Strona · s. 11strona oryginału ↗
NIEZNANY WYNNYCZENKO
Слово Просвіти, №11 за 2011 рік
— Halyno Mykołajiwno, jako redaktorka tych książek — powieści Wołodymyra Wynnyczenki „Nowe przykazanie” oraz „Leprozorium” — proszę opowiedzieć, jaka była ich droga do czytelnika? — Zacznę od tego, że powieść Wołodymyra Wynnyczenki „Nowe przykazanie” jest już znana ukraińskim czytelnikom, ponieważ ukazała się w czasopiśmie „Witchyzna”, natomiast powieść „Leprozorium” przeczytają oni po raz pierwszy, gdyż utwór ten został wydrukowany jeszcze w czasach niemieckich obozów dla osób przemieszczonych. Z woli Rozalii Jakiwny, żony Wynnyczenki, oraz z inicjatywy profesora Hryhorija Kostiuka i Ukraińskiej Wolnej Akademii Nauk w USA, wszystkie rękopisy zostały przekazane do archiwum historii Rosji i Europy Wschodniej, tak zwanego Archiwum Bachmatiewskiego, Uniwersytetu Columbia. Zgodnie z testamentem miały być tam przechowywane do czasu, aż na Ukrainie zostanie przywrócony ustrój demokratyczny i dopóki nie uzyska ona realnej niepodległości. Tylko pod takim warunkiem można mówić o obiektywnym naukowym badaniu spuścizny twórczej pisarza. Zatem w 1995 roku, po ogłoszeniu Ukrainy suwerennym państwem, otrzymałam delegację na Uniwersytet Columbia — miałam odebrać te maszynopisy. Znalazłam je i przywiozłam na Ukrainę. — A jak potoczyły się losy reszty spuścizny twórczej Wynnyczenki? — Nie znalazłam wtedy na Uniwersytecie Columbia maszynopisu „Wiecznego imperatywu” — utworu z okresu mougińskiego pisarza. Inny utwór — „Pokłady złota” został wydany tylko w USA. Znaczna część spuścizny rękopiśmiennej przechowywana była u Hryhorija Kostiuka, znanego badacza twórczości Wynnyczenki, kronikarza życia literackiego i artystycznego ukraińskiej diaspory. Po jego śmierci wszystkie materiały trafiły do działu zbiorów rękopiśmiennych i tekstologii Instytutu Literatury im. T. H. Szewczenki Akademii Nauk Ukrainy. Jeśli chodzi o prace malarskie Wynnyczenki: w przededniu II wojny światowej pisarz miał zamiar przenieść się do Detroit, więc wysłał tam część swojego archiwum obrazów. Po śmierci artysty Hryhorij Kostiuk przewiózł te prace z Detroit (50 obrazów) i Mougins (60 obrazów) do Ukraińskiej Wolnej Akademii Nauk w USA, do czasu, aż Ukraina stanie się niepodległa. W istocie tak uformowano spuściznę Wynnyczenki jako malarza — ponad sto obrazów olejnych i cztery albumy ze szkicami. 8 maja 2000 roku tę kolekcję przekazano do działu zbiorów rękopiśmiennych i tekstologii Instytutu Literatury im. T. H. Szewczenki. Były też straty na drodze formowania kolekcji. Tak, swego czasu w Niemczech znany ukraiński malarz Mykoła Hłuszczenko, który, nawiasem mówiąc, uczył Wynnyczenkę malarstwa, po prostu ukradł swojemu byłemu uczniowi album z akwarelami i wywiózł go na Ukrainę, gdzie przekazał go ówczesnej minister kultury Oldze Czornobrywcewej. Jednak „wielki ideolog” Małanczuk, jak to mówią, przyrobił nogi temu bezcennemu albumowi. Najwyraźniej straciliśmy go na zawsze. — W jakim stopniu powieści „Nowe przykazanie” i „Leprozorium” są interesujące dla współczesnego czytelnika? Czy są one dziś aktualne? — To niemal powieści detektywistyczne, z elementami intrygi. Bez wątpienia są one interesujące również dla współczesnego czytelnika. Zarówno „Nowe przykazanie”, jak i „Leprozorium” odzwierciedlają tragiczne losy pisarza, który przeszedł przez rewolucję, faszyzm, II wojnę światową. Tutaj stał się więźniem obozu koncentracyjnego za odmowę współpracy z okupantami. Był to okres ciężkich rozmyślań nad globalnymi problemami świata, w których narodziła się doktryna społeczno-filozoficzna — konkordyzm. Znalazła ona swoje odzwierciedlenie w powieści „Leprozorium”. Konkordyzm to teoria tworzenia nowego, harmonijnego społeczeństwa, opartego na uzgodnieniu sił fizycznych i psychicznych. Nie jest ona wcale tak utopijna, jak mogłoby się na początku wydawać. Istnieje opinia, że konkordyzm w wielu kwestiach wyprzedził ideę konwergencji, wysuniętą w latach 50. XX wieku przez uczonych światowej sławy, w szczególności Sacharowa. Wynnyczenko tą koncepcją przewidział m.in. utworzenie Parlamentu Europejskiego. Przez ćwierć wieku żyjąc daleko poza granicami Ojczyzny, pozostawał z nią w swoich myślach, opracowywał plan wyprowadzenia Ukrainy ze składu ZSRR drogą plebiscytu. Jak widzimy, Ukraina uzyskała niepodległość. Inna sprawa — jaka to niepodległość. Przez 60 lat powieść „Leprozorium” nie tylko się nie zestarzała, a wręcz przeciwnie, stała się jeszcze bardziej aktualna. W szczególności teoria pisarza o naruszeniu równowagi między człowiekiem a przyrodą, niewłaściwym odżywianiu, co prowadzi, zdaniem jednej z postaci, profesora Matura, do ciężkiej choroby dyskordyzmu — duchowego trądu ludzkości. — Sądzę, że ta koncepcja jest jak nigdy na czasie. I to powinno być szczególnie interesujące dla współczesnego czytelnika. — Tak, oczywiście. Wynnyczenko miał głębokie przekonanie: głoś tylko to, w czym sam jesteś przekonany, co sam wypróbowałeś. Zaczął przebudowę własnego życia od systemu odżywiania, który opierał się na idei naturfilozofii szwajcarskiego lekarza-dietetyka M. Birchera-Bennera. Uczony uważał, że energia, którą dają roślinom słońce, ma właściwości lecznicze dla organizmu ludzkiego, a przetwarzanie produktów zabija tę siłę. Wynnyczenko wykazywał niemałą siłę woli, graniczącą z masochizmem, zajmując się własnym samoleczeniem. Miał w tej sprawie wspaniałą bratnią duszę i inspiratorkę — Rozalię Jakiwnę, która była lekarką z zawodu. Wołodymyr Kyryłowycz zrezygnował z palenia, alkoholu, spożywania mięsa, gotowanej żywności — tylko warzywa, owoce, wyhodowane na własnej działce. I taki sposób życia bez wątpienia przynosił dobre rezultaty. Swoje przemyślenia z zakresu naturfilozofii pisarz skumulował w głównej bohaterce powieści „Leprozorium”, która odżywiała się tylko surową żywnością roślinną, w związku z czym i jej myśli były czyste. Takim Wołodymyr Wynnyczenko widział człowieka przyszłego harmonijnego społeczeństwa. — Na ile skomplikowana i sprzeczna wydaje się Pani postać Wołodymyra Wynnyczenki z perspektywy czasu? — Wynnyczenko to postać paradygmatyczna. Tworzył na przełomie wieków, na ostrzu różnych kierunków w literaturze, łapczywie chłonąc w siebie wszystkie zdobycze duchowe. Jako człowiek wysoce wykształcony znał wiele języków, był głęboko obeznany ze światową kulturą. Tak, politykiem jest niesystematycznym, jednak nie sprzedał się, żył i działał tylko zgodnie z przekonaniami, do tego głębokimi. Wierzył w socjalizm, jednak socjalizm ukraiński. Niesprawiedliwie jest zarzucać mu w wieczność — jakoby wbił nóż w plecy ukraińskiej rewolucji. Musimy szanować Wynnyczenkę jako wybitny talent i nieprzeciętną osobowość w jego najgorętszym dążeniu do widzenia narodu ukraińskiego, utwierdzonego politycznie i kulturowo. — Zatem można powiedzieć, że tymi dwiema książkami — „Nowe przykazanie” oraz „Leprozorium”, — które ujrzały światło dzienne w wydawnictwie „Znannia”, zrobiono jeszcze jeden krok do powrotu Wołodymyra Wynnyczenki na Ukrainę… — Tak, oczywiście. Naszym celem jest zwrócenie czytelnikowi Wynnyczenki-artysty w całości. Przykro, że do tej pory pozostają niewydane dzienniki pisarza — tysiąc sto stron niezwykle interesującego materiału. Czyta się je ciekawiej niż utwór artystyczny. Systematyczne notatki pisarza jak najlepiej odtwarzają atmosferę ówczesnego życia politycznego oraz laboratorium twórczości. Są tu i wizje polityczne, i rozważania filozoficzno-publicystyczne, i uwagi natury psychologicznej. A czasem są to głęboko intymne przeżycia, skryte myśli. Połowę dzienników, o objętości 500 stron, w 2000 roku opublikowało już czasopismo „Kyjiwśka starowyna”… — Jednak to tylko połowa dzienników, zapisków… Zresztą, najwyraźniej zasługują one na osobne wydanie. Czyż nie? — Bez wątpienia. Byłoby to unikalne wydanie, tylko że, jak zawsze, problemem jest brak funduszy. Szkoda, że takie wydanie jest na razie tylko marzeniem. Notatki z drugiej połowy życia Wołodymyra Wynnyczenki to etap głębokiego przemyślenia, przepuszczonego przez serce, i powinny one otworzyć nam nowego Wynnyczenkę, pozwoliłyby głębiej zrozumieć go jako artystę i osobowość.
Rozmawiała Maria KUCZERENKO. “Nacjonalista”, “agent imperialistycznych państw”, “wróg młodego państwa socjalistycznego” — jak tylko go nie piętnowano, jednego z najbardziej utalentowanych, najjaśniejszych mistrzów słowa, bez którego niemożliwe jest wyobrażenie sobie nie tylko ukraińskiego procesu literackiego, ale i całej ukraińskiej historii… tej, którą można czytać tylko z bromem. “Cała historia stosunków między Moskwą a Ukrainą w ciągu ponad 250 lat, od momentu zjednoczenia tych dwóch państw, jest planowym, bezwzględnym, bezwstydnym, bezczelnym niszczeniem narodu ukraińskiego wszelkimi sposobami, do cna, do starcia wszelkiego śladu po nim, żeby nawet imię jego nie pozostało” — podsumuje tragicznie ukraiński byt artysta, jakby kreśląc kreskę pod własnym... Co myślał tam, na gorzkim skraju swojego życia? Czym się dręczył daleko poza granicami Ukrainy, w małym francuskim miasteczku Mougins koło Cannes? Jak tłumił przez 25 lat swoje napady nostalgii? Tak mało o tym wiemy… Sądzę, że jego powieści “Nowe przykazanie” oraz “Leprozorium”, które właśnie ujrzały światło dzienne w wydawnictwie “Znannia”, rzucą światło na ten skomplikowany odcinek życia pisarza i w wyobraźni czytelników Винниченко (Wynnyczenko) pojawi się inny, nie taki, jakiego dotąd znaliśmy. Podzielić się swoimi przemyśleniami na ten temat poprosiłam znaną badaczkę twórczości Wynnyczenki, doktora nauk filologicznych, głównego pracownika naukowego działu komparatystyki Instytutu Literatury im. T. H. Szewczenki Akademii Nauk Ukrainy, Halynę SYWACZENKO.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
