Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 7strona oryginału ↗

CZARDASZ Do 50. rocznicy powstania węgierskiego 1956 roku

Слово Просвіти, №11 за 2011 рік

Bronisław HRYSZCZUK, m. Chmielnicki I dlaczego tak jest? To, co przydarzyło ci się wczoraj czy przedwczoraj, już zapomniałeś, a oto wydarzenia sprzed pół wieku żyją i pulsują w twoim wnętrzu. …I skąd wziął się w moich Narkiewiczach ten śniady przystojniak Lonia Biłyj? W lekkiej niebiesko-szarej „boboczce”, szykownym ciemnym kapeluszu i w rozszerzanych, modnych w powojennych czasach sukiennych spodniach. A może ten Lonia właśnie odbył służbę we flocie i postanowił rzucić kotwicę w naszym robotniczym osiedlu, gdzie tyle urodziwych studentek-praktykantek zjechało się na Narkiewicki cukrownię ze wszystkich stron: Połtawszczyzny, Polesia, Galicji, Białorusi, a nawet ze słonecznej Kuby (zakończywszy przerób własnego krajowego surowca, czyli buraków, nasza cukrownia brała się za doprowadzanie do kondycji kubańskiego żółtego „piasku” z trzciny cukrowej — swoją drogą, świetny samogon z tego zamorskiego naturalnego produktu!). Więc znany łamacz serc Lonia Biłyj miał z kogo wybierać sobie parę — tak podejdzie do dziewczęcej grupy na tańcach w zakładowym domu kultury, błysnie złotem koronki spod cienkiego wąsa, powie coś galanterno-dwuznacznego i… gotowe! Wszystkie dziewczęta już są jego. Śpiewał na scenie zakładowego klubu przyjemnym tenorkiem przy moim akompaniamencie na bajanie jakąś piosenkę ze swojego ukraińskiego („Czornyji browy, kariji oczi”, „Oj zijdy, zijdy, jasen misiaciu”) lub rosyjskiego repertuaru. Albo jakieś węgierskie kuplety niezdarnego wiejskiego chłopaka, nieudolnego zalotnika do młodych dziewcząt-wieśniaczek… Hm… a co to za melodia? Kładę na kolana swój luksusowy guzikowy akordeon „Weltmeister”, rozciągam miechy i… I, jak w przedwojennej młodości, gram pierwszy kuplet ze wszystkimi jego synkopami, żwawym tempem czardasza… Jesienią 1959 roku poszedłem do wojska i od tamtej pory o Loni nic nie słyszałem. Za to w pułku lotniczym, w którym przyszło mi służyć, był jeszcze jeden fan węgierskich czardaszy — dniepropietrowski tancerz Ilja Bloch, średniego wzrostu, chudy i zwinny Żyd, nawet przywiózł dla czardasza z „cywila” lekkie buciki z miniaturowymi dzwoneczkami na cholewach, białe spodnie w obcisku, paradną kamizelkę ze złotem guzików, galonów i srebrem jedwabnych wzorów na piersiach. Oczywiście wykonanie czardasza przewidywało udział kobiety (lub dziewczyny), ubranej w tradycyjną spódnicę ognistego koloru. Ach, jak te spódniczki powiewają, jak klaszczą cholewka o cholewkę, dokładnie tak, jakby ostrogą o ostrogę! Ponieważ w wojsku nie zawsze można natrafić na kobietę zdolną do węgierskiego tańca, to Ilja Bloch wytańcowywał czardasza Montiego w dumnej samotności. Wtedy, oczywiście, wiedziałem, że czardasz to węgierski taniec ludowy, jednak nie domyślałem się, że nazwa jego pochodzi od węgierskiego csardas — karczma, zajazd i że, po raz pierwszy pojawiwszy się na Węgrzech, z czasem rozpowszechnił się przez cygańskie zespoły muzyczne po sąsiadujących z Węgrami krajach — Słowacji, Słowenii, Chorwacji, Morawach. Ani ja, ani tancerz Bloch wtedy nic nie wiedzieliśmy o pochodzeniu tego tańca. Tym bardziej, że i na samych Węgrzech owo pochodzenie wiąże się to z węgierskim stylem muzycznym werbunkošem, rozpowszechnionym w węgierskim wojsku w XVIII w., więc niby bierze swój początek czardasz od tańca hajduków (mam nadzieję, że czytelnicy wiedzą, kim są owi zdesperowani hajducy — w Bułgarii, Chorwacji, Serbii i, właściwie, na Węgrzech XV—XIX w.). A jeśli do tej pory spierają się węgierscy specjaliści, to co już mówić o Izie Blochu, prostym radzieckim żołnierzyku, który zapamiętale wytańcowywał węgierski taniec ludowy, ani na chwilę nie zastanawiając się nad jego pochodzeniem lub nad tym faktem, że jego, Ilję Blocha, powołano do wojska w 1959-tym, a nie kilka lat wcześniej — więc nie stał się zdobywcą, agresorem, jak tysiące radzieckich żołnierzy w 1956-tym — wtedy czołgami stłumiono węgierskie powstanie ludowe i wsparto bagnetami świeżo skrojoną proradziecką władzę Janosa Kadara (ogólnie mądrego człowieka, któremu też nie były obce idee wolności, ale musiał stanąć na czele państwa, żeby nie dopuścić do masowego rozlewu krwi)… Co by nie mówić, a jednak ochraniał nas Pan, mnie i Blocha, i wszystkich naszych rówieśników, oficerów-lotników, nie dopuścił do ciężkiego grzechu — nieść swoją „prawdę”, narzucać swój sposób życia Węgrom, Czechom, Polakom, Angolczykom, a później — Afgańczykom (nie ma, chyba, kontynentu, poszczególnym narodom którego nie nieślibyśmy swojej prawdy, brutalnej siły oraz swojej wizji społecznego szczęścia i dobrobytu — na krwi i zgliszczach). A bylibyśmy, żołnierzyki, o kilka lat starsi, niechybnie wtargnęlibyśmy do tych samych Węgier, żeby zaprowadzić tam porządek, żeby postawić na miejscu zarozumiałych Madziarów. Los nas oszczędził, jednak nie oszczędził naszych starszych braci. I młodszych także — w Czechosłowacji, na przykład (ja wtedy już byłem korespondentem wojskowym, na własne oczy widziałem, jak czołgowa Żelazna dywizja, która stacjonowała wtedy we Lwowie, w ciągu kilku godzin została załadowana na platformy kolejowe, aby po kilku godzinach znaleźć się w Czechosłowacji; śladem za nimi wyruszyli na służbę do „bratniego kraju” także dziennikarze wojskowi, a z nimi — mój przyjaciel major Arkadij Pinczuk). I dzieci naszych nie oszczędził los — w Afganistanie, Czeczenii, na Bałkanach… Zatrzymam się pobieżnie tylko na Węgrzech. Jeszcze do tej pory przed moimi oczami wybrzuszają się niebiesko-różowe blizny na brzuchu i piersiach chłopaka z sąsiedniej z Narkiewiczami wsi Juchymiwci — ślady ran odłamkowych, otrzymanych przez niego w Budapeszcie w 1956-tym. Chłopak zdemobilizował się, wrócił do domu, od tamtej pory każdego lata smażył się pod słoneczkiem na narkiewickim stawie. Mówił, te ślady odłamkowe jeszcze do tej pory ćmią, zwłaszcza przed deszczem, dobrze, że żywy do domu wrócił — byli i tacy, którzy nie wrócili, chociaż o tym zabraniano mówić (!) Wtedy, w 1956 roku, na Węgrzech toczyła się prawdziwa wojna między radzieckimi wojskami (można nie wątpić, że Ukraińców w radzieckich wojskach było najwięcej) i wolnościowymi Węgrami. Wtedy w ciągu 23 października — 31 grudnia 1956-go zginęło 2652 węgierskich patriotów i zostało rannych 19 226. A oto straty Armii Radzieckiej, według oficjalnych danych: 660 zabitych, 51 zaginionych bez wieści, 1540 rannych. Jeśli, oczywiście, można wierzyć tym radzieckim oficjalnym danym. Marszałek G. Żukow „za stłumienie węgierskiego kontrrewolucyjnego buntu” otrzymał czwartą gwiazdę Bohatera Związku Radzieckiego, przewodniczący Komitetu Bezpieczeństwa Państwowego ZSRR Iwan Sierow — order Kutuzowa I-go stopnia. Po 10 listopada do połowy grudnia powstańcze rady robotnicze kontynuowały swoją pracę, nierzadko wychodziły na bezpośrednie negocjacje z dowództwem radzieckich jednostek. Ale już 19 grudnia 1956 roku organy bezpieczeństwa państwowego rozpędziły rady robotnicze i aresztowały ich liderów. Służby specjalne Węgier i ich radzieccy koledzy aresztowali około 5000 Węgrów (846 wysłano do radzieckich więzień, a one, jak wiadomo, są najbardziej humanitarne, najlepsze na świecie). Premiera Imre Nagya i członków jego rządu wywabiono z ambasady Jugosławii, gdzie się ukrywali, i oddano pod straż na terytorium Rumunii. Odbył się nad nimi sąd. Imre Nagy i były minister obrony Pal Maleter zostali skazani na karę śmierci pod zarzutem zdrady stanu. Imre Nagya powieszono 16 czerwca 1958 roku. Ogółem stracono około 350 osób, dziesiątki tysięcy skazano. Jednak do 1963 roku wszystkich uczestników powstania amnestionował i zwolnił rząd Janosa Kadara. A po upadku reżimu socjalistycznego Imre Nagy i Pal Maleter zostali uroczyście pochowani w lipcu 1989 roku. Od tego czasu Imre Nagy jest bohaterem narodowym Węgier. I, zauważcie, na Węgrzech ani byłym komunistom (członkom partii robotniczej), ani liberałom do głowy nie przyjdzie pozbawić człowieka tego wysokiego tytułu. Jak to stało się ze Stepanem Banderą u nas… Panie, oświeć ludzi, żeby wreszcie zrozumieli: z historii niegodziwie jest wyrywać strony. Tak jak niegodziwie jest stawiać pomniki swoim wczorajszym katom. Oczywiście, stłumienie przez obce wojska węgierskiego powstania ludowego 1956 roku wcale nie jest jedynym w historii „braterskiej przyjaźni” dwóch narodów. Wystarczy tylko przypomnieć wydarzenia rewolucyjne w Paryżu 1848 roku. Płomień francuskiej rewolucji błyskawicznie przerzucił się na Węgry, które wchodziły w skład Imperium Austro-Węgierskiego. Powstanie Madziarów wtedy poprowadził słynny poeta narodowy Sandor Petofi, który dla Węgier oznaczał to samo, co Szewczenko dla Ukrainy. „Sowiecki słownik encyklopedyczny” podaje artykuł o tym poecie, ale ani słowa o jego śmierci w boju węgierskich powstańców z rosyjskimi kozakami carskiej armii generała Paskiewicza. Więc o Czardaszu. Stworzył go włoski skrzypek, kompozytor i dyrygent Vittorio Monti. Wśród utworów Montiego były balety, operetki, utwory instrumentalne i wokalne. Jednak do naszych czasów z powodzeniem dożył tylko jeden jego utwór — „Czardasz”, niewielka miniatura salonowa, stworzona na podstawie węgierskich melodii tanecznych. W naszym eklektycznym czasie na jakich tylko instrumentach nie wykonują tego tańca — na skrzypcach, mandolinie, akordeonie, fortepianie, rosyjskiej bałałajce, murzyńskim bandżo, domrze, kornecie, saksofonie, klarnecie, puzonie… A teraz o narodzie, który podarował światu czardasza. Narodzie, niepodobnym do żadnego innego etnosu Europy. Jeśli jarzmo osmańskie przez setki lat zostawiło głęboki ślad w kulturze Bułgarii, Serbii, Chorwacji, Rumunii, to Węgier ten wpływ prawie nie dotknął. Na mój, oczywiście, dyletancki pogląd. Więc skąd on się tu wziął, w centrum Europy Zachodniej, na granicy z Bałkanami, Włochami, zakarpacką Ukrainą, Rumunią?.. Przodkowie Węgrów — wojowniczy półkoczownicy-hodowcy bydła, za których praojczyznę uważa się ziemie na wschód od Uralu. Trudno mi uwierzyć, że dawni azjatyccy koczownicy zdołali podarować światu europejskiego czardasza. Choć rozumiem, jaką karkołomną drogę przeszli ci koczownicy przez tysiąclecia, jakiej to krwi nie wymieszano w ciągu tego czasu (może właśnie dlatego tak naturalnie ludzie różnych narodowości przyjęli melodię czardasza jako swoją, własną). A ile tej krwi zostało przelanej w azjatyckich stepach i pustyniach, na przestrzeniach słowiańskich, siedmiogrodzkich, niemieckich… Mniej więcej w I tysiącleciu n.e. Węgrzy przekoczowali w dorzecze Kamy, później — w czarnomorskie i azowskie stepy i przebywali pod władzą Chazarów i protobułgarów. Związek madziarski stanowiło siedem właściwie węgierskich plemion i trzy sojusznicze etniczne rody chazarskie, które odłączyły się od Chazarii, pod nazwą kawarów. W 896 roku pod wodzą Arpada i Kursana Węgrzy zawładnęli Panonią i z czasem zajęli obecne ziemie wschodniej Austrii oraz południowej Słowacji. Dokonywali najazdów na Europę Zachodnią. Najbardziej zdolnymi do walki i najokrutniejszymi wśród wrogów w madziarskich wojskach były chazarskie oddziały kawarów. W związku z nimi, jako echo ówczesnych czasów, w legendach i baśniach wielu europejskich narodów opisywane są straszne ogry — ludożercy, olbrzymy, okrutne i bezlitosne. Z biegiem czasu (X—XI wiek) przybyli Węgrzy zasymilowali miejscową ludność (w szczególności Słowian) i, zapożyczywszy niemało z ich kultury, przeszli na osiadły tryb życia. Powstało państwo węgierskie, które w swojej historii miało różne rozmiary. Zatem powoli uformował się naród węgierski. Spójrzcie, czytelniku, na tę fotografię. Czy zauważycie w twarzach tancerzy choć jakieś azjatyckie rysy? A ileż to tej terytorium we współczesnych Węgrzech? Mniej więcej obwody tarnopolski, chmielnicki, winnicki i żytomierski razem wzięte. No jeszcze, może, odrobinę Bukowiny. Oto i całe Węgry. A jej muzykę, literaturę, jej tokajskie wino zna cały świat. Jeszcze jest wspaniałe czerwone wino, które zwie się „Czardasz”. Kiedyś, jeszcze w młodości, we lwowskich kawiarniach piłem go niemało. A co z językiem węgierskim? Należy on do grupy fińsko-ugryjskiej uralskiej rodziny językowej i ma jedenaście dialektów! Ależ ten język wchłonął w siebie tyle słowiańskich słów, tyle turcyzmów, tyle łacińskich, niemieckich zapożyczeń, że porozumiewanie się przedstawicieli współczesnych narodów węgierskich językami ojczystymi jest całkowicie niemożliwe? Och, co ja wygaduję, doprawdy! Próbuję podważyć taką bryłę! Jeszcze, czego dobrego, nadwerężę się. Nigdy, ku wielkiemu mojemu żalowi, nie byłem na Węgrzech. Jedynie przejeżdżałem przez nie pociągiem, w drodze z Belgradu do Czopu. W nocy jechałem, więc nie mogłem podziwiać węgierskich krajobrazów. Nie bywałem na Węgrzech. A tu przypomnę sobie melodię czardasza Montiego… I wydaje mi się: byłem tam, byłem! Gram na swoim „Weltmeistrze” powolną wstępną część słynnego „Czardasza” Vittoria Montiego. I przywiduje mi się Lonia Biłyj, który macha swoim kapeluszem, i Ilia Bloch klaszcze cholewami tanecznych bucików i palcami wzniesionych ku górze rąk… Oto tak: środkowym do kciuka — klask, klask, klask…

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn