Strona · s. 8strona oryginału ↗
ZIEMIA I MOWA WIKTORA CZABANNENKI
Слово Просвіти, №11 за 2011 рік
“Miałem szczęście. Urodziłem się i przez długi czas mieszkałem w pobliżu Wielkiego Ługu, przeszedłem wieloma jego drogami i ścieżkami, kąpałem się w jego czystych wodach, brodziłem w jego rosistych trawach, zachwycałem się jego dziwną pięknością — i wszystko, co widziałem, czułem i przeżyłem, mocno wyryło się w mojej pamięci i do dziś porusza duszę. Szczególnie — w snach, kiedy znów staję się dziecinnie młody i znajduję się w objęciach na wieki utraconego raju, na świętej ziemi moich przodków”. Kostiantyn SUSZKO, członek NSPU, laureat nagrody imienia Iwana Franki, m. Zaporoże
Oczywiście chodzi o łęgi w dolnym biegu Dniepru — słynną Hileę — zniszczoną przez bolszewickich przekształcaczy przyrody w latach 1952—1955, ale do kogo należą te wersy? Coś niby-dowżenkowskiego pobrzmiewa w nich, ale przecież Ołeksandr Petrowycz pochodzi z ziemi sumskiej… Czytamy dalej: „Przeczuwając zagrożenie, na kilka dni przed wylewem z łęgów do przybrzeżnych parowów, jarów i belek zaczynało uciekać wszelkie zwierzę (wilki, lisy, tchórze, dzikie koty, szczury i inne stworzenia), a dla ryb nadchodziła błoga pora: z wodą z Dniepru, Kińskiej i Bazawłuku wychodziła na szerokie przestrzenie masa karpi, szczupaków, sumów, wzdręg, leszczy, okoni, płoci. Cieszyły się ze świeżego przypływu także liny i karasie, które rozkoszowały się w jeziorach i limanach”. Kto to taki? Swoją rozległością opowieść zbliża się do maniery Adriana Kuszczenki, ale tutaj jest ona, jakby po nowoczesnemu, bardziej smukła, a w wielu miejscach nawet bardziej ekspresyjna, jak na przykład w tym akapicie: „Strasznie lubiłem słuchać płaczu bajanu i dziewczęcych pieśni, które docierały z dalekiego wodnego podniebienia do naszych jelizawetyńskich urwisk. Jakąś tęsknotą, czy to za dawnym szczęściem, czy to w przeczuciu bliskiej klęski brzmiały one i zmuszały do zastanowienia się nad ludzkim losem, nad przemijającą marnością życia i wiecznym spokojem”. To Wiktor Antonowycz Czabanenko, nasz współczesny, który urodził się czterdzieści cztery lata po przyjściu na świat naszego genialnego reżysera i pisarza, i siedemdziesiąt dziewięć — po narodzinach wybitnego ukraińskiego etnografa. A swoją opowieść zacząłem od zacytowania właśnie szkicu „Wielki Ług w mojej pamięci” (Niezapomniane i niezapomniani. — Zaporoże, 2009. — 153 s.) dlatego, że w przebogatym dorobku literacko-badawczym W. Czabanenki temat łęgów Bazawłuckich i Kińskich zajmuje, moim zdaniem, szczególne, jeśli nie główne miejsce. Świadectwem tego jest słownik historyczno-toponimiczny „Wielki Ług Zaporoski” (1999), a zwłaszcza fundamentalna opowieść naukowo-publicystyczna „Ukraińska Atlantyda” (2006), nie mówiąc już o znacznym wyborze utworów poetyckich na ten temat. Cały leśny kraj, o powierzchni ponad tysiąca kilometrów kwadratowych w połowie XX wieku stał się dnem sztucznego morza, czyli faktycznie zniknął z powierzchni Ziemi, więc jedynie Wiktorowi Czabanence cały świat musi być wdzięczny za to, że pamięć o okrutnie zniszczonym unikalnym ośrodku przyrodniczym przetrwała. I nie tylko w emocjonalnych zarysach-obrazach, a przede wszystkim w utrwalonym wykazie i w opisach ponad dwóch tysięcy(!) obiektów topograficznych, które kiedyś stanowiły samo sedno Ługu. A na dodatek badacz wydał jeszcze jeden słownik historyczno-toponimiczny — „Porzysty Dniepr” (2008), którym utrwalił pamięć o znikłych porohach dnieprzańskich. Na pierwszy rzut oka może się wydawać, że krajoznawcze ekskursy doktora nauk filologicznych, profesora, wieloletniego kierownika katedry językoznawstwa ogólnego i słowiańskiego Zaporoskiego Uniwersytetu Narodowego — to takie sobie prywatne hobby, spowodowane dziecięcymi i młodzieńczymi wspomnieniami, ale to zupełnie nie tak. Nostalgiczne zrywy całkiem mogłyby wyczerpać się na tym samym cyklu wierszy, albo, powiedzmy, kilkoma lirycznymi szkicami, a tutaj — kolosalny dorobek badawczy. Przekonuje się o tym, sięgając do słownika historyczno-toponimicznego „Wielki Ług Zaporoski”, gdzie informacje o znikłych obiektach topograficznych nie kończą się na dwóch-trzech zdaniach, a nierzadko rozwijają się niemal w całe szkice, z których każdy jest maksymalnie nasycony faktami historycznymi, lingwistycznymi, botanicznymi, zoologicznymi i, oczywiście, etnograficznymi. Prawdopodobnie, pracując nad słownikiem, autor czuł, jak ciasno mu w ramach czysto naukowego gatunku, wszak tyle wszystkiego — i czysto zmysłowego, i faktologicznego — związanego z zagładą bajkowej Hilei, prosiło się do ludzi, więc nieprzypadkowo wkrótce zabrał się za publicystyczne przemyślenie i rozszerzenie tematu Ługu, w wyniku pięciu lat wytężonej pracy, ukazując już wspomnianą „Ukraińską Atlantydę”! I mimo wszystko, pomimo bezsprzecznej, przede wszystkim naukowej, orientacji wspomnianych wydań, ktoś może zauważyć, że profesor-lingwista, zdaje się, zajmuje się nie do końca swoją sprawą. Mówiąc, jakkolwiek zauważalna nie byłaby warstwa językoznawcza w „ługowych” dociekaniach W. Czabanenki, nie jest ona w stanie stać się decydującą, podstawową w tym kierunku, bo kierunek ten jest obszerniejszy, a treść jego — i głębsza, i szersza. Bo tak? Żadnych sprzeciwów. I tutaj, myślę, nadszedł czas powiedzieć o tym, po co ja w ogóle sięgnąłem po te notatki. Wcale nie ignorując systemu sufiksów-prefiksów-fleksji wraz z homonimami-synonimami-antonimami, zaznaczę, że pierwsza znacząca dla profesora Czabanenki praca miała postać eleganckiego zbioru legend i podań. Nazywała się ona „Sawur-mogiła” i, dzięki wydawnictwu „Dnipro”, ukazała się drukiem w 1990 roku, a dlatego jej nakład wyniósł dawno zapomniane 150 000 egzemplarzy! Autorzy ówczesnych recenzji całkiem słusznie odnotowywali wydarzeniowy charakter pojawienia się na rodzimych horyzontach książkowych wspomnianego wydania, i podstaw ku temu było wystarczająco. Mimo wszystko, zważając na znaczną objętość zebranych ludowych pereł, ich wyraźną klasyfikację tematyczną i wysoki poziom opracowania, bez należytej uwagi pozostało to, co nazwałbym czynnikiem geograficznym: miejscem powstania legend i podań, podanych w „Sawur-mogile”, jest Dolne Naddnieprze. A jak dla mnie, właśnie to stanowi niemal główną zaletę wydania, ponieważ dotąd zbieracze tamtejszego folkloru ograniczali się do zapisów jedynie pieśni, dum, bajek, zagadek, przysłów i powiedzeń. Mówiono nawet, że legendy i podania pochodzenia dolnonaddnieprzańskiego w ogóle niby nie istnieją. Aż tu — „Sawur-mogiła”, która pomieściła między swoimi sztywnymi okładkami niemal trzy setki utworów folklorystycznych, które narodziły się w granicach współczesnych obwodów dniepropetrowskiego, zaporoskiego, chersońskiego i częściowo donieckiego. Tymczasem doktor filologii posuwa się dalej drogą poszukiwań folklorystycznych, w wyniku czego jedna po drugiej wychodzą książki „Siostra orłów” (1991), „Mądre słowo” (1992), „Hartowane słowo” (1995), w których do podań i legend dodają się przysłowia i powiedzenia, a także stałe porównania w gwarach wciąż tego samego Dolnego Naddnieprza. Tutaj, według czysto, że tak powiem, fachowej tematyki, należy dodać słownik „Przezwisk Dolnego Naddnieprza” w dwóch księgach z serii „Zabytki kultury językowej Dolnego Naddnieprza” (2005). Żadnych wątpliwości: wszystko to najlepiej świadczy o znacznych osiągnięciach W. Czabanenki właśnie na głównej, profilowej niwie jego zajęć, jeśli nie zwracać uwagi na to, co dzieje się na kierunku towarzyszącym. A tutaj… Kiedy rozpatrywać jedynie niewielkie zbiorki oryginalnych poezji i przekładów „Sobór duszy mojej” (1998) oraz „W wiecznym pojedynku” (2000), nawet wespół z wyborną książką poetycką „Sicz duchowa” (2007), to umownej równowagi w twórczych upodobaniach profesora filologii wszystko to niby nie narusza, ale przecież dalej… „Studia slawistyczne” (2003), „Współbrzmienie” (2004), „Na wezwanie sumienia” (2008), „Niezapomniane i niezapomniani” (2009), „Próby literaturoznawcze i literacko-krytyczne” (2009), „Prace ludoznawcze” (2010) — artykuły, szkice, recenzje, opinie, adnotacje, nowy wybór przekładów poetyckich, dociekania literaturoznawcze — wszystko to zawzięcie przeszkadza wyciągnąć wniosek o jednoznacznym charakterze twórczych upodobań Wiktora Czabanenki. Tak, broniąc dysertację „Gwary doliny rzeki Kińskiej”, najpierw został kandydatem nauk filologicznych, a z czasem, badając „ekspresję wypowiedzi i aktualne pytania ukraińskiej stylistyki lingwistycznej” — doktorem tychże nauk, jednak manowcami gabinetowego uczonego nie poszedł, bo nigdy nimi nie chodził! Przygotowując jeden po drugim, najpierw dziesiątki, potem setki, czysto językoznawczych artykułów, czyli przebywając w służbie u jego królewskiej mości Słowa, u Języka, naukowiec nigdy nie zapominał o praźródle, na którym powstało Słowo, o Ziemi. Ziemia i Język — żywy, nierozerwalny związek tych dwóch hipostaz, na których opiera się Naród — i jest wyjaśnieniem wcale nie rozdwojenia, a wręcz przeciwnie — płodnej wielowektorowości twórczych upodobań doktora nauk filologicznych, profesora Wiktora Czabanenki. Osobiście mnie (chętnie przyznam!) to bardzo się podoba, ponieważ jestem przekonany: jakikolwiek naukowiec, ktokolwiek by to nie był — matematyk, chemik, cybernetyk, historyk sztuki itd. — dopiero wtedy ma prawo uważać się za prawdziwego sługę nauki, kiedy równolegle z pielęgnowaniem swojej, że tak powiem, podstawowej specjalności, nie tylko pobieżnie interesuje się, ale i głęboko przejmuje losem rodzinnej Ziemi: jej historią i zdrowiem. Oto skąd u Czabanenki aktywna, działająca pamięć o Wielkim Ługu Zaporoskim, o porohach dnieprzańskich; oto skąd jego niezwykle wyostrzona ciekawość do całej różnorodności językowej (folkloru, ludzkich imion i przezwisk, nazw rzek, jezior, belek, jarów, uroczysk, gajów, mogił itd.), co jest uwarunkowane osobliwościami rodzinnego kraju; oto skąd głębia i przenikliwość w słowach, którymi profesjonalny, akademicki uczony, wcale nie akademicko, a po prostu, szczerze, przenikliwie i wzruszająco opowiada nam o pięknie, które zniszczyła ludzka nieostrożność. Wczytajmy się, i może razem z żalem, który ogarnie nasze serca z powodu utraty piękna, którego nie wrócisz, poczujemy zdecydowaną gotowość obronić to piękno, które jeszcze żyje: „Kiedy spojrzysz, bywało, na siana z wysokiego brzegu, duszę ogarniała jakaś uspokojenie, radość z ludzkiej pracy i Bożej szczodrości. Gdzie nie rzucisz okiem, wszędzie po łęgach stoją, niczym pradawne bohaterskie hełmy, wysokie kopice, a między nimi zieleni się-jarzy się odrost. Gasnące słońce późnego lata dosusza ostatnie pokosy — i od nich pachnie miodem, wiatrami i umarłymi kwiatami, wieje tęsknotą za minionym bujaniem wiosny. I dotąd przed moim wzrokiem stoi ten czarujący obraz, i dotąd ja czuję te przejmujące zapachy rodzinnej ziemi, i dotąd tęsknię za utraconym na wieki pięknem…”
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
