Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 8strona oryginału ↗

Jurij Klen (1891—1947) Poskromienie chaosu

Слово Просвіти, №11 за 2012 рік

Opracowanie i autor studiów literacko-krytycznych laureat Narodowej Nagrody im. T. Szewczenki Wołodymyr BAZYLEWSKI I może innej drogi nie ma, Aby z chaosu duszy stworzyć świat. J. Klen Onże Oswald Burghardt. Etniczny Niemiec z pochodzenia. Syn kupca Friedricha Burghardta oraz Kattiny Sidonii Thiel, Niemki z krajów nadbałtyckich, których los związał z Ukrainą. Duchowa linia rozwoju Jurija Klena całkiem naturalnie przecięła się z losami tych, których później nie całkiem trafnie nazwą neoklasykami. Wszystkich ich łączyło szerokie zainteresowanie kulturą, gruntowna wiedza w tej sferze, ciągoty do antyku, francuskich parnasistów i, oczywiście, do rosyjskich poetów tamtej epoki, która wejdzie do historii literatury jako srebrny wiek. Zanim stał się Jurijem Klenem, Oswald Burghardt, podobnie jak Zerow, Draj-Chmara i Fyłypowycz, złożył hojny hołd rosyjskim wierszom. Prawdopodobnie wszyscy ci poeci tak i pozostaliby rosyjskojęzycznymi autorami przeciętnych książek, gdyby nie rewolucja, która każdego z nich gwałtownie odwróciła twarzą do Ukrainy. Ukraińskiej literaturze poszczęściło się: ludzi z takimi kulturologicznymi skarbami było w niej mało. Jurij Klen przyłączył się do ukraińskiej poezji później niż inni, ale nie stracił przy tym niczego, a być może nawet zyskał na dojrzałości i czystości pisma, naznaczonego znakiem odmienności przybysza z innego etnicznego środowiska. W tamtym czasie ślady jego symbolistycznych fascynacji pozostały w tyle, zresztą jak i obcojęzyczne pisma. W planie jasności, logicznej motywacji jest on znacznie bliższy Zerowowi, pod wpływem którego wzrastał, niż Fyłypowycz i Draj-Chmara. Przebywając w polu siłowym ludzi o podobnych poglądach, którzy już w „barysziwskim” okresie mieli znaczne ukraińskojęzyczne doświadczenie, prawie nie różnił się od nich tematycznie. Tak trwało do czasu, dopóki Klen nie znalazł się na emigracji, a jego duchowi przyjaciele nie stali się ofiarami stalinizmu. Tutaj przemówił pełnym głosem i swobodnie, i jako jedyny z „pięciogrona” pozostawił po sobie epikę wielkiej siły demaskatorskiej: poemat „Przeklęte lata” oraz epopeję „Popiół imperiów”, nad którą pracował około pięciu lat, ale nie zdążył jej ukończyć. Twórczość Klena to przykład ewolucji twórcy pod wpływem czynników politycznych i innych. Nie stroniąc od formalnych cech neoklasycyzmu, od czasu do czasu odwołując się do ulubionych niegdyś parnasistów, poeta nierzadko przekreślał ich postulaty. Zniszczenia, które dokonały się w nim, wymagały innego języka. W Niemczech Jurij Klen próbował stać się Oswaldem Burghardtem. Ale z tych prób nic nie wyszło. Pisanie po niemiecku nie zadowalało go samego. A co najważniejsze — nie czuł w nich koniecznej potrzeby. Na ziemi przodków Niemiec czuł się Ukraińcem. Historiozoficzne wiersze Klena to dowód głębokiego rozumienia przez niego plusów i minusów ukraińskiej historii, problemów ukraińskiej Ukraina I Zielonymi wzgórzami majaczyła, Nocą szerokim stepem szeleściła, Modliła się do Peruna i Swaroga I jeszcze nie wiedziała, gdzie twoja droga. Chazar wzywał do swojej niewoli, W diasporę żydowskiego prawa, I wabił pieczyng w rozdarte namioty, Gdzie płonęło żarem żółte ognisko. Bijąc w miedź swoich potężnych dzwonów, Wzywał daremnie Rzym cię w papieskie łono, I dla wina, co serce rozwesela, Wyrzekłaś się Mahometowego raju. Aż krokiem niesłyszalnym, smutna i surowa, W matowych szatach ze złota starego, Do ciebie podeszła, nie podniósłszy powiek, Niby legenda cicha, Bizancjum. Ona, święta, obłudna i bezskrzydła, Ciebie cesarskim purpurą pokryła. * W wareskim pancerzu, w dobie okrutnej Ty oddychałaś spokojnie i głęboko. Lecz czasami, podniósłszy przyłbicę, Wpatrywałaś się w niespokojny widnokrąg. Z młodzieńczym zapałem, z wesołym krzykiem Spotykałaś połowców w polu dzikim I, najazdem tatarskich ord zmiażdżona, Przyjęłaś los, drapieżny i przeklęty… Wieki mijały w ciemnych snach. Niby szczere złoto z brzóz jesiennych, Spadały z ciebie wszystkie twoje ozdoby, I rwał łachmany wczesnej żałoby Szalony wiatr. Wszystko to za tobą Płynęło w niebyt czarną rzeką… * Gdzie fala bije o skały stromorogie I szumem kryje zdradzieckie progi, Gdzie dmie nad wyspą dnieprzański wiatr, Hodowałaś ty spóźnione kwiaty Okrucieństwa, bohaterstwa i poświęcenia I tkałaś z nich sobie szkarłatne szaty. Żaden czar czasów tych nie odwoła, Co huraganem przegrzmiały po Siczy, Głośną i bujną ucztą Bohdana Ty zakończyłaś koło, Bogiem dane. Odtąd powstań twoich straszne łuny, Co odblaskami spalały trawy, W wodzie kałuż moskiewskich dogasały, Niby słońce, zmęczone i już zmarniałe. Wskrzeszonym płomieniem starej sławy Ty zapłonęłaś w czarne dni Połtawy, Kiedy cię oczarował na wieki Król zwyciężony, ostatni wiking. I, ściśnięty przez Piotra w objęciach władczych, Chrzęścił szkielet twój w pieszczotach bezlitosnych. Zmęczona od głodu i pragnienia, Nienasycone trzewia czuchońskich bagien Wtedy ludzkim ty napełniałaś padłem, I czas wbijał cię ciężkim ciężarkiem. Z twoich kości, co w mule skamieniały, Z ciał, co na mrozie zesztywniały, Składał się fundament, na którym, Niby błotna mara nieznana, Między kniei gęstwin, gdzie mech i igliwie, Powstała w dusznym mroku nowa stolica. Powoli pęczniała, niby wielka tusza, Nienawistna Kirgizom i Inguszom, Gruzinom i Karelom wstrętna, Imperium żarłoczne, potężne. Rosło, rosło z wilgotnych głębi mgieł Pod świst syberyjskich tajg, pod dźwięk kajdan, Pod szum ukraińskich grabów i kasztanów. XI.38 Kijów I (Ogród Miejski) Muzyka “przyszłych czasów” Nad ogrodem huczy Proletariackim. Spacerują dziewczęta chazarskie, Dziwiąc się wygięciem brwi. Ktoś szałem serca ukarał, Zatopuje powodzią brzeg, I świeci kochankom Wenus Tak nisko nad źdźbłami traw. I chlapie w źrenice oczu, Jeszcze niżej schylając się, księżyc; I ręce łapczywie mieszą Podatne mięso nocy. O mdły rozpaczliwy duch Rozżarzonych za dzień akacji! Kiedyś tutaj rozstrzeliwał Lacis, I wyły wiatry zawiei. Linieją “burżuazyjne watahy”, Mieleje Dniepr za krzakiem; A srebro gwiazdozbiorów ścieka Do państwowej skarbnicy deszczem. III.38. 2 (Plac Sofijski) Znów oddycha w legendach Moskwa; A ponad Sofijskim placem Tak samo na północ oddanie Wyciągnięta w ręce buława. Lecz nie, to szyderczy salut! Wskaż nią w dół, o hetmanie, Bo rodzimy akropol powstanie Nie w kniejach czuchońskich, a t u t. Lśni w naszyjniku świateł Korostą pokryty Chreszczatyk. Jeszcze długo tutaj będzie zgrzytać Muzyka karpackich czasów. Połykając sadzę i dym, Wzdychają rozdarte pieczery; I niebo swoją strzaskaną czaszkę Podnosi nad miastem starym. III.38. W drodze Wyszliśmy w noc, w mglistą dal. Rozkołysana wiatrami mgła, Co w ciemność gnała drapieżną hałastrę, Wszystkie drogi nam zastąpiła. Drgnęły chmur krwawe powieki, I każda błyskawica — jak wąż. Szaleńczo wichura szaleje W przestrzeniach naszych dusz… Gdzieś tam płonie święte miasto Iglicami ostrymi dzwonnic, Niby róża złocista, Rozkwitła w łunie błyskawic. My idziemy, i, może, nas spotka Wszystkich cerkwi potężny dzwon, I bramę złotą otworzy Nam czarna warta tych krajów. 1937 Cortes I W bajkowy kraj, pod palmy i agawy, Gdzie dojrzewają ciemne grona wysp, Ciebie porwała w dal mórz Żądza złota, przygód i sławy. Zofia Pokrywały purpurą jej łuny Dźwięczne żagle lekkich okrętów, I wabił gdzieś za bezmiarem piasków Nieznany skarb zamorskiego państwa. Latami marzenie ty pielęgnowałeś, — teraz Ono wstaje, między błękitnych jezior Żywe, wcieliwszy się w kamień widzialny. Patrz: oto pod słońce migocze To Meksyk z dachami złotymi, Co, jak trąba, w legendach zagrzmi. IX.33. 2 Być może nie raz w dziecięcych snach Widziały ci się: dziwne, dalekie, Złotoskóre i smutne Azteki Z pogardą w pociemniałych oczach. I widziałeś przez mgłę i pradawny strach, Jak bożków rozwarte paszcze W dymie pożarów pękały od żaru, I złoto łez płynęło im po policzkach. Wspomniawszy, zatrzymałeś konia w zadumie… Zielonopióre królestwo Montezumy! Czyżby ono — tylko mara i mit, Co spopieleje i zniknie dymem czarnym, I tylko dzikim kwiatem niepowtarzalnym Będzie kwitło we wspomnieniach przyszłych lat? Ch.33. Frankfurt nad Menem Błękitnieje niebo, niby staw. Chodzę zaułkami ciasnymi, Którymi, zapewne, młody Goethe Niegdyś zakochany błądził. Kto otworzył w górze okno? Czyje spojrzenie tam mnie śledzi? Ja tu pod arkadą smakuję Słodkie jabłkowe wino. O, zapewne, Fausta też wodził W te zaułki chytry Mefistofeles, Na tej ścianie zostawił swój profil I piwo z tych szuflad sączył. Wchodzę do katedry, gdzie wieczna mgła, I z mroku średniowiecza Uśmiechają się madonn oblicza Na niebieskim wzorze szkła. Chrystus, niezmienny w latach, Przezroczysty, płomieniem przeszyty. Oto tu modliła się Małgorzata I gorzko kajała się w grzechach. Potężną powódź wylewa organ. Stara legenda ożywa. Na falach serce wypływa We wieczorną frankfurcką mgłę. Lato 1934. Projektuje się zburzyć świątynię św. Zofii w Kijowie. Z gazet. Tajemnice tysiąclecia — w Zofii smukłej, Co pobladła, ale jeszcze jaśniej, jeszcze wyżej Wyrasta, jak modlitwa, w błękit. J. Małaniuk Niech twój dzwon zagłuszą samoloty. Niech cię zburzą, i niech na miejscu, Które uświęciły lata i wieki, Postawią pomnik epoce nieczystej.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn