnie dosłownie: mowa moja jest obrazowa i metaforyczna). Inkwizytora, który w popiele spalonych książek zdoła znaleźć prawdę — tę, której nam brakuje na stronach”. O proszę, pomyślałem. Oto deklaracja krytycznego męża, a nie dziecięcia. Teraz, myślę, na tych 128 stronach niczego innego nie będzie, oprócz „ognia i krwi” (niech będzie obrazowo-metaforycznie). Ale przeczytawszy dalej, uspokoiłem się (wcale nie rozczarowałem), bo zobaczyłem tego samego mądrego, wnikliwego, sympatyzującego pisarzowi czytelnika. Właśnie tak — czytelnika. Oto kogo naprawdę brakuje współczesnej literaturze. Ja go nazywam „zwykłym czytelnikiem”. I nie ma tu maskowania się pod prostotę, jest zrozumienie tego, że literatura — każda — będzie mogła pełnowartościowo rozwijać się tylko wtedy, gdy ma jego — zwykłego czytelnika. W recenzji powieści W. Łysa „Maska” („Człowiek w pięciu maskach”) spotykamy właściwe Słapczukowi stwierdzenie: „Ja osobiście nie czytam książek, aby wyszukiwać w nich wady. Biorę książkę do rąk, żeby porozmawiać. I kiedy ta rozmowa przynosi zadowolenie, sumienie broni mi naciągać maskę złośliwego krytyka na przyjazne oblicze wdzięcznego czytelnika”. Oto i mamy odpowiedź na pretensje W. Bazylewśkiego — jest tyle dobrej literatury, nieprzeczytanej przez nas, że grzech tracić czas na grafomanię. Sama książka W. Słapczuka ma dwa duże rozdziały: 1. Między szafotem uznania a piedestałem zapomnienia; 2. Wiosenne powodzie i jesienne autodafe (notatki na marginesach książek). Ostatni rozdział — to taki wariant fragmentarycznych wrażeń po przeczytaniu (czymś przypomina rozszerzoną adnotację, ale zawsze z własnym spojrzeniem: pozytywnym, krytycznym, ironicznym, a nawet patetycznym). Ja znowu będę twierdził, że dzisiejsza krytyka — w końcu, jak i zawsze — powinna być napisana na wysokim poziomie stylistycznym. To proza! Jej sukces/niesukces zależy od poziomu talentu autora. Tylko wtedy zwracają uwagę na światopoglądowe i estetyczne poglądy krytyka, kiedy przyjmuje się jego styl. Epatowanie — to jedna ze składowych krytyki (ale nie zawsze) i nie można nim nadużywać. U W. Słapczuka epatowanie faktycznie nie występuje. Zastępuje je intryga opowieści. On umie dostrzegać to, co najważniejsze. Najczęściej używa ironii. Lekkiej i, z reguły, życzliwej. O kimkolwiek by nie mówił W. Słapczuk — o H. Husejnowie czy S. Procuku, M. Matios czy L. Tarnaszynśkiej, K. Moskalcu czy J. Hudziu, P. Soroce czy W. Szklarze, Je. Swerstiuku czy M. Żułynśkim, — on zawsze jest konkretny i dokładny w rozmowie. Nie boi się krytycznie przejrzeć klasyki (o poezji M. Eminescu), nie wpada w „masową psychozę” (o powieści Paulo Coelho „Alchemik”: „mnie poraża ta olbrzymia liczba koneserów złota, którzy nie umieją odróżnić go od ołowiu”), oddaje hołd przedwcześnie zgasłemu talentowi (W. Bondaruk, Marko Zackowany (pseudonim Trochima Szynkaruka), I. Iow, K. Szyszko), i co najważniejsze, — szanuje żywych (R. Zasławśkyj, O. Matijko, J. Struciuk, W. Starun i in.). Wasyl Słapczuk dzisiaj jest jednym z najbardziej kolorowych i najbardziej oddanych czytelników współczesnej literatury. Jednym z tych, bez których literatura jako pełnowartościowe zjawisko zaistnieć nie może. Milczę o tym, że on sam jest Twórcą tej literatury, bo to już temat innej rozmowy. Jewhen BARAN, m. Iwano-Frankiwsk. WYDARZENIE. UKRAINIANA BRATA WASYLA. - Wasyl Słapczuk. Słomiana strzecha Ojczyzny: Poezje. — Łuck: Wydawnictwo „Wołyńska obwodowa drukarnia”, 2003. — 176 s. - Wasyl Słapczuk. W oczekiwaniu na inkwizytora: Recenzje, opinie, notatki. — Łuck: Wołyńska obwodowa drukarnia, 2003. — 128 s. - Wasyl Słapczuk. Ślepy deszcz: Powieść. — K.: Fakt, 2003. — 336 s. W tym roku Wasyl Słapczuk po raz drugi nominowany był do Nagrody Szewczenkowskiej i został jej laureatem: tym razem za zbiory „Naprzeciw nurtu trawy” oraz „Sęk na kiju podróżnego”, wydane, odpowiednio, w 2001 i 2002 roku. Dziwne, ale dlaczegoś do tego „przedmaratonowego rejestru” nie trafił zbiór z 2003 roku „Słomiana strzecha Ojczyzny”, — jak dla mnie, jedna z najjaśniejszych książek poetyckich o brzmieniu narodowym po 1991 roku. Tutaj — na tyle ostre i bolesne odkrycie problemu narodowego, że całkiem zasadnie Wołodymyr Bazylewśkyj postawił tę książkę w jednym rzędzie z narodowym samokrytycyzmem P. Kulisza, I. Franki i Je. Małaniuka.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn