Strona · s. 5strona oryginału ↗
LEKCJE WIELKICH ROCZNIC
Слово Просвіти, №11 за 2011 рік
Na kilka dni przed wielkim jubileuszem Szewczenki — 150. rocznicą jego śmierci — zaproponowano mi wystąpienie podczas uroczystości żałobnych, które miały się odbyć w dniu pamięci Geniusza, 10 marca, na Górze Tarasowej. Przyjąwszy propozycję, przemyśliwałem tezy przyszłego wystąpienia, przeglądałem książki Szewczenki i o Szewczence. Wtedy też dokonałem pewnego odkrycia — znalazłem w niedawno wydanym zbiorze „Studiów szewczenkowskich” Serhija Jefremowa, wybitnego naukowca-literaturoznawcy, akademika, około 20 publikacji na temat obchodów rocznic Tarasa Szewczenki — zarówno dnia urodzin, jak i dnia pamięci — na początku ubiegłego wieku, w latach 1900–1917. Czytając ponownie te artykuły S. Jefremowa, zauważyłem, jak ostro współbrzmią liczne spostrzeżenia i sądy akademika z naszymi czasami, ze sprawą czczenia Tarasa Hryhorowycza zarówno w dniu jego urodzin, jak i w dniu jego śmierci. Przyznam, że otwarcie skompilowałem swoje wystąpienie z cytatów z prac Serhija Jefremowa, a także jeszcze jednego dostojnika — Wasyla Domanickiego, oczywiście mówiąc o tym i wplatając między cytaty własne uwagi „na czasie”. Poniżej zamieszczam wszystkie te cytaty, ale nieco rozszerzam własną „ingerencję” między nimi, korzystając z wrażeń z tegorocznego, jubileuszowego dnia pamięci Szewczenki na Górze Tarasowej. Zatem — wystąpienie, cytaty i uwagi… Wołodymyr POLISZCZUK, doktor nauk filologicznych, profesor Czerkaskiego Uniwersytetu Narodowego im. B. Chmielnickiego, m. Czerkasy
Szanowna uroczyście-żałobna społeczności! Właśnie dziś mija 150 lat od czasu, gdy zakończył swoją ziemską drogę Geniusz Ukrainy Taras Szewczenko. I całkiem niedługo minie tyle samo, odkąd jego prochy spoczywają na tej, zapewne najwyższej dla całego światowego ukraiństwa, górze. Od 1861 roku 10 marca jest dla Ukraińców dniem pamięci Szewczenki i dzień ten przez półtora wieku, można powiedzieć, nabrał prawdziwej historycznej wagi, złożył bardzo ciekawą i wymowną kartę różnorodnej szewczenkiany. Ja w swoim wystąpieniu zatrzymam się na sądach dwóch wysoce autorytatywnych szewczenkoznawców, bliskich ziomków Tarasa Hryhorowycza, urodzonych w dawnym powiecie zwinogródzkim — Serhija Jefremowa i Wasyla Domanickiego. Pierwszy z nich jest autorem ponad 100 prac i artykułów szewczenkoznawczych, w tym fundamentalnych, a Domanicki — pierwszym głębokim szewczenkoznawcą-tekstologiem i redaktorem pierwszego naukowo opracowanego „Kobziarza”. Będę mówił o konkretach, aktualnych właśnie tutaj i dzisiaj: jak ci dwaj wielcy dostojnicy pisali o „wielkich rocznicach” — o dniu pamięci Szewczenki. Zbuduję swoje wystąpienie głównie w formie cytatów z Jefremowa i Domanickiego, proponując Wam, szanowna społeczności, prowadzenie paraleli i myślenie asocjacyjne na temat „kiedyś” i „teraz”, oczywiście dokonując niezbędnych korekt na ponad sto lat, które minęły od czasu pism wspomnianych ziomków Szewczenki. 28 lutego 1907 roku Wasyl Domanicki w artykule „Nasze obowiązki wobec pamięci wielkiego poety” (gazeta „Rada”) napisał: „Kulturalność narodu w znacznej mierze przejawia się w tym, jak naród szanuje swoich najlepszych synów, apostołów prawdy i nauki, działaczy odrodzenia narodowego. Jeśli przyłożyć tę miarę do nas, to niewielki zaszczyt i pochwała nam przypadnie…”. Dziesięć lat po słowach W. Domanickiego Serhij Jefremow podsumował, że „rocznica śmierci Szewczenki jest corocznym podsumowaniem pracy narodowej, świętem kulturalnym, które daje powód, by obejrzeć się na przebytą drogę, podliczyć osiągnięte wyniki i podzielić się nadziejami co do przyszłości. Szereg „rocznic”, zaczynając od roku, który nastąpił po roku śmierci poety, stanowi jakby szereg etapów przebytych przez ruch ukraiński, a ich krzywa, być może, posłuży w swoim czasie ciekawą historią ukraińskiego odrodzenia”. Choćby uwaga do powiedzianego: czyż nie są znamienne faktyczne zakazy w czasach komunistycznych obchodzenia dnia powtórnego pochówku T. Szewczenki na Górze Czernieczej? A zakazy kościelno-wyznaniowe i milicyjne pobojowisko w maju 1991 roku? Na innym biegunie znaczeniowym — coroczne wielotysięczne manifestacje 10 marca i 22 maja w latach niepodległości, których organizacja coraz bardziej budzi niepokój, smutek, oburzenie… „26 lutego, dzień śmierci Szewczenki (według starego stylu — W. P.), — pisze w innym artykule S. Jefremow, — od dawna był wielkim dniem dla nas, symbolem naszego odrodzenia narodowego. W tym dniu przychylni narodowi Ukraińcy wspominali pierwszego wielkiego bojownika o prawa ludowe „niezłym, cichym słowem”, znajdując w tym święcie narodowym i wiarę w żywą siłę idei poety, i nadzieję na lepszą przyszłość pośród ciężkich okoliczności współczesnego życia”. Przykuwają uwagę także te wersy z artykułu S. Jefremowa „Noże w mogile Szewczenki” (1908), w których opowiedziano o narodzinach tradycji „wielkich rocznic”: „Nadzwyczajny i huczny pogrzeb Szewczenki, owe uroczyste odprowadzenie go najpierw z Petersburga na Ukrainę, a dalej z Kijowa do Kaniowa, gdzie na Górze Czernieczej nasz Kobziarz znalazł zaciszny kącik wiecznego spoczynku, — wywołały w swoim czasie, jak wiadomo, wielkie poruszenie w narodzie. …Nawet samą mogiłę uczyniono świętym miejscem, a prości ludzie rozbierali z niej ziemię na lekarstwo od wszelkiej słabości …”. Ale jeszcze większą motywacją uwagi do rocznic Szewczenki w historii jest to, że coraz głębiej „wyjaśnia się wielka waga Szewczenki w historii ludzkości, jego bezmierna zasługa przed tym światem: stał się jednym z przewodników do lepszych dni wielkiego narodu, który powoli ożywa i zapewne jeszcze powie swoje słowo, położy swoją „wdowi grosz” do skarbca ogólnoludzkiej kultury”. Zdumiewająco aktualnymi, zapewne uniwersalnymi, są też inne lekcje rocznic Szewczenki, choć mają one już ponad wiekową historię. Ich płaszczyzna treściowa jest zarówno moralna, jak i organizacyjna. W artykule „Dni Szewczenki i „nieprzerwane tańce” (1908) S. Jefremow pisze jakby i o naszych czasach: „Rocznice… stały się teraz jawnymi manifestacjami naszego życia narodowego, w których bierze udział siła narodu. I razem z tym straciły wiele na szczerości i bezpośredniości. Na publicznych, często wystawnie urządzonych wieczorkach i koncertach nie ma już tego pobożnego stosunku do pamięci Szewczenki, za to wiele jest takiego, czego nie chciałoby się na tym świecie widzieć. Ale to i nie dziwi: biorą w święcie udział nie tylko tacy ludzie, dla których Szewczenko służy za sztandar narodowy, ale i tacy, którzy chłodno i obojętnie odnoszą się i do samego poety, i do tych idei, które są mocno związane z jego imieniem… Stąd też powstają takie wypadki, które głęboko oburzają ludzi o pobożnych uczuciach do Szewczenki”. Czy trzeba coś tutaj tłumaczyć? Przykłady każdy dobierze sam, przebywając na tej wysokiej górze i przeglądając ekspozycje muzeum, z których niemal wyziębiono ducha narodowego. Prawie co roku brałem udział w obchodach rocznic Szewczenki w tych czy innych „wariacjach”, i na wsi, i w mieście. W Czerkasach — to już ponad ćwierć wieku. Wcale nie mam nostalgii za czasami komunistycznymi, ale pod wrażeniem trwałej tendencji do oczywistego treściowego i formalnego zwyrodnienia szewczenkowskich uroczystości (i to w Czerkasach, stolicy kraju Szewczenki!) w latach niepodległości, do wyziębienia z nich szczerości, naturalności, samego ducha Szewczenki i ducha jego poezji, muszę przyznać, że „wtedy” wszystko było znacznie bardziej odpowiedzialne, zorganizowane, podniosłe (oczywiście w kontekście panującej ideologii). A w latach państwowości, przez jakiś straszny paradoks, obserwuje się tę degradację. Niezależnie od tego, jaka (czyja) była władza. Mnie, szczeremu zwolennikowi ideałów Pomarańczowej Rewolucji (ale nie osób, które skompromitowały lub zdradziły te ideały), bardzo przykro przyznawać, że zwyrodnienia w „pomarańczowe” lata tylko przyspieszyły. Wszędzie. W tym także na naszej najwyższej wierzchołku — Górze Tarasowej. Spójrzmy i pomyślmy, kogo my tam czcimy? Komu poświęca się największą uwagę? Szewczence? Ależ nie, przede wszystkim najwyższemu urzędnikowi (lub kilku) ze stolicy. Powszechna hierarchiczna urzędnicza krzątanina: gdzie i jak przywitać? Kogo i gdzie ustawić? Co, gdzie, komu powiedzieć? itd. Bo jeśli gdzieś w czasie i przestrzeni „wpadka”, to czekaj „generalnego mordobicia” (czytaj „Sen” Szewczenki). A Szewczenko w tej krzątaninie czeka i poczeka, jak i zebrani zewsząd, zwiezieni ludzie. Niezależnie od pogody. Zapewne Taras Szewczenko powinien być szczęśliwy z tego, że wysokopostawiony imć przyszedł na jego dzień urodzin lub na jego mogiłę. Oto i tego 10 marca, w 150. roku pamięci poety, Hanna Herman na Górze Tarasowej powiedziała, że Taras Szewczenko jest „rad” i „szczęśliwy”, oglądając z wysokości Dniepr, Kaniów i całą Ukrainę. Zapewne „cieszył się” z rosyjskojęzycznej panichidy na jego mogile, z niemal całkowitego braku mediów, z tego, że w tym dniu na jego mogile nie rozbrzmiał jego wiersz, czy z tej „programu koncertowego” przy mogile, dalekiej od bycia adekwatną do miejsca i wydarzenia… I jeszcze o jednym z tej samej płaszczyzny moralno-etycznej. Kiedy wszyscy gniewnie oburzaliśmy się na całą brutalną „buzynowszczyznę” wobec Szewczenki, to zapewne nie wiedzieliśmy, że „odkrycia” nowoobjawionego kijowskiego „szewczenkoznawcy” dawno przesiąkły naftalinowym duchem i otrzymały całkiem adekwatne oceny tego samego Serhija Jefremowa ponad sto lat temu. Oceny te mają głęboki, historycznie uniwersalny sens. „Raz po raz, — pisze uczony, — koło każdego wielkiego człowieka porusza się mnóstwo wszelkiej drobnoty, czepiając się głośnego imienia, żeby razem, choćby kontrabandą, prześlizgnąć się do „świątyni sławy”. Ale oprócz tej nieszkodliwej, choć i bardzo czasem nieprzyjemnej drobnoty, pełza tutaj niemało i zwykłego ludzkiego gadostwa, które już nie o sławie myśli, a tylko wykorzystuje wielkie imię dla swojej nędznej korzyści…” Co więcej, w artykule „Niesłychany jubileusz” S. Jefremow jeszcze konkretniej pisze o bluźniercach Szewczenki: „I oto brudni ludzie, nie rozumiejąc swojej prawdziwej roli w jubileuszowym pociągu, z całej siły kłopoczą się… Nie ma tej głupoty, której w te dni (chodzi o 1914 rok — W. P.) nie wylaliby oni na Szewczenkę. Rozpustnik, „bluźnierca”, pijak, niepiśmienny, wymyślony, podrobiony itd., itd. — takie epitety sypią się na”
Zdjęcie Olesia Dmytrenki. U nas natomiast czuję i widzę trwałą (głuchą, martwą) tendencję do przemilczania, do wyobcowania Szewczenki i jego słowa od narodu. Zatem pytanie: co robić? Nieco korygując w czasie słowa W. Domanickiego, zaznaczę: „Całe społeczeństwo ogółem powinno przyłożyć ręce do tego, aby należycie przeprowadzić wielkie jubileusze Szewczenki, żeby ciężkim wstydem nie spadły na nas słowa poety, które wyrwały się z bólem z jego umęczonego serca: Dla kogo ja piszę, po co, Za co ja Ukrainę kocham, Czy warta ona ognia świętego?”. I jeszcze z S. Jefremowa: „Mijają lata, dziesięciolecia, odchodzą pokolenia za pokoleniami, a Wielkie Rocznice śmierci człowieka, genialnego poety i nieodżałowanego męczennika – wciąż tak samo poruszają serca ludzi, wciąż tak samo przyciągają do siebie uwagę wszystkiego, co najlepsze w naszych czasach… …Wielkie Rocznice – to nasze święto życia narodu ukraińskiego. Dlatego też przyciąga ono do siebie wszystko, co żywe na Ukrainie, dlatego też ani śmierć, ani inna ciemnota nie mają nad nim władzy… Wielkie Rocznice – symbol naszego odrodzenia, życia i przyszłości”. Z takimi słowami trudno się nie zgodzić. Ale tak samo trudno zaprzeczyć innemu: czy pseudo-ukraińska, czy otwarcie antyukraińska władza coraz bardziej cynicznie i wyraźniej dewaluuje te symbole Wielkich Rocznic, wyłuszcza z nich żywego ducha i żywe słowo Szewczenki. I nie tylko, zauważmy, Szewczenki. Bo takimi samymi oczywistymi symbolami ukraińskości są i Iwan Franko, którego 150-letni jubileusz minął bez należytej uwagi państwowej, i Łesia Ukrainka, której 140-lecie ta sama władza (cała „wertykala”) zauważyła chyba „kątem oka” na szczeblu państwowym… A 140-lecie unikalnego Ahatanhela Krymskiego, a 170-letnie jubileusze Neczuja-Łewyckiego i Mychajła Staryckiego… Za to spójrzmy, jak na ogólnonarodowych kanałach winszują obcym i swoim „gwiazdom współczesności”, które raz po raz „mają zaszczyt zaprosić” z okazji jedno-, trzy-, pięcioletniego jakiegoś „jubileuszu”… Oto i prawdziwa skala wartości władzy na Ukrainie. Oto i bardzo bolesne lekcje Wielkich Rocznic, które należy głęboko uświadomić wszystkim nam, Ukraińcom, i aktywnie zabrać się za gruntowną naprawę sytuacji, zabrać się całą świadomą społecznością. A 200-letni jubileusz Szewczenki musi stać się dla nas wszystkich bodźcem.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
