Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 11strona oryginału ↗

«GDYBYŚMY SPOTKALI SIĘ ZNOWU...»

Слово Просвіти, №11 за 2004 рік

«OKRĄGŁY STÓŁ» Kijowianie od dawna szanują i pomnażają pamięć o wielkim Kobzarzu. Imieniem Tarasa Szewczenki nazwane są dzielnica miasta, jego ulice, uniwersytet, inne placówki oświatowe oraz biblioteki. O osobliwościach twórczości artystycznej i literackiej poety, jego filozoficznym myśleniu, o jego postrzeganiu przez współczesnych mowa była przy „okrągłym stole” pod tytułem „Postać Tarasa Szewczenki w nowoczesnym wymiarze”, który odbył się 26 lutego w sali imprez masowych biblioteki imienia M. Kostomarowa. Głównymi uczestnikami wieczoru byli nauczyciele języka ukraińskiego szkół mikrorejonu Nywky, kierownicy dziecięcych placówek pozaszkolnych, bibliotekarze, stali czytelnicy, nieobojętni na wszystko, co związane z życiem i twórczością wielkiego poety. „Okrągły stół” prowadzili kierownik laboratorium historii psychologii Instytutu Psychologii APN Ukrainy, kandydat nauk psychologicznych Wołodymyr Kujewda oraz starszy pracownik naukowy narodowego muzeum Tarasa Szewczenki, poetka Iryna Hromawenko. Wypowiadający się zwrócili uwagę obecnych na ten fakt, że tak jak w czasach radzieckich Szewczenko na Ukrainie był oficjalnym symbolem, tak i teraz, już w niepodległym państwie, stosunek do niego nie zmienił się: jego twórczość studiowana jest powierzchownie. Wyrobił się pewien szablon w naświetlaniu obrazu poety — jednostronny, zastygły. Pracownik naukowy muzeum szewczenkowskiego zwróciła uwagę na niektóre dzisiejsze publikacje, w których Szewczenko naświetlony jest nie tylko powierzchownie, prymitywnie, ale i z licznymi przekłamaniami faktów historycznych, fałszerstwami, z poniżeniem jego roli jako narodowego geniusza, przewodnika idei narodowej. Żywy Szewczenko — w wielu kwestiach nieoczekiwany, dynamiczny, kontrastowy, tragiczny. On — to nasza żywa mowa, nasz narodowy duch. Jak nikt z innych poetów, Szewczenko jest najbardziej pokrewny z językiem ukraińskim, tradycjami i kulturą narodu, dlatego jego utwory bardzo trudno tłumaczyć na inne języki. Pojmowanie głębi ludzkiego geniusza Tarasa Szewczenki, jego spuścizny, jego wpływu na całe życie narodowe — to także ciągły żywy proces. Dlatego nowe odczytanie poety-patrioty jest skrajnie potrzebne właśnie teraz, kiedy ukraińskie społeczeństwo dotąd ciężko i powoli szuka odpowiedzi na wiele pytań dotyczących budowy państwa, odrodzenia narodowego, problemu zachowania języka, kultury itd. Wszyscy obecni wzięli aktywny udział w dyskusji nad podniesionym tematem, wyrazili szczerą wdzięczność za ciekawy wieczór zarówno prowadzącym „okrągły stół”, jak i bezpośredniemu jego organizatorowi — dyrektor biblioteki Linie Pieskinie. Takie wydarzenia, według ogólnej opinii, należy przeprowadzać częściej, dla szerszej publiczności, angażować do nich naszych deputowanych, bo właśnie Taras Szewczenko mógłby pomóc im nie tylko pojąć głębię tak potrzebnego im języka ojczystego, ale i uświadomić ważność i konieczność rozwiązywania wielu kwestii państwowotwórczych. Bardzo użyteczny podniesiony temat jest i dla nauczycieli szkół, bo właśnie oni mogą zaszczepić w młodym pokoleniu właściwe rozumienie geniusza Szewczenki. Pod koniec wieczoru jego uczestnicy z przyjemnością wysłuchali kompozycji literacko-muzycznej z pieśni do słów Tarasa Szewczenki w wykonaniu znanego kompozytora i śpiewaka Ihora Jakubowskiego. Przyjemną niespodzianką stał się również wydany przez bibliotekę w niewielkim nakładzie ilustrowany zarys biobibliograficzny „Szewczenko w Kijowie”, opracowany przez Linę Pieskinę. W czytelni zaś biblioteki odwiedzający zapoznali się z wystawą książkowo-ilustracyjną „Na rozstaju muzy i losu”, poświęconą życiu i twórczości wielkiego Kobzarza. Wydawnictwo literatury pięknej „Dnipro” właśnie wypuściło w świat nowe wydanie „Kobzarza” Tarasa Szewczenki, które bez wątpienia stanie się wydarzeniem nie tylko roku jubileuszowego. Wierzchołkowa księga narodu ukraińskiego jest ciekawa nadzwyczaj oryginalnymi dziełami graficznymi narodowego artysty Ukrainy, szewczenkowskiego laureata Mykoły Storożenki, których jest tu ponad czterdzieści. BIBLIOFIL W żadnym z półtora tuzina „Kobzarzy”, które mam w swojej niewielkiej własnej szewczenkianie, nie natrafiłem na wiersz „Gdybyś ty, Bohdanie, pijany”, choć wiedziałem, że taki u Poety jest. I oto, nareszcie, spotykam go w „Kobzarzu”, który wydrukowało w Kijowie centrum wydawnicze „Proświta” z przedmową P. Mowczana i przypisami Je. Nachlika. W wierszu jest tylko 15 wersów, które mieszczą około sześciu tuzinów słów, lecz w nich poetycki geniusz zmieścił niewyczerpany temat, który oto już 350 lat wzrusza nas, Ukraińców, i nie tylko nas. Do tego tematu Poeta stale zwracał się przez całe swoje krótkie życie. W tych piętnastu wersach odgaduje się cała historia Ukrainy, zaczynając od połowy XVII stulecia. W tych wersach widać i niedościgniony heroizm naszych przodków, i ich tragedię, zapoczątkowaną niepoprawnym błędem jednego z wybitnych działaczy narodu ukraińskiego — hetmana Bohdana Chmielnickiego. „Gdybyś ty…” — ostatnia z tych dziesiątek poezji, w których T. Szewczenko dotyka wspomnianego tematu. Powróciwszy z zesłania, już ciężko chory, Poeta latem 1859 roku ostatni raz przyjeżdża na Ukrainę i w Perejasławiu pisze swój wiersz, którym zaświadcza niezmienną ocenę działalności hetmana: obok epitetów, które sławią Bohdana, wyczytujemy ostro negatywne wypowiedzi pod jego adresem. „I przesławny kozacki Rozumny ojcze!..” — czytamy w wierszu i przejmujemy się uczuciem głębokiego szacunku do hetmana. Przecież rzeczywiście znaczące było wielkie zwycięstwo naszych dziadów-pradziadów w wojnie narodowowyzwoleńczej 1648—1656 lat przeciwko uciskowi polsko-szlacheckiemu. Następstwem tego zwycięstwa było krótkotrwałe, niemal nagłe wyzwolenie ziem ukraińskich od Słobożanszczyzny do Wołynia i od stepów zaporoskich do granic Moskowii do utworzenia własnego państwa w składzie 23 pułkowych i około 350 sotniowych jednostek administracyjno-terytorialnych. Ten wyczyn narodu trudno przecenić. Nad oprawą „Kobzarza” artysta pracował przez dziesięciolecia i zaproponował nam zasadniczo nową wizję ilustracyjną spuścizny Szewczenki. Wszakże jego prace nawet nie poddają się takiemu gatunkowemu określeniu, jak ilustracje. To raczej magiczne przeniknięcie w tekst i spojrzenie na niego z najskrytszych głębi proroczego słowa. Pracę nad obrazotwórczą identyfikacją „Kobzarza” Mykoła Storożenko rozpoczął bez jakichkolwiek zamówień jeszcze na początku lat 80. ubiegłego wieku. Długo nosił w sobie koncepcję książki, przemyśliwał jej całościową architektonikę, robił setki szkiców do przyszłych kompozycji. Ta praca była podobna do malowidła świątyni, bo pędzel Storożenki ilustruje nie wiersz, nie fabułę, a istotę, której nie zawsze odzwierciedlisz słowami. To, właściwie, interpretacje tekstów Szewczenki przez wielkiego artystę, który także jest okiem i sercem narodu, jakim był poeta. Twórca daje nam szansę nie po prostu głęboko przeczytać „Kobzarza”, on wzywa do tego, aby przejąć się, wmyślić, otworzyć duszą i stanąć na duchowej drodze, która prowadzi do „wolowego czynnego ukraiństwa”, aby ta „forma narodowej duszy” stawała się aktualna i realna już dzisiaj. Mykoła Storożenko wynalazł i stworzył dla wizualnej interpretacji „Kobzarza” nie tylko własną technikę malarstwa, ale — co najważniejsze — nowy język obrazowy, pełen ostro nowoczesnych alegorii, symboli i śmiałych chwytów. Swiatosław WOJNOW, dyrektor muzeum rejonu Szewczenkowskiego m. Kijowa znalazł się hetman, car zmusił go do przyjęcia niekorzystnych warunków, podyktowanych na radzie perejasławskiej w styczniu 1654 roku. Bohdan poszedł na ustępstwa: korzystne dla Rosji warunki stały się niebezpieczne dla młodej hetmańskiej Ukrainy. W rezultacie w ciągu kilku lat zwycięstwo zamieniło się w klęskę, wojna narodowowyzwoleńcza przekształciła się w niemal 30-letnią wojnę domową – ruinę, a utworzone państwo zostało podzielone na pół wzdłuż Dniepru między Rosję a Polskę na ponad sto lat. Taką cenę zapłacił naród za to, że Bóg- POETYCKIM WERSTEM ukazały się smutne realia, kiedy cała Ukraina przebywała w mocnych „zjednoczonych” objęciach carskiego reżimu i pokornie niosła na swojej szyi pańszczyźniane jarzmo, kiedy „Od kozactwa, od hetmaństwa Wysokie mogiły — Nic więcej nie zostało”, kiedy zagnany w bezwyjściową sytuację naród, któremu zabraniano czytać i pisać w ojczystym języku, pewnie „rozpuszczał się” w rosyjsko-azjatyckim środowisku… Obserwując coś podobnego, hetman rzeczywiście „upiłby się”. Protestując przeciwko dominacji caratu na Ukrainie, Poeta zwraca uwagę rodaków na przyczyny, które doprowadziły do tych ciężkich realiów. Jedną z nich Poeta widział w błędnych działaniach hetmana, któremu naród uwierzył i który nie spełnił jego oczekiwań. W końcu wiersza Poeta wydaje wyrok na hetmana: Gdybyś się na świat nie narodził, Albo w kołysce jeszcze upił… To nie kąpałbym ja w kałuży Ciebie przesławnego. Amen. Kierując wyrzut do dawno zmarłego hetmana, Poeta, rzecz jasna, adresuje go do „żywych i nienarodzonych” przyszłych przywódców narodu, aby każdy, za kim pójdzie lud, pamiętał, że naród błędów nie wybacza. Również jednoznacznie odbierana jest idea wiersza. Nic więc dziwnego, że dopiero po 8 latach od napisania wydrukowano tylko pierwsze cztery jego wersy, a w całości świat ujrzał poezję dopiero po 27 latach, na dodatek w praskim „Kobzarzu”. Ananij ZAKREWSKIJ, krajoznawca, obwód kijowski.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn