Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 10strona oryginału ↗

Bezpodstawnie oskarżony…

Слово Просвіти, №11 за 2012 рік

Ihor RUSANIWSKYJ Badacz twórczości Szewczenki Oto jak charakteryzuje go znany literaturoznawca, laureat Nagrody im. Szewczenki Jewhen Kyryluk: „Imię tego naukowca, niestety, niewiele mówi współczesnemu pokoleniu. Makar Ołeksijowycz Rusaniwskyj urodził się 6 sierpnia 1904 roku na chutorze Mykołajiwka, obecnie w rejonie hadziackim obwodu połtawskiego, w rodzinie wiejskiego kowala. Uczył się w Hadziaczu na kursach pedagogicznych, był nauczycielem na wsi. W 1927 roku wstąpił do charkowskiego Instytutu Edukacji Narodowej, później przekształconego w uniwersytet. W składzie specjalnej grupy KC KP(b)U wyjeżdżał do Donbasu w celu prowadzenia pracy agitacyjno-propagandowej. Tam wstąpił w szeregi partii. W latach 1932—1933 pracował w aparacie KC LKSMU. W 1934 roku Makar Rusaniwskyj ukończył Uniwersytet Charkowski i został zaliczony w poczet aspirantów katedry historii literatury ukraińskiej. Po przeprowadzce do Kijowa w 1936 roku ukończył aspiranturę na Kijowskim Uniwersytecie Państwowym. Przez pewien czas był dziekanem wydziału filologicznego. W latach przedwojennych Makar Ołeksijowycz pracował w Instytucie Literatury Ukraińskiej im. T. Szewczenki Akademii Nauk USRR. W 1941 roku tragicznie zginął… W 1940 roku Makar Rusaniwskyj obronił rozprawę doktorską na temat: „Szewczenko i literatura ukraińska pierwszej połowy XIX wieku”. W formie konspektu praca ta została wydrukowana w „Zapiskach Naukowych” Uniwersytetu Kijowskiego. Część rozprawy „Szewczenko i ukraińska literatura romantyczna lat 30.—40.” autor zamierzał wydać jako osobną broszurę, którą przyszło mi recenzować na początku 1941 roku. Na czym polega znaczenie rozprawy Makara Rusaniwskiego, w szczególności rozdziału o romantykach? Wiadomo, że w literaturoznawstwie ukraińskim lat 30. pewne rozpowszechnienie miała wulgarna socjologia. Adept tego nurtu całą literaturę przed Szewczenką ogłosili „obszarniczą”, „pańszczyźnianą”. W światopoglądzie i twórczości samego Szewczenki szukali wpływów tej „obszarniczej” literatury, elementów burżuazyjnego nacjonalizmu. Zasługa Makara Rusaniwskiego polega na tym, że krytycznie przeanalizował to zagadnienie i wykazał, że wczesny „Szewczenko kształtował się w niemałym stopniu pod wpływem tradycji literackiej lat 30.—40.”. Wcale nie było to powtórzenie badań P. Fyłypowycza, w szczególności jego rozprawy „Szewczenko i romantyzm” (1923 r.). Makar Rusaniwskyj przekonująco wykazał to, co wspólne i co odmienne u Szewczenki i ukraińskich romantyków”. Z kalejdoskopu pamięci Ojcze mój drogi!.. Jasny jego obraz zawsze jest ze mną. Pamięć mocno trzyma najjaśniejsze momenty mojego dzieciństwa. One zawsze wypływają w jakimś tęczowo-jasnym kalejdoskopie, w żółto-pomarańczowym, słonecznym zabarwieniu… …Jasny, świetlisty dzień, może letni czy wiosenny. Może i jesienny, przyzba ojcowskiego domu, on z papierosem na podwórku. Ubiór niewyraźny, twarz z uśmiechem, jedno przewraca się, za nim drugie… Pochylam się, podnoszę kaczuszki. Ojciec chwali: „Zuch, mądrze postąpiłeś”. Jestem dumny z pochwały, czekam, aż kaczuszki jeszcze się przewrócą, by jeszcze raz przyjść z pomocą… …W porze obiadowej ojciec leży na kanapie, ja siedzę u niego na piersiach, niby „gotuję” w zabawkowym garnuszku „obiad”, „karmię” go łyżeczką. Ojciec je, mlaska językiem, niby smacznie… …A później rozpoczęła się ta straszna wojna. Pamiętam pierwszy nalot bombowy na Kijów. Pamiętam okupację, śmierć dziadka, wypełniony po brzegi ludźmi wagon towarowy, którym nas dokądś wywieźli. Uciekliśmy z niego, dalej głodowaliśmy, jak cały powojenny Kijów… Aresztowania ojca nie pamiętam, zabierali go w nocy, ja wtedy spałem… Dlaczego wtedy się nie obudziłem? Nie uwierzyli, że on jest „wrogiem ludu” Z notatnika pisarza Wołodymyra Małyka. „Dobrze pamiętam M. O. Rusaniwskiego, który czytał kurs literatury ukraińskiej pierwszej połowy XIX wieku. Średniego wzrostu, ciemnowłosy, miał regularne rysy twarzy, wyraziste oczy, wysokie czoło. Na policzkach — lekki śniady rumieniec. Przyjemny tembr głosu i niespieszny sposób opowiadania. O ile wiem, nosił dobrze wyprasowany ciemnoszary garnitur. Wszystko w tym człowieku przyciągało, cieszyło oko. Był z natury obdarzony jakąś powściągliwością. W auli chłodno, wysoko amfiteatralnie wznoszą się jasnodębowe siedzenia… My, czterech chłopaków z IV grupy — rozmieściliśmy się na dole, przy stole, wyciągnęliśmy bilety i od razu zaczęliśmy odpowiadać. Nie myślało się o ocenie. Jaka tam ocena, przecież wojna!.. Rusaniwskyj milcząc słuchał nas i wziął nasze indeksy — wszystkim postawił piątki, zapytał: „Wiecie, jak ucierpiał Kijów od ataków wrogiego lotnictwa? Opowiedzieliśmy, co wiedzieliśmy: „Zbombardowali lotnisko wojskowe w Żulanach, zrzucili bomby na mosty przez Dniepr, ostrzelali na naszych oczach szkoły wojskowe na Sołomiance”… On milcząc wysłuchał, uścisnął wszystkim dłonie: „Powodzenia wam, chłopcy! Wszystkich nas czekają ciężkie czasy, niełatwe próby! Z faszystami wojna będzie okrutna!” Na tym się rozstaliśmy i wcale nie myśleliśmy, że widzimy go po raz ostatni. A po dniu, usłyszawszy o jego aresztowaniu, nie uwierzyliśmy, że on jest „wrogiem ludu”. Myślało się: może ojciec przyszedł, a nas nie ma… Żona Makara Ołeksijowycza, moja matka Łyzaweta Omeljaniwna Sereda, opowiadała, że poznali się z ojcem w Charkowie, kiedy razem studiowali w INO, tylko na różnych wydziałach. Jakoś od razu przypadli sobie do gustu. Powiedziała w domu, że wychodzi za mąż. Ojciec (mój dziadek Omeljan Panasowycz Sereda) zainteresował się, kim on jest, czy nie z kułackich dzieci?.. „Nie, z biedniackich”, – odpowiedziała matka. „No i dobrze, wtedy, córko, wychodź za mąż…” Mieszkali w Charkowie, wynajmowali pokój. Tam urodził się pierwszy syn (mój brat Witalij). Wkrótce zawieźli malucha do dziadków w Owłaszach (wieś na Sumszczyźnie), a go tłumacza na język ukraiński „Słowa o wyprawie Igora”, śpiewali pieśni, rozmawiali o tamtym niespokojnym czasie, o poległych towarzyszach… Wkrótce urodził się drugi syn Ihor (to już ja). Ojciec się cieszył – idą w świat jego synowie, to dobrze. Trzeba, żeby dzieci było dużo, rodzina z nimi staje się weselsza i łagodniejsza, w dziecięcym gronie odpoczywasz duszą, wszystko co złe się zapomina… We wrześniu 1940 roku wysłali ojca na Zachodnią Ukrainę, po tak zwanym zjednoczeniu, w celu nawiązania kontaktów literackich. Jeździł, spotykał się też z Ołhą Kobylańską. Wypytywała ona ojca o różne literackie wschodnioukraińskie aspekty, życzyła rozwijania ukraińskiej literatury i niepozwalania na znęcanie się nad nią. Rok 1941 początkowo nie zwiastował katastrofy, ale w czerwcu od razu dwa ciosy: pierwszy – wojna, drugi – aresztowanie ojca. Najpierw aresztowali Maksyma Nahornego, wykładowcę instytutu pedagogicznego i uniwersytetu. Tej nocy on z rodziną poprosił się do ojca na nocleg. Centrum Kijowa bombardowali, a na Batyjewej Górze było spokojnie. Potem okazało się, że w nocy do Maksyma Nahornego już przychodzili z NKWD i tylko dlatego, że nie zastali go w domu, on prawie dobę jeszcze przebywał na wolności… Po ojca też przyszli w nocy po dniu. 25 czerwca brat skończył 10 lat, po kolacji dzieci poszły spać. Nagle o trzeciej w nocy rozległ się łomot i surowe: „Otwierać”. Ojciec poprosił dziadka i babcię, żeby wyszli do kuchni, enkawudzistów – żeby nie hałasowali, bo śpią dzieci, wskazał na dysertację, która ich, jak się okazuje, interesowała przede wszystkim – w niej dopatrywali się „nacjonalistycznego zła”. „Oto wszystko, co mam, bierzcie. A jeszcze dajcie pożegnać się z dziećmi i chodźmy”, – powiedział ojciec. Pocałował nas śpiących i wyszedł za próg. Dokąd go wywieźli, gdzie podziali, matce nie powiedzieli. Potem dowiedzieliśmy się: mój ojciec w więzieniu Łukjanowskim. Nasi już opuszczają Kijów. Łukjanówka pusta, nie ma już tam nikogo. Matka szybko się zebrała i z Nahorną – tam. Płonęły okiennice, na podwórzu dogasały jakieś papiery… Przekroczyły kobiety próg, a wejść tam nie odważyły się. Całe podwórze poryte dołami. Połowa z nich zasypana ziemią, pełno trupów, leżą jeden na drugim… Postały kobiety i zawróciły, a w duszy jeszcze tliła się nadzieja: może nie ma wśród zabitych ich mężów, wywieźli gdzieś… Jedni kaci odeszli z miasta, inni dopiero nadchodzili, niosąc na sztandarach swój „porządek”. Dziwię się i podziwiam, jak to wszystko wytrzymaliśmy i przeżyliśmy… Jakiś czas przeczekaliśmy w Motowyliwce, a wkrótce znowu przybyliśmy do Kijowa… Myślało się, może ojciec przyszedł, a nas nie ma. Nie było o nim żadnych wieści jeszcze kilka lat, potem mamie w końcu odpowiedzieli: zmarł wasz mąż podczas śledztwa 26 lipca. Po wielu latach pewien człowiek o nazwisku Charczenko, który siedział razem z Makarem Ołeksijowyczem w jednej celi, opowiedział: 6 lipca, kiedy przyszli strażnicy, Rusaniwski gorzko uśmiechnął się i powiedział: „Oto już po mnie. Żegnajcie, towarzysze, więcej się nie zobaczymy”. Rzeczywiście, więcej w celi go nie widziano. Rozstrzelali na mocy decyzji prokuratora. Wspomina starszy brat Witalij Rusaniwski, językoznawca, akademik NAN Ukrainy. W 1947 roku NKWD wydało nam zaświadczenie o tym, że ojciec rzekomo zmarł 26 lipca 1941 roku. Przyczyny śmierci i miejsca pochówku nie podawano. Takie zaświadczenie dało mi możliwość wstąpienia na uniwersytet. Po XX zjeździe KPZR matka złożyła wniosek o rehabilitację ojca. W 1956 roku go zrehabilitowali. Już teraz, przeglądając sprawę, dowiedziałem się, że ktoś z gorliwych enkawudzistów napisał na nazwisko prokuratora donos o tym, że na uniwersytecie rzekomo wykryto nacjonalistyczną organizację. Na podstawie donosu aresztowano grupę wykładowców uniwersytetu i instytutu pedagogicznego. Wszystko to robiono potajemnie, bez rozgłosu – na uniwersytecie nikt o niczym nie wiedział. Ze sprawy dowiedziałem się, że go rozstrzelali nawet nie na mocy decyzji trójki, a na bezpośrednie polecenie tego prokuratora. W 1941 roku miałem 10 lat i mało co rozumiałem. Pamiętam, jak ojciec nie spał po nocach, chodził, palił. Teraz dowiedziałem się, że w 1937 roku ojca wykluczyli z kandydatów na członków KPZR. Wstąpił jako kandydat na członka partii w Donbasie, dokąd jako aspirant pojechał, żeby zarobić staż robotniczy. A kiedy wrócił, to na podstawie oszczerczego wniosku I. Stebuna wykluczyli go z kandydatów, prawda, po roku przywrócili i od razu przyjęli na członka KPZR. Ojciec dużo pracował, choć w domu nie było gdzie się przytulić. W dwóch małych pokoikach nas żyło czworo. Całkiem maleńka była kuchnia, w nocy zamieniała się w gabinet ojca. Kiedy wszyscy zasypiali, on siadał do stołu i pracował. Wiele lat próbowałem zrozumieć tragedię represji, od których ucierpiała też moja rodzina. W 1941 roku, tylko zaczęła się wojna, został represjonowany ojciec, ukraiński filolog, literaturoznawca Makar Ołeksijowycz RUSANIWSKI. Jego, jak wielu innych, oskarżyli o burżuazyjny nacjonalizm. Zebrałem o nim wspomnienia studentów, kolegów, pisarzy, które proponuję czytelnikom „Słowa Proświty”.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn