Strona · s. 12strona oryginału ↗
NAJBARDZIEJ BOJOWY I NIEPOKORNY PUŁKOWNIK
Слово Просвіти, №11 за 2004 рік
Iwan Teodorowycz BOHUN (Fiedorenko, Fiedorowycz) — postać znana i jednocześnie otoczona różnorodnymi legendami. Niedaleko Nowogrodu Siewierskiego, na prawym brzegu Desny, w odległości jakichś pół kilometra od mostu przez rzekę, na drodze do wsi Komań leży kamień. Na nim — wmurowana granitowa płyta i ciosany dębowy krzyż o wysokości 4 metrów. Wokół — żelazne słupki z masywnym łańcuchem złotawego koloru. Ta symboliczna mogiła powstała w lipcu 1991 roku nie bez udziału „Proświty”. Powstała w miejscu śmierci pułkownika 27 (17 — według starego stylu) lutego 1664 roku i w dawnych czasach leżał tu nagrobny kamień z odpowiednim napisem. W ten sposób, 340 lat temu, po jego wyprawie z hetmanem Prawobrzeża Pawłem Teterą na Lewobrzeżną Ukrainę, po przekazaniu Bohunowi przez polskiego króla Jana II Kazimierza dowództwa nad kozackimi pułkami, tego wodza zdradziecko chwyta polska szlachta i rozstrzeliwuje (inna wersja — rąbie na kawałki) pod Nowogrodem Siewierskim… Każdego roku w rocznicę śmierci Iwana Bohuna jego mogiła gromadzi wokół siebie garstkę patriotycznej publiczności na panichidę „za zabitego”. Swego czasu był pułkownikiem podolskim, kalnickim (winnickim) i pawołockim, ale najbardziej kochali go winniczanie. I było za co — świeżo upieczony pułkownik kalnicki w 1651 roku błyskotliwie broni Winnicy przed polskimi wojskami M. Kalinowskiego i S. Lanckorońskiego. Po klęsce Daniły Neczaja pod Krasnem (kiedy Polacy złamali rozejm), wojska Rzeczypospolitej zajmują Murafę, Szarogród, Jampol i otaczają Winnicę. Iwan Bohun, zebrawszy kozaków, mieszczan i chłopów (3 tysiące wojowników przeciwko 20 tysiącom polskich żołnierzy S. Lanckorońskiego), utrzymuje obronę miasta. Właśnie tutaj on chyba po raz pierwszy ujawnia na taką skalę zdolności pierwszorzędnego stratega wojskowego. Obrońcy polewają strome zbocza wodą (w ciągu nocy zamieniają się w lodową przeszkodę), na Południowym Bugu robią przeręble, przykrywając je słomą. Niewielki oddział, z samym Bohunem na czele, nagle przeprowadza desperacki atak na wroga — i błyskawiczny odwrót. Lanckoroński rzuca doborowych dragonów, aby otoczyć zuchwalców, ale ci przebijają lewą flankę konnicy i skutecznie kierują wroga do pułapki na rzece, gdzie niemało Polaków ginie. Trzeciego dnia pułkownik znowu rzuca się do ataku, ale dwukrotnie omal nie ginie: najpierw odpycha się od trzech wiszących na nim żołnierzy, potem wpada we własną pułapkę (koń i jeździec szczęśliwie poradzili sobie z nią). I znowu — do boju… Z przyjściem głównych sił Chmielnickiego Bohun kontynuuje natarcie na wojsko koronne, szturmując Kamieniec Podolski (29 kwietnia — 1 maja 1651 roku), opanowując Korzec… W ogóle, Iwan Bohun brał udział we wszystkich bitwach wojny narodowowyzwoleńczej. Można go było rzucać do boju w najbardziej nieoptymalnej sytuacji, a on chwytał każdą szansę na odniesienie zwycięstwa. Wiedział o tym i wykorzystywał to Chmielnicki, wiedzieli kozacy, powierzając mu buławę hetmana nakazowego pod Beresteczkiem. Właściwie, ziemia wołyńska i Beresteczko właśnie dzięki Iwanowi Bohunowi mają w końcu pozbyć się tragicznego całunu, wszak Bohun uśmierzył bunt w otoczonym kozackim obozie i wyprowadził główne siły z okrążenia… Pamiętne i obrona Azowa w latach 1637—1642 przed tureckimi wojskami sułtana Ibrahima, i wyprawy na Krym, i błyskotliwa obrona Monasterzysk w 1653 roku w otoczeniu znacznie przeważającej armii S. Czarnieckiego, i zwycięska wyprawa tego samego roku razem z Tymoszem Chmielnickim do Mołdawii, oraz nieustanna, ale skuteczna obrona Bracławszczyzny i Humańszczyzny przed Polakami i Tatarami od końca 1653 do 1655 roku. A co dopiero mówić o wyprawie pod dowództwem A. Żdanowicza w sojuszu z Siedmiogrodem i Szwecją na Rzeczpospolitą, ze zdobyciem Krakowa, Brześcia i Warszawy... Wieczny „opozycjonista” i „samostijnyk” odmówił składania przysięgi carowi moskiewskiemu w 1654 roku, występował przeciwko zawarciu przez B. Chmielnickiego ugody białocerkiewskiej w 1651 roku, odmówił podpisania ugody hadziackiej (1658) I. Wyhowskiego, potępił także ugodę słobodyszczeńską J. Chmielnickiego w 1660 roku. Zginął Iwan Bohun w sprawie zjednoczenia Prawobrzeżnej i Lewobrzeżnej Ukrainy. Ołeksandr SOŁONEC walczących kozaków żelazną ścianą na wyspie Hajok. TRZYSTA przeciwko wielotysięcznej wrogiej armii! Tworzyli cud! Armia Kalinowskiego na jakiś czas przerwała natarcie z powodu niesłychanego zdumienia! A oni, porąbani szablami, miotali się jak „krwawy śmierć”, etapami ustępując, po jednym padając, a już ostatni kozak — Neczaj — na jeziorku poraził wroga nadludzkim heroizmem. Te legendarne TRZYSTA oraz ich wódz i ulubieniec Iwan Bohun, który zdołał wyprowadzić z tego piekła znaczną część wojska, porazili świat. Im pośmiertnie przyznano tytuł Kawalerów św. Jerzego, odlano tablicę z brązu, która do dnia dzisiejszego znajduje się w Sali św. Jerzego na Kremlu… Iwan Bohun dogania Tatarów, którzy wracając, chwytali jasyr. W Winnicy zatrzymali się na placu. Dogoniwszy, kozacy odbijają jasyr. Na placu Bohun z grupą kozaków zatrzymał się, podszedł do płaczących ludzi, którzy na rękach trzymali martwą kobietę, w piersi której pozostała kula. Na chwilę skamieniał, podniósł ręce, jakby broniąc się przed wrogiem, i jęknął: „Oksana…” I znowu rwał się z kozakami przez step. W oddali kwiliła jakaś czajka… Znowu walki, zwycięstwa, sława, ale to już jakby z inercji, z bólu i męki. Wielkie zwycięstwo odniósł Iwan Bohun podczas obrony Humania, wznosząc tam twierdzę, którą polscy dowódcy wojskowi porównywali z holenderską Bredą, będącą wzorem wojskowej sztuki inżynieryjnej. W 1662 roku Polacy chwycili Iwana Bohuna i wrzucili do twierdzy w Malborku. W 1663 r. hetmanem Prawobrzeżnej Ukrainy zostaje Pawło Teteria i doprowadza do jego uwolnienia. Ale niedługo. 17 lutego Iwana Bohuna rozstrzelano na górze pod Nowogrodem Siewierskim w gaju koło wsi Komań. I na próżno, że przez trzy i pół wieku Iwana Bohuna niedoceniano, poniżały różne ustroje państwowe, na próżno, że do tej pory nigdzie nie stworzono mu pomnika, na próżno, że obraz jego zniekształcono w filmie telewizyjnym „Ogniem i mieczem”, ale Iwan Bohun jest wyższy od tego wszystkiego i od wszystkich.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
