Strona · s. 10strona oryginału ↗
OJCZYSTY ZNAK KSIĄŻKOWY
Слово Просвіти, №11 за 2011 рік
Dmytro STEPOWYK, doktor nauk o sztuce, profesor
Ukraiński znak książkowy (biblioteczny) — ekslibris — to swoisty świat dziedzictwa duchowego i materialnego, ciekawe zjawisko kultury narodowej związane z dawną tradycją. Adresowany do osoby lub biblioteki użytku publicznego, ekslibris pomaga określić skład kolekcji, zebrać rozproszone biblioteki, uzyskać wyobrażenie o osobowości zbieracza, prześledzić rozwój gustów artystycznych różnych epok. Jako symboliczny znak właściciela książek ekslibris świadczy o przynależności człowieka nie tylko do cywilizowanego społeczeństwa, ale także do wybranego środowiska — intelektualnego. Osoba książkowa w tym środowisku zawsze była w szacunku i właściwie z tego szacunku zrodziło się pragnienie poświadczenia swojego zamiłowania do książek odpowiednim symbolicznym znakiem. Ale symbolika jest wieloraka; to polifoniczny język wielu rodzajów sztuki. Osobliwość zaś ekslibrisu jako symbolu polega na jego wysokiej próbie estetycznej, wyrafinowanej manierze wykonania, właściwej sztuce miniatury. Wszak jedna z definicji ekslibrisu to wysokiej klasy artystycznej etykietka lub winieta z imieniem właściciela i wizerunkiem czegoś, co charakteryzuje osobę tego właściciela, jego zainteresowania, ulubione zajęcie. Właśnie takie zapoznanie z osobą właściciela książek, obecność „symbolicznego portretu” właściciela czyni badanie ekslibrisu pasjonującym zajęciem naukowym. Chociaż ukraiński ekslibris jest niemal rówieśnikiem ukraińskiej książki — zarówno rękopiśmiennej, jak i później drukowanej — jednak ta swoista sztuka miniaturowa u nas praktycznie nie była badana na poziomie naukowo-artystycznym. Nie przypadkiem napisałem „naukowo”, ponieważ niewielkich artykułów w gazetach i czasopismach o ekslibrisie w ostatnich latach było wiele. Ale nie było całościowej pracy o tak ciekawym zjawisku artystycznym w jego historycznym rozwoju na Ukrainie. I oto praca mojego byłego aspiranta, obecnie kandydata nauk Petra Nesterenki, wypełnia tę białą plamę. Ukazanie się gruntownej monografii P. Nesterenki „Historia ukraińskiego ekslibrisu” (Kijów: Tempora, 2010, 328 s.) to wybitne wydarzenie w życiu kulturalnym Ukrainy. Jest to wynik 25-letnich badań autora, który wykonał znaczącą pracę analityczną w kierunkach chronologii, stylistyki, obrazowości, typologii i innych „przekrojów” sztuki ekslibrisu. Wydanie naukowe odkrywa przed czytelnikiem historię rozwoju znaku książkowego, który bierze początek od zamierzchłej starożytności, kiedy dawne cywilizacje przechowywały informacje na glinianych tabliczkach. Badając starożytne ekslibrisy, naukowiec nie tylko starannie je zbadał i opisał, ale także zebrał informacje o ich właścicielach. Równolegle odbywało się zbieranie współczesnych ekslibrisów, korespondencja z artystami i kolekcjonerami Ukrainy oraz dalekiej i bliskiej zagranicy. Postawiony cel wymagał od badacza nie tylko wielkiej erudycji i szerokości horyzontów, ale także głębokiej wiedzy fundamentalnej w wielu dziedzinach nauk humanistycznych, w szczególności w bibliotekoznawstwie, dokumentoznawstwie, heraldyce, falerystyce, paleografii itp. I trzeba zaznaczyć, że to mu się udało, Petra Nesterenkę można uważać za uczonego-encyklopedystę, co już mówić o jego poświęceniu — zorganizował ponad 20 międzynarodowych, ogólnoukraińskich i innych wystaw ukraińskiego ekslibrisu — zarówno w ojczyźnie, jak i za granicą (Niemcy, Wielka Brytania, Dania, Szwajcaria, Kanada), opublikował wiele badań z historii ekslibrisu, poświęconych twórczości artystów. Ważna praca, wyłożona na 328 stronach i hojnie ilustrowana (około 700 ekslibrisów), daje jasne wizualne wyobrażenie o przedmiocie opowieści. To, co kiedyś było pod zakazem, to, co było ukryte w specjalnych zbiorach lub znajdowało się w prywatnych kolekcjach, co było rozproszone po nielicznych kolekcjach muzealnych Ukrainy i innych państw, teraz stało się dostępne dla oglądania i dalszego badania szerokiemu ogółowi. Materiał ilustracyjny jest organicznie związany z tekstem i naświetla rozwój ekslibrisu — od glinianych tabliczek faraonów, rękopiśmiennych zapisów na stronach dawnych książek do powstania drukowanych europejskich ekslibrisów, opowiada o historii ukraińskiego ekslibrisu. Książkę przyjemnie wziąć do rąk. Przyciąga wspaniałą okładką, designem makiety. Od razu czujesz wartość i znaczenie tej pracy. Imponuje swoją informacyjną nasyconością, spójnym systemem i całościowością koncepcji teoretycznej. Ekslibris przyciąga uwagę miłośników książki już od ponad wieku, jednak dopiero w latach niepodległości stało się możliwe obiektywne naświetlenie, jak się okazało, niemal półtysiącletniej historii ukraińskiego znaku książkowego. Ważne jest naświetlenie twórczości mistrzów ekslibrisu, o których milczano w czasach radzieckich lub którzy znaleźli się na emigracji. Obecnie zajęli godne miejsce w ogólnym obrazie rodzimego znaku książkowego i poświadczyli artystyczną różnorodność. Znaczną uwagę poświęcono kwestiom klasyfikacji, cechom artystyczno-stylowym, uzasadnieniu przynależności ekslibrisów do ukraińskiego dorobku. Pod względem liczby przedstawionych w wydaniu ekslibrisów, naświetlenia twórczości wielu pokoleń artystów, gruntowności opracowania materiału monografia nie ma analogów. Wielka część znaków książkowych przedstawiona jest po raz pierwszy. W rozdziale „Z historii badania ukraińskiego ekslibrisu”, oprócz tradycyjnego przeglądu specjalistycznej rodzimej literatury naukowej oraz wielu zagranicznych wydań, które dotyczyły przedmiotu badania, przeanalizowano także znaczące biblioteczne i muzealne prywatne kolekcje Kijowa, Lwowa, Odessy, Charkowa, Dniepropietrowska, Łucka i innych miast Ukrainy. Ukraińskie ekslibrisy rozpatrzono w nurcie rozwoju sztuki graficznej na tle ogólnego obrazu historii ukraińskiej książki. Autor po raz pierwszy stawia zadanie wyjaśnienia artystycznej aktualności znaku książkowego, odtworzenia całościowego obrazu ewolucji jego tendencji artystycznych, śledzi typologię. Ważne znaczenie ma argumentacja przynależności rozpatrywanych ekslibrisów do kultury ukraińskiej, naświetlenie postaci właścicieli majątków na naszych terenach. Badacz konsekwentnie przeanalizował rozwój ekslibrisów, zaczynając od rękopiśmiennej i dawnej drukowanej książki. Na uwagę zasługuje struktura pracy naukowej. Wchodzą do niej takie ważne rozdziały jak „Ekslibris w ukraińskiej rękopiśmiennej i dawnej drukowanej książce”, „Protoekslibris — oznaka kultury rękopiśmiennej książki”, „Superekslibris jako środek indywidualnego zdobienia książki”, „Powstanie ukraińskiego ekslibrisu w XVII w. i dalszy rozwój w XVIII w.”, „Osobliwości rozwoju ekslibrisu XIX w.”, „Ukraiński ekslibris XX w.: fenomen tworzenia” oraz „Typologia ukraińskiego ekslibrisu”. Do każdego rozdziału można dodać słowo „po raz pierwszy”, szczególnie dotyczy to terminu „protoekslibris”, który nie był przedstawiony nawet w tak autorytatywnym wydaniu, jak „Słownik wyrazów obcych”, opracowanym przez Ukraińskojęzyczno-Informacyjny Fundusz NAN Ukrainy przy Narodowym Uniwersytecie im. Tarasa Szewczenki, oraz w „Wielkim słowniku wyjaśniającym współczesnego języka ukraińskiego”. Teraz protoekslibris po raz pierwszy został należycie naświetlony w „Historii ukraińskiego ekslibrisu”. Wyżej wymienione rozdziały odkrywają transformację znaku książkowego w czasie, określają okresy jego rozwoju. Swoją wieloletnią pracę historyczno-badawczą P. Nesterenko z powodzeniem łączy z działalnością pedagogiczną, z twórczością krytyka sztuki. Począwszy od 1994 roku, od czasu rejestracji w Międzynarodowej Federacji Towarzystw Miłośników Ekslibrisu, podczas przeprowadzania XV Międzynarodowego Kongresu Ekslibrisów w Mediolanie (Włochy), prezydent Ukraińskiego Klubu Ekslibrisu P. Nesterenko zorganizował także ekspozycję trzech dziesiątek różnorodnych wystaw ekslibrisu i małej grafiki. Na ukazanie się „Historii ukraińskiego ekslibrisu” czekano długo, dlatego jej pojawienie się od razu otrzymało należny rezonans. Zauważono ją i oceniono w Europie: sekretarz wykonawczy Międzynarodowej Federacji Towa-
Członek Międzynarodowej Federacji Towarzystw Miłośników Ekslibrisu (F.I.S.A.E.) William E. Butler z Londynu, który koordynuje i wspiera działalność organizacji, wręczył P. Nesterence za wieloletnią owocną działalność w światowym ekslibrisie oraz za wybitny wkład w ruch ekslibrisowy współczesności medal „Pamięci Udo Ivaska”. Stał się on pierwszym naukowcem uhonorowanym tą nagrodą na Ukrainie. Zaznaczmy, że Udo Ivask to jeden z pierwszych badaczy rosyjskiego (a wraz z nim i ukraińskiego) ekslibrisu początku XX wieku. Liczne pełne wdzięczności opinie napływają również z Kijowa oraz różnych regionów Ukrainy. Jest to świadectwo tego, że Petro Nesterenko błyskotliwie wywiązał się z postawionego zadania, choć w trakcie pracy napotykał niemałe trudności.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
