Strona · s. 12strona oryginału ↗
Osiągając twórczość narodu
Слово Просвіти, №11 за 2012 рік
Wadym Mycyk, doktor filozofii w dziedzinie kulturoznawstwa, laureat nagrody im. Iwana Neczuja-Łewyckiego. Studiował malarstwo w Kijowskim Instytucie Artystycznym, a pracę dyplomową, ku zdziwieniu wielu, obronił z grafiki sztalugowej — portret znanej malarki ludowej Hanny Sobaczko. Przeszedł na miniaturę graficzną — ekslibris. W nim znalazł formę odpowiednią dla swojego twórczego myślenia. Osiągnął zwięzłość wyrazu, ciągłe odnawianie obrazu oraz sprężysty, symboliczno-treściowy język. I powiedział tutaj swoje nowe słowo: grafik po raz pierwszy stworzył znaki dla znanych postaci kultury i historii przeszłości, w ten sposób wzmacniając znaczenie ekslibrisu jako samodzielnego gatunku sztuki graficznej. Z jego myśli i rylca wyszły znaki książkowe dla hetmana Piotra Sahajdacznego, poety Iwana Kotlarewskiego, filozofa XIV w. Jurija Kotermaka z Drohobycza, uczonego Osypa Bodiańskiego i in. W stylu ludowym zaprojektował ogrodzenia i kraty dla miast Ukrainy. Stworzył obrazy kosmicznych koni, ptaków, kutych w metalu, w grafice książkowej. Zilustrował książkę „Wojinśka mohyła” (2007 r.). Przyjaźń słynnego kobziarza Jewhena Adamcewycza i artysty Ołeksandra Fysuna krzepiła się miłością do Ukrainy. Na bandurze artysta namalował obrońcę ukraińskiej ziemi — kozaka na koniu. Jest on w nawołującej pozie: kto za wolność Ukrainy — za mną! Takim nawołującym w latach 70. XX wieku był śpiew kobziarza, który zachował i przekazał narodowi „Marsz Zaporoski”. W ukraińskim kolędowaniu Ołeksandr Fysun odkrył głęboki światopogląd narodu z jego mitologią i świętym śpiewem. Od lat 70. XX wieku zajął się opracowywaniem strojów i rynsztunku kolędniczych grup: gwiazda-słońce, kostury w kształcie świątyń, słońca na czapkach, dzwonki, róg obwieszczający, mieszek Losu. To już nie byli po prostu kolędnicy, a owi niebiescy „trójeżdżani goście”, nosiciele światła i Bożego ducha Ukraińców. Dlatego jego grupę ludzie nazwali „Zorenosci” (Gwiezdni). Jako badacz zagłębił się w najdawniejszą sztukę Ukrainy. Pracował w ekspedycji doktora archeologii Wałentyna Danyłenki, badając najdawniejszy zabytek kultury i historii — Kamienną Mogiłę. W rysunkach na kamieniu dawni artyści „wyłożyli ideologiczne pojęcia o świecie otaczającym, o związku wszystkiego, co żyje, w tym także człowieka, ze światem kosmicznym”. Wśród nich wywiedziono obrazy charakterników, Wielkiej Bogini, ślady Gospodarza Świata. Zatem mitologia i wiara rozwijały się, a to już duchowy związek z Wyższym Światem, jego rozumienie. Nie tylko zwierzęta — mamuty, byki, konie, ale także obrazy słońca, gwiazd, nawet gwiazdozbiorów przedstawione są na kamiennych płytach. Podobnymi symbolami ludzie do dziś zdobią półszczyty dachów, pilastry ścian. W szkicu z zakresu historii sztuki o Kamiennej Mogile „Światło świątyni”, napisanym w 1973 roku, a opublikowanym w 1997, O. Fysun podniósł dawną sztukę Ukrainy na wysokość piękna i wieczności: „Artyści dawnej epoki historycznej — jeszcze na Kamiennej Mogile — w swojej twórczości zanurzali się dziecinnie czysto w bezkresny świat i na swój sposób oznaczali wielość jego. Upoetyzowanie pierwotności świata — to głęboka tradycja wielkiego duchowego kierunku, która zakładała się jeszcze od niepamiętnych czasów, a z czasem stała się charakterystyczną etnocechą południowostepowego narodu i kontynuuje do dziś żywić twórczość mnóstwa mistrzów sztuki ludowej Ukrainy”. Blask dusz niebieskich W kulturze ukraińskiego narodu, jak w wiecznej świątyni, zawsze jaśnieje światło niebios. Najistotniej wcieliło się ono w duchowym życiu rolników-orijów kultury trypolskiej. Od 1973 roku niemal każdy sezon polowy Ołeksandr Fysun przyjeżdżał na wykopaliska w Majdaneckim pramiście, które prowadził pierwszy badacz protomiast Mykoła Szmahlij. Kopał, bywał na badaniach, szkicował, przenikał się duchem przodków. Wykazał, że malowidła na naczyniach pod względem głębi przeniknięcia w istotę, pod względem języka artystycznego zbliżały Trypolan ze sztuką paleolitu (Kamienna Mogiła, Mizyn) i sięgają w ukraińską sztukę ludową. W artykułach pisał o ich tożsamości, która przejawia się we wspólnych obrazach: krzyż, swarga, koła, krzyże proste i ukośne, romby, gwiazdy, ptaki, byczki, figurki ludzi, bóstw. Jeszcze jedna zasada, której nie zauważyli archeolodzy: „W trypolskim ornamencie strukturalnie na naczyniu (według wyobrażenia dawnych garncarzy konfiguracja naczynia upodabniała się do Wszechświata) na cztery strony wyrysowuje się Słoneczny Bieg w galaktycznych przestworzach, a na ręcznikach, dywanach dosłownie wszystkich ukraińskich ziem — ta światłonośna energia porusza się po obwodzie kwadratu, prostokąta”. Po badaniach polowych jeszcze skrupulatniej szukał analogii w ceramice Trypolan i sztuce ludowej Ukraińców. W kręgu jego zainteresowań byli twórcy narodowej istoty, talenty od Boga i ukraińskiej ziemi Maria Prymaczenko, Hanna Sobaczko (malowidła), Ołeksandr Handża, Ołeksandra Seliuczenko (rzeźby garncarskie), Jałyna Ratuszniak (pisanki), Hryhorij Torba i Demian Kosiaczenko (garncarze), rzeźbione talerze i szkatułki Szkriblaków. Poznawał tajemnice mistrzostwa, myślenie artystyczne i obrazowe wcielenie. Wyroby wielu ludowych mistrzów utwierdziły badacza, że niezależnie od gatunku — pisanki, tkactwo, malowanie, rzeźbienie, garncarstwo, kucie, niezależnie, czy to dzieła obecnych mistrzów czy kultur historycznych, a język plastyczny jest u nich wspólny, tylko rozwiązanie artystyczno-tematyczne i mistrzostwo jest inne. Wziął udział w wydaniu albumu „Pisanki Czerkaszczyzny” (1992, 2007), a one pochodzą z tych terytoriów, gdzie skoncentrowane są pramiasta i osady Trypolan-rolników. Napisał gruntowny artykuł „Artystyczne skarby pisanek” (2006). W nim ujawnił, że motywy i obrazy ukraińskich pisanek i malowideł Trypolan są jednakowe w istocie. Sławią one wielkość Świata: światło Słońca, żywotność Niebieskich Wód, kwitnienie Żywej Przyrody. Ponad czterdzieści lat Ołeksandr Fysun twórczo współpracuje z pisankarką i hafciarką Jałyną Ratuszniak (Zaliske—Kobrynowe na Czerkaszczyźnie).
Bezmiar pisanek, bogactwo wzorów zawsze malowała w pełnym treści kosmicznym kolorycie. O pracach zasłużonego mistrza twórczości ludowej jako wybitnym zjawisku w ukraińskiej sztuce ludowej badacz pisał: „Pod względem symboli, linii, rytmów kompozycyjnych jej twórczość najistotniej zbliża się do ornamentyki kultury trypolskiej. Głębokością obrazów, swobodą środków plastycznych, wzbogacając pierwotne motywy nowymi wątkami, Jałyna Fedoriwna pogłębiła koryto ukraińskiego stylu dekoracyjnego, pomnożyła dorobek języka artystycznego naszego pisankarstwa”. Ołeksandr Fysun zawsze tworzy, bada to, w czym duch narodu przejawia się najprawdziwiej, a światopogląd odsłania się najpełniej. Kiedy mowa była o Marii Prymaczenko, zawsze stawiał przed sobą pytanie: gdzie, kiedy i dlaczego stała się niedoścignioną malarką? Poznawał jej twórczość bezpośrednio w Bołotni, w zbiorach muzeów i na wystawach. Na jednej z nich utrwaliły się daty pod drapieżnymi bestiami z ostrymi pazurami — lata 30. XX wieku! Są one różne pod względem kolorów, a w istocie — to przestępcy: gryzą, depczą, niszczą… Tak krwiożercza była władza komunistyczna, która niszczyła Ukraińców hołodomorami, represjami, prześladowaniami… Wniosek dojrzał spontanicznie: „Na Wszechświatowe zło, które wykorzeniało duszę narodową, z głębi wieków przebiła się Nieśmiertelność Ducha narodowego dla pomnożenia etnoduchowych potęg”. Jej prace twórcze na Wystawie Światowej w 1937 roku zostały uhonorowane złotym medalem! Wielu „znawców” nazywało jej dzieła „fantazjowaniem”. Takie poniżenie krążyło w prasie, w książkach o ludowej artystce Ukrainy. O. Fysun oczyścił tę rdzę z niedoścignionego artysty. Jej twórczość to „pamięć genetyczna narodu, która przemawia z głębi tysiącleci, wcielając się w cudowne obrazy”. Z tego, co najlepsze i najistotniejsze napisano o Marii Oksentiwnej, jest artykuł O. Fysuna „Ukraiński dzień Marii Prymaczenko” (Obrazotworcze mystectwo, 1997, nr 3—4). Pisze w nim o oryginalności ludowej malarki, która wyrosła z duchowego gruntu Ukrainy: nie miała nauczycieli, nie zaznała obcych wpływów, naśladownictw. Jej twórczość to nieustanne samowzrastanie w „dziedzinie kultury narodowej”. Dla przykładu można wymienić jej pełne treści dzieła „Ukrainka”, „Na Ukrainie chleb i sól”. Historyk sztuki stawia jej twórczość w czołowych szeregach geniuszy ludowych: „W ukraińskiej kulturze nikt z pisarzy nie opisał duchowej istoty narodu — w zwyczajach, obrzędach i świętach — tak, jak zrobił to Taras Szewczenko, a w malarstwie piękno duszy narodowej, wszystkie jej cechy najpełniej wyraziła Maria Prymaczenko”. Trójistność twórczości narodu Przed badaczem wyraźnie stanął historyczny związek kultur i gatunków: bez sztuki paleolitu nie rozwinęłaby się duchowość kultury trypolskiej, a bez niej nie ukształtowałyby się zwyczaje i święta, twórczość artystyczna i słowna narodu ukraińskiego. Rozważając sztukę od epoki kamienia, poprzez wszystkie kultury archeologiczne na Ukrainie, wszystkie gatunki sztuki ludowej aż do dzisiejszych mistrzów, badacz nakreślił główną cechę obrazotwórczą i życiodajną — trójjedność lub Trójistność. Dał duchowo-historyczne uzasadnienie rozwoju ukraińskiej kultury, duchowości na podstawie kosmologicznych zasad życia Wszechświata. Trójjedność jako światotwórcza miara znana jest jeszcze w sztuce Kamiennej Mogiły: trzy kobiety, jako całość, pionowo wznoszą się jedna nad drugą, potwierdzając wzrost życia: przodkowie—matki—córki. Kompozycje dekoracyjne garnków, dzbanuszków u Trypolian-rolników były trzyczęściowe, trójskładnikowe, trójwymiarowe. W Najwyższym Niebie przebywał Gospodarz świata i życiodajne Wody, w środkowym jaśnieją przejasne Siły — słońce, księżyc, gwiazdy lub deszcz czy wyrastające ziarno. Dolna część kompozycji naczynia nie jest oznaczona rozwojem — tylko koła, bo tam jest „tamten świat”. Wykład teorii Trójjedności jako duchowej organizacji życia społeczno-ideologicznego u praukraińców dokonany został dawno temu. To znana „Welesowa księga”, napisana przez wołchwów, którą bada O. Fysun. W prastarych czasach Trójjedności oddawano cześć w postaci Boga Trygława jako Absolutu. A on jest trójosobowy — Swaróg, Perun i Światowid razem. Swaróg zaś jest Bogiem wszechobejmującym — Prawia, Jawia i Nawia. Boskie pochodzenie od niego wywodzą oryjowie i postępują w pracy i duchowości trójjedynie. Hierarchiczny składnik idzie od Nieba do Ziemi. Dany Kosmiczny Ustrój przekładał się na cały sposób życia ludności. Światopoglądową pracę przodków w XVIII wieku kontynuował ukraiński mędrzec Hryhorij Skoworoda, wykładając na tablicach życia narodu ukraińskiego: „Ta Trójca jest Jednością: Trójsłoneczna jedność, niezmordowane Oko”. W ukraińskim hafcie, pisankach, malowidłach ceramiki kompozycje, tak jak u Trypolian-oryjów, tworzone są trójjedynie, obrazy ich są takie same, jak u ich dalekich poprzedników: słońca, swargi, koła, krzyże, romby, drzewa życia. I tak samo na cztery strony świata obrazowany jest rozwój. Tymi świętymi znakami odtwarzane są procesy Stworzenia Świata i Stworzenia Narodu, które były i będą „największą tajemnicą tajemnic, które pragnie zgłębić ludzka dusza, wyższa Całość Kosmoruchu, Wszechjedność jego” (O. Fysun). Wątkowym obrazem wszechwzrastającego życia w Trójjedności u Trypolian jest Purusza — trójpoziomowy olbrzym, który rozprasza życie, a w haftowanych i tkanych ręcznikach, Ukraiński artysta, etnolog, historyk sztuki i myśliciel Ołeksandr Wasylowycz Fysun 5 marca 2012 roku świętował swoje 80-lecie. Na szczyt lat wstąpił mąż. Społeczeństwo zna go jako niezłomnego patriotę, który poszerza horyzonty światopoglądu narodu ukraińskiego, swoją twórczością wzbogaca jego duchowy dorobek. Tego siwowąsego mężczyznę rozpoznają nie tylko w Kijowie, ale i na całej Ukrainie. Człowiek kozackiego wyglądu i hartu. Pochodzi z Zaporoża, ze wsi Temiriwka (ur. 5.03.1932 r.) na Huliajpilszczyźnie. Stamtąd, gdzie kozacka wolnica odezwała się siłą przodków w XX wieku. Członek Narodowych związków artystów i mistrzów sztuki ludowej Ukrainy.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
