Strona · s. 12strona oryginału ↗
WSPOMINAJĄC PONIEDZIAŁEK 13 MARCA (w 50. rocznicę katastrofy kureniowskiej)
Слово Просвіти, №11 за 2011 рік
Z nieprzewidzianego zbiegu okoliczności na rok 2011 przypada szereg smutnych dla kijowian „jubileuszy”: 13 marca — 50 lat od katastrofy technogennej w Kureniówce, 26 kwietnia — 25 lat od katastrofy technogennej w Czarnobylu; a dalej — same 70-lecia: 22 czerwca — początek wojny, 11 lipca — początek heroiczno-tragicznej obrony Kijowa, 19 września — początek nazistowskiej okupacji, 24 września — początek wybuchów i pożarów na Chreszczatyku, 29 września — początek masowych rozstrzeliwań w Babim Jarze, 3 listopada — wybuch Soboru Uspieńskiego. Zatem „jest co i nam wspominać”, jak śpiewa się, co prawda, przy innej okazji… Dmytro MAŁAKOW, starszy pracownik naukowy Muzeum Historii Kijowa. W niedzielę 12 marca 1961 roku jasno świeciło wiosenne słoneczko. Razem z krewnym wracaliśmy z kureniowskiego targu ptaków. Trolejbusy były przepełnione, więc postanowiliśmy przespacerować się, pooddychać świeżym wiosennym powietrzem do stadionu „Spartak” pieszo. Kiedy przechodziliśmy obok ujścia Babiego Jaru, zwróciliśmy uwagę na strumyk, który spływał pod mostkiem do podziemnego kolektora. Rosły tu ogromne topole, a mostek miał ogrodzenie z kilku żeliwnych przęseł — takich samych, jak na bulwarze Tarasa Szewczenki. Tego niedzielnego dnia zamiast cicho płynącego strumienia, którym zazwyczaj był strumyk o tej samej nazwie co Jar, zobaczyliśmy burzliwą górską rzekę, która bulgotała, znikając w rurze pod torami tramwajowymi i jezdnią ulicy Frunzego — dawnej Cyrylowskiej (nawiasem mówiąc, frunze po mołdawsku i rumuńsku — liście). Przemknęła myśl: topnieje śnieg w górnych partiach jaru, dlatego tak dużo wody płynie. Ale już potem, na drugi dzień, pojawiła się inna myśl: byliśmy w tym miejscu, gdzie za 16 godzin już by nas nie było… Wtedy pracowałem jako starszy inżynier wydziału produkcyjno-technicznego Zarządu Sieci Cieplnych „Kijówenergo”, który znajdował się przy placu Franki 5. Rano w poniedziałek 13 marca usłyszałem w pracy: na Kureniówce wydarzyła się awaria — „wybiło” podstację trakcyjną tramwaju, zalało ulicę i zajezdnię tramwajową… O przyczynie i szczegółach nikt nic nie wiedział. W przerwie obiadowej wyszedłem z Zarządu i zobaczyłem na obecnym Majdanie Niepodległości wojskową amfibię BAV. Przypomnę: to radziecka kopia amerykańskich „duck” (kaczka), na których alianci lądowali w czerwcu 1944 roku w Normandii, otwierając Drugi Front. Tak więc tego dnia BAV szybko poruszał się w stronę ulicy Instytuckiej. Dolna część korpusu maszyny była żółtawego koloru gliny — do linii wodnej. Zrozumiałem: jadą do KC na Bankową „na dywanik” — składać raport kierownictwu republiki osobiście. Po pracy pojechałem do domu na Panorama Babiego Jaru. 1931 rok
Obserwatorską, na szybko coś przekąsiłem, zawiesiłem pod płaszczem aparat fotograficzny i ruszyłem „osiemnastką” trolejbusem na Kureniówkę. O tej wieczornej porze 13 marca po mieście krążyło już tyle plotek i fantastycznych wymysłów, że ludzie pragnęli na własne oczy przekonać się o tym, co się stało. Ale trolejbusy tam już nie jeździły, a zawracały na przystanku końcowym linii nr 4 — na obecnej ulicy Jakira. Ta końcówka nazywała się wtedy: Zakład „Ukrkabel”, chociaż do niego jest dość daleko. Nowym kijowianom podpowiemy, gdzie to jest: w głównym budynku byłego zakładu mieszczą się teraz supermarkety „Furszet” oraz „PROMENADA-CENTER”. Któż by pomyślał, że w niepodległej Ukrainie nie jest potrzebny kabel własnej produkcji! Tak więc, tamtego poniedziałkowego wieczoru pasażerowie wysiadali na tej końcówce i milcząc szli w stronę Podolskiego Zjazdu (nie sposób nie zauważyć, że nazwa ta jest błędna: zjazd łączy Łukianówkę nie z Podolem, a z Kureniówką). Jedni szli do domu, jeszcze nie wiedząc, że ruch na dole jest całkowicie zablokowany; inni szli zobaczyć, co się stało. W dolnej części zjazdu stało się widać, że ulica i boisko stadionu „Spartak” są zalane gliną. Wyżej, pod krawężnikiem zjazdu stał sznur amfibii BAV, ale na ich burtach nie było śladów gliny, a więc te maszyny nie pojechały dalej, ponieważ w gęstym mule śruba napędowa amfibii jest bezsilna — tak wtedy to sobie wyobrażano po zobaczeniu w dzień na Chreszczatyku takiej maszyny. Nikt nikogo nie zatrzymywał, nawet nie pamiętam, żeby stała tam jakaś ochrona czy milicja. Wszystko było zrozumiałe i tak. Ludzie w milczeniu przechodzili przez pustą jezdnię zjazdu i kierowali się do uliczki, która wznosi się na teren Szpitala Klinicznego imienia Pawłowa. Pierwsze, co tam zobaczyłem — dwóch mężczyzn szło z noszami, na których leżało ciało przykryte brezentem. Ludzie kierowali się za cerkiew Cyrylicką, w stronę Jaru. Tutaj naprzeciw szło jeszcze dwóch, którzy prowadzili pod ręce bladego trzeciego, na szyi wisiał mu aparat fotograficzny, a w rękach jednego z „towarzyszy towarzyszących” motała się szaro-zielonkawa naświetlona klisza fotograficzna. Mnie pozostawało tylko zsunąć, nie rozpinając płaszcza, swój aparat na bok, żeby nawet nie wystawał. O żadnym fotografowaniu nie mogło być mowy. Na skraju zbocza stali ludzie, podchodząc po zwiędłych zeszłorocznych chwastach do bezkresnego rozlewiska surowej gliny tak blisko, że zostawał jeden krok. Milczeli, rozmyślali, próbowali zrozumieć, co i jak się stało. Oczywiście, przez dziesięciolecia istnienia władzy radzieckiej ludzie byli nauczeni trzymać język za zębami, intuicyjnie domyślając się, że o nieszczęściu, które się stało, nie należy zbytnio paplać. Niektórzy też widzieli owego śmiałka z naświetloną kliszą, którego „wzięli”, jasna sprawa, właśnie za to. Oczywiście, ci, którzy poszli z nim, nie byli jedynymi w tłumie. Wtedy uważano, że w ZSRR nie bywa katastrof, awarii, masowej śmierci ludzi — te zjawiska miały miejsce tylko tam, „gdzie rządzi kapitał”. Pamiętam groźne napisy na żelbetowych bunkrach nad rzeką Irpień: „Za fotografowanie — pod sąd!”. Tak samo pisano i na magazynach: „Za palenie — pod sąd!”. I wszyscy radzieccy ludzie wiedzieli, że usprawiedliwienia za popełnione czyny być nie może, i w ogóle, nikt nigdy nie słyszał, żeby sąd kogoś uniewinnił! Wszyscy wiedzieli, że nasze niepowodzenia — walący się domek, śmietnik, uliczną kolejkę, bazarowy tłum itp. — fotografują inturyści i zachodni korespondenci, żeby potem złośliwie opublikować te zdjęcia w swojej „żółtej” prasie, aby w ten sposób „oczernić naszą wspaniałą radziecką rzeczywistość”. Z przyzwyczajenia, wpojonego w świadomość tłumu jeszcze wtedy, a teraz już na mentalnym poziomie, zaciekle nienawidzą dziennikarzy niektórzy współcześni „dostojnicy”, zasłaniając obiektywy kamer telewizyjnych lub uciekając się do otwarcie chuligańskich wybryków… Wtedy nad jarem, z którego rano tak błyskawicznie wylały się tysiące ton płynnego lessu, ludzie wieczorem stali, na głos rozmyślając o tym, co się stało, nie wyciągając daleko idących wniosków. Kto wiedział więcej, mówił, że przerwało tamę, usypaną w poprzek Babiego Jaru, za którą dziesięć lat gromadziła się lessowa pulpa, którą wtłaczano tutaj rurami z cegielni Pietrowskich nad rzeką Syrec. To znaczy, rozmywali górną, zbędną warstwę lessu, żeby dostać się do niższych pokładów zielonej gliny spondylowej — najlepszego surowca do produkcji wspaniałej kijowskiej żółtej cegły. Rozrzedzony less miał osiąść w jarze, a woda spłynąć na dolinę i dalej — do Dniepru. Ale woda nie przesiąkała w głąb, a gromadziła się coraz bardziej i bardziej, aż dopóki nie przerwała tamy tamtego nieszczęsnego ranka. Tak to właśnie było. Tylko jedna kobietka nie przysłuchiwała się tym męskim rozważaniom i cicho rzekła, wskazując na znane tylko jej miejsce w glinie: „Tam leży Petro”. Ich chata stała na dnie jaru, ją zniosło potokiem, Petro nie zdążył odbiec daleko w górę, a ona uratowała się, bo w tamtej chwili poszła do wychodka… Z góry było widać, że te osiki, które jeszcze wczoraj rosły na skraju mostka przez strumyk, teraz sterczały daleko dalej. Jeszcze dalej widniały dachy i resztki chat, płotów i różnego rupiecia, który znalazł się na powierzchni. Z żółtawej masy sterczał ukośnie rufą, jak spławik z wody, trolejbus „Skoda” osiemnastej linii. (Te trolejbusy dotarły do Kijowa całkiem niedawno i spodobały się kijowianom płynnością i miękkością ruchu, jasnym oświetleniem fluorescencyjnym, a zwłaszcza — brakiem strasznego brzęku okien, jak w krajowych). Teraz ludzie rozmyślali: czy trolejbus dostał nosem dna, czy został na powierzchni, czy zostali w nim pasażerowie i kierowca — raczej nie… W takiej samej pozycji daleko z tyłu leżał wagon tramwajowy. Rano na ulicy był żywy ruch pieszych, uczniów, transportu — ludzie spieszyli do pracy, do szkoły. Była ósma trzydzieści, kiedy z górnych partii jaru dobiegł głuchy, groźny łoskot. Z plotek już wiedzieli, że kiedy upadły słupy sieci trakcyjnej transportu elektrycznego, drutem pod wysokim napięciem przykryło przepełniony pasażerami autobus „LAZ”, który jechał z Dymera. Maszyna w mgnieniu oka zapłonęła — nikt przez ścisk i wąskie czteroskrzydłowe drzwiczki nie zdążył się uratować. Mówiono, że jedna kobieta rozpoznała potem ciało swojego męża, który jechał tym autobusem, po guziku na bieliźnie… Mówiono, że ludzi rano zdejmowano z dachów i drzew helikopterami Mi-4 — o tym już wieczorem opowiadali miejscowi mieszkańcy — naoczni świadkowie. I o wozie strażackim, którego załoga zginęła, ratując ludzi… Po śladach od pulpy na drzewach i ścianach budynków, które ocalały, było widać: fala toczyła się znacznie wyżej, niż widzieliśmy poziom zastygłej żółtawej masy, która do wieczora zdążyła osiąść, rozlewając się wszerz. Wtedy z góry było widać, że całkowicie zrujnowano zajezdnię tramwajową, że poziom pulpy sięgnął połowy wysokości okien pierwszego piętra budynku szpitalnego pod
Nad Babim Jarem po katastrofie kureniowskiej — grupa zagranicznych specjalistów w towarzystwie pracowników Państwowego Komitetu Budownictwa Ukraińskiej SRR. W oddali — zabudowa ulicy Pietropawłowskiej. Na pierwszym planie — „towarzysz w cywilu”. Marzec 1961 roku
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
