Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 15strona oryginału ↗

Walery Hużwa: „Państwowcom trzeba podpowiadać, że pisarze to uświadamianie i umacnianie narodu”

Слово Просвіти, №11 за 2012 рік

U nas w gościnie jeden z najbardziej autorytatywnych ukraińskich pisarzy, Walery Hużwa, prawdziwy mistrz słowa. Jego barwny język i głębokie znaczenie utworów budzą zachwyt i skłaniają do poważnych refleksji. Drogę w literaturze Walery Fedorowycz rozpoczynał jako poeta i publicysta. Pracował w kijowskiej telestudii, był odpowiedzialnym sekretarzem czasopisma „Małiatko”, kierownikiem redakcji poezji, zastępcą redaktora naczelnego wydawnictwa „Młodź”, kierownikiem redakcji krytyki, wiodącym redaktorem wydawnictwa „Ukraiński Pisarz”. Obecnie jest autorem wielu książek; w ciągu ostatnich pięciu lat ukazały się dwa tomy jego wierszy oraz cztery książki powieściowe Walerego Hużwy. — Panie Walerianie, porozmawiajmy o roli pisarza w społeczeństwie. Kiedyś uważano go za inżyniera dusz ludzkich. Ktoś mówi, że pisarz to sejsmograf. Obecnie można usłyszeć, że tworzenie książek to po prostu biznes. Jak, według Pana, można określić pracę i rolę pisarza, tym bardziej ukraińskiego? — Formuła „pisarz — inżynier dusz ludzkich” jest wytworem systemu totalitarnego. Nie pamiętam, czy Maksym Gorki użył jej jako pierwszy, ale na pewno podchwycił ją Stalin. Podobnie utworzenie Związku Pisarzy w 1934 roku było zamówieniem dyktatora. Twierdzenie, że pisarz może wykreślić, obliczyć, skonstruować i uruchomić, jak silnik, czyjąś duszę, jest błędne i zupełnie nie odpowiada naturze ludzkiej twórczości. U człowieka, który ma odpowiednią siłę duchową, czasem, a najczęściej na długo, pojawia się pragnienie wyznania się przed ludźmi i przed samym sobą. I wtedy, przy choćby odrobinie talentu, zaczyna on swoją drogę. Jednak dobrze, gdy człowiek rozumie, że na tej drodze powinien być skromny, bo ludzkość dała tyle przykładów nieśmiertelnych dzieł, że konkurowanie z nimi byłoby zuchwałe. Choć… Stawianie sobie wysokich celów nie zaszkodzi. Literatura ukraińska przeszła dość długą mękeńską drogę, szczególnie w okresie radzieckim. Wszyscy wiemy, jak bezmiernie wielkie talenty wstępowały na ścieżkę konformizmu. A mimo to nawet w tych warunkach byli prawdziwie niezłomni geniusze — Maksym Rylski, Mykoła Bażan. Encyklopedyzm łączył się z wyjątkowym, unikalnym władaniem słowem, znajomością jego i swojego narodu. Co do obecnego pokolenia, nie będę podawać nazwisk tych, którzy uważają, że sprzedaż książek, reklama i autoreklama są najważniejsze. Nic podobnego. We wszystkich czasach zabijało to twórczość i jakość dzieł. Nasza literatura ma wiele obserwacji dotyczących istoty twórczej pracy artystycznej, w szczególności tego, dlaczego słowo staje się sztuką. Tych rozważań od starożytności po nasze dni jest pełno i nie wypada mi formułować jakichkolwiek definicji. Biorąc pod uwagę osobiste doświadczenie, zaznaczę, że pojawia się szczególny nastrój, którego najpierw nie zauważasz, ale on władczo cię ogarnia i zaczynasz myśleć o czymś dla ciebie ważnym. Jeśli mowa o prozie, to nie mogę powiedzieć, że u mnie najpierw pojawia się fabuła, która potem obrasta szczegółami. Z reguły wszystko zaczyna się od jakiegoś uczucia, od jasnego obrazu, od ludzi, których sobie wyobrażasz, i dalej wszystko zaczyna się rozwijać. Tak, nawiasem mówiąc, nie tylko u mnie to tak przebiega. Wiersze to w ogóle osobna „parafia”. Przychodzą niespodziewanie. I na próżno zmuszać się do nich. I wszystkie te nawoływania, w tym od rosyjskich klasyków: „Трудись, мечта, мой верный вол” (Walerij Briusow), są wymyślone, bo jeśli w ten sposób zmusić marzenie do pracy, to zazwyczaj będzie w tym niewiele prawdziwego. Wtedy widać tylko wprawną rękę autora-wierszotwórcy i nic więcej. Jak tu nie przypomnieć słów jaskrawego poety Majakowskiego, które wgryzły się z rosyjskiej szkoły: „Поэзия — пресволочнейшая штуковина, существует и ни в зуб ногой”. Istotnie, to ta substancja, której istoty trudno rozgryźć, i jeśli przeczytałeś traktat Boileau (czy inne książki na ten temat), od tego nie staniesz się poetą, bo ziarno poetyckie musi w tobie wykiełkować. I niech Bóg sprawi, by wydało plon. — Za czasów radzieckich bolszewicy, którzy kierowali państwem, dobrze rozumieli rolę pisarza. A dlaczego nasi możnowładcy-„profesorowie” lekceważą artystów, choć mogliby, dla wizerunku, zwrócić się do nich twarzą? Dlaczego obojętność stała się niemal ideologią państwową? — Już Taras Hryhorowycz pisał: „Якби ви вчились так, як треба...” Wtedy byłaby własna ideologia i normalny stosunek do piśmiennictwa. Za czasów radzieckich literaturę zrobiono służebnicą. Historia wielokrotnie podpowiadała, że po rewolucji idzie kontrrewolucja, potem dyktatura. A w najnowszym czasie stało się tak, że przez dwadzieścia lat niepodległości państwo tupało w miejscu. Mimo to w tym okresie wyrosło wielu utalentowanych pisarzy, ale ich twórczość nie interesuje „najwyższych szczebli”. Czasami niektóre utwory budzą państwowy gniew. I na próżno, bo trzeba czytać uważnie. Na przykład Maria Matios czy Wasyl Szkliar — to prawdziwa literatura, głęboka, a czepiają się jakiegoś słówka, wyrwanego z kontekstu, i zaczynają niemal procesy polityczne. Smutno stwierdzać dzikie przejawy napaści lub obojętności. Choć dziwne, Stalin czytał literaturę, oglądał filmy. Inna rzecz, że odnosił się do dzieł sztuki po swojemu. A do radzieckich ludzi — miliony zakatowanych w obozach koncentracyjnych. Obecnie w kołach rządowych też są ludzie, którzy czytają, nawet sami piszą, weźmy choćby panią Hannę Hermann. Ale to nietypowe. Stosunek do literatury jak do czegoś niewartego uwagi po prostu poniża Ukrainę. Tym bardziej, że mamy światłe postacie. Miał rację Borys Oliniik, gdy (po tym, jak powiadomiono go o wysunięciu na Nagrodę Nobla) powiedział: „Ta Boże, przecież jest Ліна Костенко, Іван Драч”. I rzeczywiście wiemy, że w swoim czasie i Honczara wysuwano na Literackiej Nagrody Nobla, i Mykoły Bażana. A my sami w sobie pielęgnujemy drugorzędność naszej literatury, wzorujemy się na pisarzach francuskich, angielskich, hiszpańskich, rosyjskich, czasem potężnych i godnych szacunku. Ale przecież nasza literatura nie jest niczym uboższa, trzeba ją tłumaczyć — i przede wszystkim na język rosyjski. To, nawiasem mówiąc, kiedyś było przyjęte. Prawda, tłumaczono tych, których proponowali odpowiedni kierownicy. Ale mimo wszystko wymiana była, choć tłumaczono niewiele na najpowszechniejsze języki świata: angielski, francuski, hiszpański. Cieszy, że powieść „Czarny kruk” W. Szkliara tłumaczy się na angielski i że z francuskim wydawnictwem „Gallimard” ma ona, jak się wydaje, umowę. Tą drogą trzeba iść, nie można stale siedzieć we własnej skorupie. Nasi pisarze są godni reprezentować literaturę ukraińską na równi z różnymi literaturami świata. Nobelistami zostają Turek, Izraelczyk, Peruwiańczyk. A Ukraina? Siedzimy. Politykom państwowym trzeba podpowiadać, że pisarze to świadomość i umacnianie narodu. A jeśli kierownictwo państwa nadal będzie ignorować naszą duchowość, to nie wzbudzi u ludzi ani szacunku, ani wsparcia. — Czy można powiedzieć, że technologicznie, mentalnie i emocjonalnie istnieją dwa Hużwy, bo poezja i proza to dwa różne żywioły językowe i trzeba wewnętrznie się przestawiać? — Rozdwojenia osobowości u mnie nie ma. Jeśli poezja zabłyśnie — i po godzinie masz trzy strofy i dziwisz się, skąd się wzięły, to proza to zupełnie inna praca literacka, wymaga cierpliwości, jeśli chcecie, zaplanowania procesu. Zazwyczaj najpierw pojawia się epizod, a potem dopiero rozwija się fabuła, która gdzieś we mnie krążyła. Próbowałem nakreślić drzewo fabuły: gdzie? kto? jak? Ale nic z tego nie wyszło. Dopiero potem, gdy skończysz utwór i upływa czas, patrzysz, czy wszystko trzyma się kupy, czy nie zapomniałeś o jakiejś linii, o czymś istotnym. Pozbywam się wszystkich niestosowności, usuwam zbędny tekst, skracam dialogi, jeśli ciągną się na dwie strony, zostawiam istotę, żeby nie tłuc wody w moździerzu. Na powieść zazwyczaj idzie do dziewięciu miesięcy, a bywa, że i dwa lata. Proza i poezja u mnie współistnieją. Choć te żywioły są niewiarygodnie różne. Jestem zwolennikiem prozy realistycznej, z mięsa, krwi, żył, a nie z trzepotania, czym wyróżnia się lekkomyślne pisanie młodzieżowe: spałam z tym, potem z tamtym, plus kilka przekleństw. Oto i proszę wam Irenę Karpę. Jest urodziwa, nie bez talentu, przechoruje ten epatowanie. Uśmiecham się z wysokości wieku, doświadczenia i w ogóle z doświadczenia światowej literatury. Jeśli ktoś powie: „Dlaczego tak, przecież był Henry Miller, a dlaczego Karpi czy ktoś jeszcze nie może w podobnym kluczu?” Dlatego że poziomy pisarstwa nie są porównywalne. Ja muszę oddać charakter, tło, środowisko, muszę poczuć, co dzieje się między ludźmi. — Czym jest nerw Pana prozy? O poezję nie pytam, nie da się jej wyjaśnić, trzeba ją czytać. — Dążę do tego, by opowiadać o ludziach, których losy ułożyły się nietuzinkowo, o wyborze światopoglądowym, życiowym, a nawet codziennym. Ważne jest dla mnie, by ci ludzie byli żywi, by czytelnik przymierzał życie bohaterów do siebie. Bez moralizowania i pouczania. Pragnę, by ludzie byli uczciwi, by nie zdradzali się nawzajem; nie skłonny jestem do wyroków, zawsze staram się wyjaśnić przyczyny, dla których człowiek poszedł niewłaściwą ścieżką. Chciałbym, by wszyscy byli godni swojego powołania, by los ułożył się dobrze. Jednak mam kilka opowiadań i powieści, które kończą się tragicznie, ale inaczej być nie mogło. — Czytając Pana poezję, widać, jak bardzo boli Pana to, co dzieje się w społeczeństwie… — Ukraina znajduje się w długotrwałej stagnacji. Niestety, w swoim czasie nie dokonaliśmy właściwego wyboru, takiego jaki dokonali Polacy i Czesi. Nasi wysocy urzędnicy nie dotrzymali obietnic, które składali swojemu narodowi. Choć jakich patriotycznych frazesów byśmy nie używali, u nas okres pierwotnej akumulacji kapitału się przeciągnął. Jest przecież doświadczenie: USA, które przeszły wielki kryzys. Powinniśmy już wyjść z chaosu. Gdyby do władzy doszli odpowiedzialni ludzie, uniknęlibyśmy tego. Panuje słynne zdanie Krawczuka: „Mamy to, co mamy”. Z wielkim doświadczeniem zarządczym wszedł on w demokratyczny, zasadniczo nowy twór państwowy, ale przeniósł ze sobą nawyki partokraty. Choć był mądrym człowiekiem, brakowało mu woli, by stać się kimś innym. Później przyszedł gospodarz, który nie chciał być sumieniem narodu. Potem mieliśmy jeszcze jednego, z którego pokładano ogromne nadzieje, a on je zniweczył swoją niezdecydowaniem. Obecne kierownictwo stara się coś zrobić, lecz prawdziwej rozwiniętej demokracji nie widzę. Jest ruch wstecz. Wszyscy to zauważają, komentują na świecie, i władcy muszą się do tego bardzo poważnie przysłuchać, bo inaczej będzie nieszczęście. — Czy u nas możliwy jest rozwój totalitaryzmu, despotii? — Tym zaduchem powiewa od wschodniego sąsiada. Nasz naród nie jest już taki sam, nie pozwoli manipulować sobą. I nie zadziałają wszystkie te banalne wypowiedzi, że każdy naród jest godny swojego rządu. Władza poniesie klęskę, jeśli pójdzie despotyczną drogą. — Czyli zakręcić Ukrainę, jak Putin zakręcił Rosję, a Łukaszenka — Białoruś, jest niemożliwe? — Niemożliwe. Jak tylko pojawiły się pierwsze oznaki tego, natychmiast rozpoczął się opór. Sądzę, że rządząca partia dobrze rozumie, iż społeczeństwo może wybuchnąć. Partie przychodzą i odchodzą, niektóre w niebyt. Socjaliści upadli, nie ma ich w parlamencie. Zostali komuniści, których nigdy niczego nie nauczysz. Spekulują starymi hasłami: niech żyje dobrobyt narodu, jesteśmy za narodem. A w opancerzonym mercedesie pływa sterownik-demagog. W otoczeniu prezydenta są ludzie, którzy mogą argumentowanie wyjaśnić, do czego doprowadzi „dokręcanie śrub”. Ta droga jest bezperspektywiczna. Nie możemy nią pójść. Mówić o Ukrainie jako o państwie europejskim, dążyć do Europy, mieć demokratyczną fasadę, a w środku więzienie, to głupota. Komu potrzebny taki potwór? Rozmawiał Wołodymyr KOSKIN, zdjęcia autora

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn