199. rocznica urodzin Kobziarza skłoniła Ukraińców do uważniejszego przeczytania własnego bytu oraz obecności w nim narodowego Geniusza i Proroka. Wezwała do aktywizacji państwowych zamiarów godnego uczczenia 200. rocznicy urodzin Tarasa Szewczenki oraz 150. rocznicy jego powtórnego pochówku na Czerneczej Górze w Kaniowie: 4 marca bieżącego roku rząd wniósł zmiany do planu państwowych działań na rzecz upamiętnienia twórczego dziedzictwa T. H. Szewczenki. A 6 marca z udziałem Prezydenta w Kaniowie odbyło się posiedzenie Społecznej Rady Humanitarnej poświęcone uczczeniu tych znamiennych dat w 2014 roku z udziałem Polski, Litwy, Rosji, Kazachstanu — być może nawet na szczeblu pierwszych osób państwa. Przez cały tydzień poprzedzający dzień urodzin Kobziarza do ukraińskiej przestrzeni informacyjnej napływały doniesienia o ciekawych i wieloformatowych wydarzeniach poświęconych jego pamięci (czytelnicy „Słowa Proświty” mają możliwość dowiedzieć się o nich z publikacji w ubiegłym i bieżącym numerze tygodnika). W szczególności członkowie Proświty w każdym obwodzie przeprowadzili zgromadzenia przy pomnikach Tarasa Szewczenki, wieczory literacko-artystyczne, konkursy twórcze dla uczniów i studentów, darowali bibliotekom „Kobzarze”, a szkołom — płyty komputerowe z nagraniami utworów Tarasa Szewczenki. Na kanale telewizyjnym TBi wyświetlano film edukacyjny Stanisława Kłymenki „Taras Szewczenko”, którego ostatnia, dwunasta seria ma zostać nakręcona przez reżysera Leonida Mużuka w bieżącym roku. Wśród wydarzeń stołecznych największą uwagę przyciągnęły wieczór literacko-artystyczny w Operze Narodowej 9 marca, utrzymany w ramach klasycznego minimalizmu okresu po Juszczence, oraz światowa premiera niebanalnego, a w czymś nawet nowatorskiego utworu „Pasja według Tarasa”, która odbyła się również na scenie operowej 10 marca z bezpośrednią transmisją przez Radio Narodowe i Pierwszy Kanał Telewizji Narodowej. Autor pomysłu i reżyser Wasyl Wowkun oraz kompozytor Jewhen Stankowycz stworzyli widowisko, które w organicznej plastyce i wielogłosowości twórczych treści oraz środków wyrazu połączyło wykonawców: Narodową Zasłużoną Akademicką Orkiestrę Symfoniczną (kierownik i dyrygent Wołodymyr Sirenko), Narodową Zasłużoną Akademicką Kapelę „Dumka” (kierownik i dyrygent Jewhen Sawczuk), grupę baletową J. A. M. „Dawidowe psalmy”, położone u podstaw libretta, są być może najtrudniejszymi poezjami Tarasa Szewczenki, utworami o symfonicznym brzmieniu, gdzie splecione są prorocze wizje poety, jego epika i filozofia, tragiczny i mężny charakter, łączący w słowie niewiarygodną wrażliwość i tak samo niewiarygodną nieustępliwość. Kompozytorowi Jewhenowi Stankowyczowi udało się znaleźć muzyczny ekwiwalent pasji i miłości poety, bólu i gniewu, łzy i radości. Po premierowym wykonaniu utworu odniosło się wrażenie, że jest to rzeczywiście światowa skala — zarówno muzyki, jak i jej wykonania przez orkiestrę oraz chór. Równie porywający był plastyczny akompaniament melodii Stankowycza (baletmistrz Wiktorija Martynowa, solista Hordijiw). Jeśli chodzi o słowo mówione, to zasłużony artysta Ukrainy Jewhen Nyszczuk (nawiasem mówiąc, recytator także podczas wieczoru 9 marca i znany odtwórca roli Tarasa Szewczenki w inscenizacji Serhija Proskurni) jest, najwyraźniej, jeszcze w twórczych poszukiwaniach. Bez wątpienia wdzięczności godni są twórcy kulturalno-artystycznego projektu „Szewczence-200!” fundacji „Wielka Rodzina”, która ma zamiary ambitne i znaczące, i już je realizuje. Oczywiście, zarówno artyści, jak i społeczeństwo, i władza — raz po raz cytując: „Objmijcie się, bracia moi, błagam was, proszę”, choćby w tym roku, kiedy Ukraina powinna i może zdobywać świat wysoką sztuką i słowem Tego, kto dla narodu jest jego ideą narodową — powinni wykonać krok ku zjednoczeniu wokół Szewczenki. Jednakże… władza nie śpieszy się obejmować „najmniejszego brata” — nawet w małych rzeczach: do znudzenia zrytualizowane i prymitywnie tchórzliwe są te rytualne składania kwiatów w otoczeniu dziesiątek ochroniarzy (którzy, najwyraźniej, uosabiają masy ludowe) pod pomnikami, pod grobem Tarasa Szewczenki… Tradycyjny jest również brak przywódców państwa na wieczorach literacko-artystycznych i światowych premierach… A za co laureaci nagrody im. Szewczenki zostali pozbawieni prawa do odczytania swoich utworów i zabrania głosu ze sceny Opery Narodowej?! Ukraina ludzi, ci „niosący grzechy synowskie”, nie tylko „zmartwiła się do głębi”, ale i budzi przyzwyczajonych do „spania na wolności”: w dniach Szewczenkowskich niejednokrotnie rozpoczynały się największe zrywy społeczności, która przejęta jest zarówno losem ukraińskiej ziemi, jak i losem ukraińskiego słowa. O tym właśnie mówili uczestnicy wiecu, zorganizowanego przez „Proświtę” oraz radę koordynacyjną Forum „W obronie języka ukraińskiego i państwowości” 9 marca 2013 roku w Kijowie pod pomnikiem Tarasa Szewczenki: pisarze, działacze społeczni, politycy Wołodymyr Szołkowysznyj, Pawło Mowczan, Iwan Zajeć, Dmytro Pawłyczko, Natalka Czanhuli, deputowany ludowy Ołeh Laszko. Później przyszli tu również w otoczeniu partyjnych kolegów i zwolenników oraz wystąpili przedstawiciele zjednoczonej opozycji — Ołeh Tiahnybok („Swoboda”), Arsenij Jaceniuk („Batkiwszczyna”), Iryna Heraszczenko („Udar”). Ogółem w skwerze Szewczenkowskim zebrało się około dwóch i pół tysiąca uczestników wiecu, którzy aprobująco przyjmowali wystąpienia wszystkich mówców. Zarówno tych, którzy 21 lutego na Ogólnoukraińskim forum „W obronie języka ukraińskiego i państwowości” ogłosili ogólnoukraińską mobilizację językową i jednogłośnie poparli odezwę Komitetu Obrony Ukrainy „Precz od moskiewskiego jarzma!”, jak i żarliwe słowo Ołeha Tiahnyboka o ogólnoukraińskiej mobilizacji przeciwko reżimowi W. Janukowycza oraz ostre wystąpienie Arsenija Jaceniuka o „wiecach ludowych i powstaniu ludowym przeciwko temu reżimowi”. Wezwania opozycjonistów nie budziły we mnie żadnych wątpliwości, poza jednym zastrzeżeniem: zarówno ogólnonarodowe mobilizacje, jak i wiece, i wezwanie do powstania adresowane były do jednego (jedynego — w ideale) narodu, ale jakoś — z naciskiem — oddzielnie. Ci, powiedzmy, odwiecowali, a teraz — nasza kolej. Iryna Heraszczenko ogłosiła nawet listę innego komitetu społecznego. Swojego. Daj Boże zwycięstw opozycji! I daj jej sił, by zrozumiała, że ludzie, którzy już niemal trzydzieści lat z rzędu zbierają się przy Tarasie, tak samo pragną i nowego słowa, i ukraińskich zwycięstw, które niezmordowanie obiecują im zarówno władza, jak i opozycja, zmieniające się jedna po drugiej u stóp Tarasa… Powstrzymam się od pokusy cytowania Szewczenki. Cytować Tarasa Hryhorowycza umiemy, nauczyliśmy się. Ale czy rzeczywiście „Kobzar” przeczytaliśmy? Nie pomijając ani tytułu, ani tejże przecinka… Wł. kor. 9 marca 2013 roku m. Kijów I. My, uczestnicy uroczystego zgromadzenia, poświęconego 199. rocznicy urodzin Wielkiego Kobziarza, idąc naprzeciw 200. rocznicy ukraińskiego Geniusza, zatwierdzamy Komitet Społeczny w składzie:
1. Łewko Łukjanenko — Bohater Ukrainy; 2. Dmytro Pawłyczko — poeta, laureat Nagrody im. Szewczenki, Bohater Ukrainy; 3. Iwan Dziuba — akademik Narodowej Akademii Nauk Ukrainy, Bohater Ukrainy; 4. Pawło Mowczan — poeta, laureat Nagrody im. Szewczenki, przewodniczący Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. Tarasa Szewczenki; 5. Mykoła Żulynski — akademik, dyrektor Instytutu Literatury NAN Ukrainy; 6. Petro Bojko — zasłużony artysta Ukrainy; 7. Petro Kononenko — akademik NAN Ukrainy, dyrektor Instytutu Ukrainoznawstwa i Historii; 8. Iwan Zajeć — deputowany ludowy Ukrainy I—VI kadencji; 9. Wołodymyr Słowkoszytnyj — pisarz, działacz społeczny, zastępca przewodniczącego Ukraińskiej Partii Ludowej; 10. Ołeś Szewczenko — działacz społeczny; 11. Jurij Szuchewycz — przewodniczący UNA; 12. Wasyl Owsijenko — obrońca praw człowieka; 13. Wasyl Szklar — pisarz; 14. Andrij Sereda — artysta; 15. Jewhen Swerstuk — obrońca praw człowieka; 16. Jurij Hnatkewycz — deputowany ludowy Ukrainy wielu kadencji; 17. Mychajło Ratusznyj — przewodniczący Ukraińskiego Światowego Komitetu Koordynacyjnego; 18. Ołeksandr Bryhineć — deputowany ludowy Ukrainy; 19. Ołeś Donij — deputowany ludowy Ukrainy; 20. Wałentyn Sperkacz — reżyser filmowy, laureat Nagrody im. Szewczenki; 21. Marija Olijnyk — działaczka społeczna, miasto Donieck; 22. Serhij Wutke — przewodniczący organizacji młodzieżowej „Ukraińska Młodzież Narodowa”; 23. Olha Bihus — przewodnicząca organizacji młodzieżowej partii „Nasza Ukraina”; 24. Kyryło Stecenko — artysta; 25. Jewhen Łupakow — przewodniczący Związku Oficerów Ukrainy; 26. Łeonid Mużuk — reżyser filmowy, laureat Nagrody im. Szewczenki; 27. Roman Iwanyczuk — pisarz, laureat Nagrody im. Szewczenki, Bohater Ukrainy; 28. Łarysa Masenko — profesor Akademii Kijowsko-Mohylańskiej; 29. Iwan Juszczak — zasłużony działacz nauki i techniki, przewodniczący Kijowskiego Miejskiego Zjednoczenia Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. Tarasa Szewczenki. II. Wesprzeć inicjatywę Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. Tarasa Szewczenki oraz Rady Koordynacyjnej Forum „W obronie języka ukraińskiego i państwowości” dotyczącą przeprowadzenia szeroko zakrojonej akcji „Szewczenkowa Ukraina”. Komitet Społeczny jest otwarty na współpracę ze wszystkimi partiami politycznymi i organizacjami społecznymi o orientacji narodowo-demokratycznej.
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
Petro ANTONENKO
Jeszcze w 2010 roku, zgodnie z Dekretem Prezydenta, rozpoczęły się przygotowania do obchodów jubileuszu Kobziarza. W 2011 roku Rząd zatwierdził plan działań związanych z tą datą. Jednak w pierwszym roku udało się zrobić niewiele. Dlatego głowa państwa wydała nowy Dekret o dodatkowych środkach przygotowawczych do jubileuszu, który ma stać się czynnikiem jednoczącym naród. Istnieją trzy główne kierunki obchodów jubileuszu. Pierwszy dotyczy spuścizny twórczej Szewczenki. Jest to zakończenie wydawania Pełnego zbioru akademickiego dzieł Kobziarza, Encyklopedii Szewczenkowskiej, innych publikacji, tworzenie nowych i renowacja istniejących filmów poświęconych życiu i twórczości Szewczenki, nagrywanie utworów muzycznych do słów poety. Drugi kierunek to akcje literacko-artystyczne, w tym międzynarodowy Kongres Szewczenkowski. Trzeci kierunek przewiduje odpowiednie zagospodarowanie wszystkich miejsc pamięci i obiektów związanych z życiem i twórczością Szewczenki (Góra Tarasowa w Kaniowie, Narodowe Muzeum Szewczenki w stolicy oraz liczne obiekty w Kijowie i obwodach). Tutaj przewidziano rozpoczęcie pierwszego w historii Pełnego zbioru akademickiego dzieł Tarasa Szewczenki. Ma on przedstawić nie tylko literacką i publicystyczną twórczość geniusza, ale także dzieła Szewczenki-malarza. Jednak z zaplanowanych 12 tomów światło dzienne ujrzało jak dotąd tylko 7, przy czym ostatni z nich jeszcze w 2005 roku. Mija już ósmy rok, odkąd nie wydano ani jednego tomu. Teraz trzeba nadrabiać zaległości. Niemniej jednak, w tym roku, zapewnił minister, ukażą się tomy 8 i 9, a w przyszłym roku jubileuszowym — ostatnie trzy tomy. Tak samo zostanie wreszcie zakończone wydawanie Encyklopedii Szewczenkowskiej, która ukaże się nie w czterech tomach, jak planowano, a w sześciu. Napięcie przewiduje się także przy budowie i rekonstrukcji niektórych obiektów. Poważna odnowa czeka nasze główne muzeum szewczenkowskie — Narodowe w stolicy. Podobnie jest w szeregu innych muzeów i galerii. Wymaga to znacznego finansowania, ale muszą je poprzedzić poważne prace nad przygotowaniem dokumentacji projektowo-kosztorysowej, bez której środki po prostu nie są przyznawane. Z żadnego takiego obiektu, powiedział minister, dokumentacja nie jest jeszcze gotowa. Jeśli chodzi o finansowanie publikacji drukowanych, budowy, rekonstrukcji, ogólnie programu obchodów jubileuszu, zaznaczył L. Nowochatko, to z powodu opóźnień w poprzednich latach trzeba będzie szukać dodatkowych środków obecnie, w ostatnim roku przed jubileuszem. Przede wszystkim budżetowych. Prezydent Janukowycz, który podczas uroczystości w Kaniowie wyraził niezadowolenie ze stanu przygotowań do jubileuszu, obiecał, że rząd wniesie do parlamentu propozycje zmian w Budżecie Państwowym na 2013 rok, skierowane na finansowanie programów jubileuszowych.
Szewczenki; o czernihowianach — laureatach Narodowej Nagrody Ukrainy im. Tarasa Szewczenki. Wydanie jest bogato ilustrowane — ponad 1000 fotografii. Impulsem do stworzenia przewodnika stały się wykłady kierowniczki działu pracy naukowo-oświatowej muzeum Natalii Samochinej, która od kilku lat prowadzi lektorium „na kołach” „Drogami rodzinnego kraju”, oraz doświadczenie wspólnej pracy muzeum z wydawnictwem „Bohdana” nad przewodnikiem „Obwód czernihowski”. Książkę przygotował zespół autorski pod kierownictwem dyrektora muzeum Serhija Łajewskiego, inni autorzy szkiców to Ludmyła Łyniuk, Switłana Połownkowa, Natalia Samochina. Rodzina Tarnowskich, dobrych przyjaciół Tarasa Szewczenki, stale wspierała go za życia, niemało zrobiła też dla uczczenia jego pamięci. Dlatego symboliczne jest, że wydanie przygotowało Muzeum, które nosi imię ostatniego z rodu właściciela Kaczanówki — Wasyla Tarnowskiego. Właśnie z podarowanej przez niego wielkiej kolekcji starożytności na początku XX wieku założono także to muzeum. Zatem wydanie książki to także prezent na 175. rocznicę urodzin znanego mecenasa Wasyla Tarnowskiego, która przypada 1 kwietnia tego roku. Niedawno w muzeum odbyła się prezentacja przewodnika z udziałem naukowców i działaczy Proświty z miasta. Wystąpił na niej jeden z czołowych szewczenkoznawców, zastępca dyrektora Instytutu Literatury im. T. Szewczenki Narodowej Akademii Nauk Ukrainy, kandydat nauk filologicznych Serhij Halczenko. Słowo o uczczeniu pamięci Kobziarza wygłosił także poeta, przewodniczący obwodowej organizacji Narodowego Związku Pisarzy Ukrainy, laureat Narodowej Nagrody Ukrainy im. Szewczenki Dmytro Iwanow. Przewodnik, wydany za środki państwowe, jest obecnie rozprowadzany po bibliotekach Ukrainy.
Od miasteczka do wsi... Na zlecenie Państwowego Komitetu Telewizji i Radiofonii Ukrainy w ramach programu „Ukraińska książka 2012 roku” wydano unikalny przewodnik „Szlakami Tarasa Szewczenki. Czernihowszczyzna”. Książka została przygotowana przez Czernihowskie Muzeum Historyczne im. Wasyla Tarnowskiego i ukazała się w stołecznym wydawnictwie „Bohdana”.
Tłumaczenie maszynowe
Ten, kto jednoczy naród Pierwsza konferencja prasowa niedawno mianowanego ministra kultury Leonida NOWOCHATKI nieprzypadkowo była poświęcona obchodom 200-lecia urodzin Tarasa Szewczenki. Jest to bowiem bardzo wielki program, który można zrealizować jedynie wspólnymi siłami władzy i społeczeństwa, podkreślił minister. Halina JEHOROWA, sekretarz odpowiedzialna ZOO WUT „Proświta” im. T. Szewczenki Z inicjatywy Zaporoskiego Oddziału Obwodowego WUT „Proświta” im. T. Szewczenki odbyło się uczczenie pamięci Wielkiego Kobziarza przy jego pomniku. Do granitowego popiersia Wielkiego Proroka w Zaporożu przyszli proświcianie, sympatycy „Proświty”, przedstawiciele innych organizacji społecznych i partii. Wiec otworzył przewodniczący Zaporoskiej „Proświty” Ołeh Tkaczenko, który powitał wszystkich ze znaczącym świętem i zaproponował obecnym wystąpienie z propozycją do ogółu Ukraińców: „Do 200-lecia Tarasa Szewczenki doprowadzić do tego, aby 9 marca był czerwoną datą w kalendarzu i w przyszłości uczynić dzień urodzin naszego duchowego ojca świętem państwowym”. Wszyscy jednogłośnie to poparli. Proświciański chór ludowy „Zaporoscy Kozacy” wykonał kilka pieśni do słów T. Szewczenki: „Dumy”, „Ryczy i jęczy”, „Oj, czemuś poczerniało, zielone pole” i inne. Brzmiały wystąpienia-pozdrowienia liderów społecznych, przewodniczących obwodowych organizacji partyjnych i wszystkich chętnych. Uczestnicy deklamowali poezje Szewczenki oraz zaporoskich autorów. Wygłaszano wezwania do nieposłuszeństwa wobec istniejącego kryminalno-oligarchicznego reżimu, rozłożono plakaty z napisami: „Coś ociągamy się z kuciem mieczy, — wstawaj… i wideł nie zapomnij!!!”: „Oni budują Ukrainę remont i rekonstrukcję obiektów muzealnych, artystycznych, budowę nowych. W szczególności jest to pole śpiewacze w Kaniowie, gdzie będą odbywać się ogólnoukraińskie festiwale pieśni, archiwum w Kijowie, w którym zostaną zebrane materiały archiwalne o Szewczence, twórcza spuścizna poety, jego bezcenne rękopisy. Szewczenko i świat — to również niezwykle ważny aspekt obchodów, podkreślił minister. Jubileusz ma służyć wzmocnieniu międzynarodowego wizerunku Ukrainy, a także zjednoczeniu światowego ukraiństwa. Ukraina zwróciła się z wnioskiem do ONZ i UNESCO — o ogłoszenie 2014 roku Rokiem Tarasa Szewczenki. Wniosek ten został włączony do porządku obrad najbliższej sesji UNESCO, która odbędzie się w kwietniu, i istnieją wszelkie podstawy, by oczekiwać takiej decyzji. Życiowa droga Szewczenki związana jest, oprócz Ukrainy, jeszcze z bez nas, bez Ukraińców!”, „Mowa ojczysta, światy w rodzinnym domu”. Ołeh Tkaczenko opowiedział o pracy Zaporoskiego Komitetu Szewczenkowskiego, który został utworzony 1 marca 2011 roku, o tym, że już dzisiaj razem z całą Zaporoską społecznością w 99% rozwiązano kwestię postawienia pomnika Tarasowi Szewczence w mieście Zaporoże z okazji 200. rocznicy urodzin artysty. Poinformował o przyjętym przez komitet planie przeprowadzenia Szewczenkowskich wydarzeń w mieście i obwodzie. Zaprosił obecnych na „czyn społeczny” w celu zagospodarowania terenu wokół „Szewczenkowej gruszy”. O. Tkaczenko opowiedział o przeprowadzonych Forach przedstawicieli organizacji społecznych Ukrainy i nieobojętnych Ukraińców, którzy już kilka razy się zbierali, w tym w Kijowie, o tym, że wkrótce planowane jest przeprowadzenie odpowiedniego zjazdu z porządkiem obrad: „Wspólne działania całej ukraińskiej społeczności w kwestii obalenia istniejącego antyukraińskiego, przestępczego systemu władzy i wprowadzenia narodowego, społecznie sprawiedliwego modelu”. 16 marca w Zaporożu odbędzie się konferencja, która wybierze delegatów na ten zjazd. Na zakończenie wszyscy razem zaśpiewali „Ryczy i jęczy Dniepr szeroki” i złożyli kwiaty pod postumentem Tarasa Szewczenki. Do akcji, przejmując sztafetę od Zaporoskiej „Proświty”, dołączyły „Batkiwszczyna” oraz „Front Zmian”. czterema krajami — to Rosja, Kazachstan, Litwa i Polska. Z rządami tych państw nasza władza prowadzi owocne negocjacje o wspólnym międzynarodowym świętowaniu jubileuszowej daty. Zostanie uwzględnione doświadczenie obchodów 200-letniego jubileuszu takich geniuszy, jak Aleksander Puszkin w Rosji, Fryderyk Chopin w Polsce. Nawiązano kontakty dotyczące jubileuszowych wydarzeń z ukraińskimi społecznościami zagranicy. Na jubileusz w stolicy Kazachstanu Astanie otworzą pomnik Tarasowi Szewczence. Kazachska władza wyznaczyła dla niego bardzo dobre miejsce, zakończono już konkurs projektów pomnika. Nie pominięto na konferencji prasowej także ostrych tematów. Minister słusznie wyraził zaniepokojenie zwlekaniem z wydaniem twórczej spuścizny Szewczenki. Jeszcze ponad 10 lat temu Dekretem Prezydenta za- Petro ANTONENKO Na mapie Czernihowszczyzny jest 41 miejscowości, w których przebywał Taras. Oczywiście, jest to Czernihów, który poeta odwiedzał wielokrotnie. A także kilka znanych w naszej historii starodawnych ukraińskich dworów szlacheckich, które w XIX wieku były prawdziwą Mekką ukraińskiej elity intelektualnej. Wystarczy wymienić słynną Kaczanówkę rodziny Tarnowskich, znanych mecenasów, zbieraczy i strażników ukraińskich staroci, gdzie przebywało wielu wybitnych współczesnych Szewczenki. A przecież są jeszcze Sokirynce rodziny Hałahanów, Siedniów znanej mecenaskiej rodziny Łyzohubów, pułkowe kozackie miasta Nieżyn i Pryłuki, Motroniówka Pantelejmona Kulisza, hetmańska stolica Baturyn. Przewodnik zawiera informacje o tych oraz innych miastach, miasteczkach i wsiach, w których bywał Szewczenko, wykorzystano zapiski z dzienników, notatki, listy, utwory Szewczenki, źródła archiwalne, publikacje naukowe. Podano informacje o zabytkach historii i kultury, związanych z pobytem- Podczas uroczystości, które odbywały się przy pomniku Tarasa Szewczenki, amatorskie zespoły folklorystyczne „Krynyczeńka”, „Charkiwjanka” oraz „Lubystok” wykonały pieśni do słów Wielkiego Kobziarza. Uczestnicy charkowskiego klubu poetyckiego „Apostrof” czytali najsłynniejsze z jego utworów, a charkowski bard Mykoła Wołowyk wykonał autorskie pieśni. „Twórczość Tarasa Szewczenki ma być dla nas drogowskazem: te zjawiska społeczne i socjalne, na które kładł nacisk wielki ukraiński poeta w swoich utworach, są ważne także we współczesnym świecie. Jest to nieob-
Tłumaczenie maszynowe
…jest niezwykle istotne dla podnoszenia poziomu świadomości narodowej Ukraińców, ich zdolności do samoorganizacji i wspólnego rozwiązywania problemów” — zaznaczył Dmytro Pylypec, zastępca przewodniczącego Charkowskiego Obwodowego Zrzeszenia „Proświta” im. T. Szewczenki. Główną atrakcją obchodów stał się poetycki flash mob „Czytamy Tarasa razem”, podczas którego młodzież czytała wiersze Tarasa Szewczenki i zachęcała do wspólnej deklamacji jego utworów wszystkich obecnych i przechodniów. Uroczystości zakończyło złożenie kwiatów pod pomnikiem wielkiego poety oraz wspólne odśpiewanie hymnu Ukrainy.
Prasa-служба ХОО ВУТ „Proświta” im. T. Szewczenki
Tłumaczenie maszynowe
Wołodymyr MELNYCZENKO, doktor nauk historycznych, laureat Narodowej Nagrody Ukrainy imienia Tarasa Szewczenki. Co może stać się prawdziwie godnym uczczeniem w Moskwie pamięci Tarasa Szewczenki w związku z jego 200-letnim jubileuszem? Przypomnę, że w 1961 roku, na 100-lecie dnia śmierci Kobziarza, ulicę Dorogomiłowską na prawym brzegu rzeki Moskwy przemianowano na nabrzeże Tarasa Szewczenki, a na 150-lecie dnia jego urodzin na tym nabrzeżu, w skwerze przed budynkiem hotelu „Ukraina”, w 1964 roku odsłonięto majestatyczny pomnik Kobziarza. Zatem w przyszłym 2014 roku, moim zdaniem, jedynie wzniesienie pomnika Tarasowi Szewczence i Michaiłowi Szczepkinowi będzie współmierne pod względem skali i znaczenia z poprzednimi jubileuszami. Dlaczego mowa właśnie o tym pomniku? Rzecz w tym, że najdłużej Taras Hryhorowycz przebywał w Moskwie wiosną 1858 roku i mieszkał wtedy u Michaiła Semenowicza od 11 do 26 marca. W Moskwie ich przyjaźń się zapoczątkowała i przerodziła w braterskie stosunki. Czy trzeba przekonywać o tym, że Szewczenko w Moskwie najcieplej i najstosowniej będzie wyglądał obok swojego przyjaciela Szczepkina: „Oto to, co nazywa się przyjacielem. I jestem nieskończenie szczęśliwy, mając takiego szczerego przyjaciela…”. Przez wiele dziesięcioleci w Moskwie błędnie wskazywano adres mieszkania Szczepkina, który zmuszeni byli przyjmować także na Ukrainie. Sam Szewczenko w dzienniku podawał adres: „Znalazłem go (Szczepkina. — W. M.) u starego Pimena w domu Szczepotiewej i u niego się osiedliłem…”. Choć ten adres przez wiele lat poddawano w wątpliwość lub błędnie interpretowano, nam udało się, zapewne, ostatecznie ustalić i naukowo uzasadnić, gdzie znajdował się budynek, w którym mieszkał Szczepkin i gościł Szewczenko. W Centralnym Archiwum Dokumentacji Naukowo-Technicznej Moskwy odnaleziono dokument o posiadłości nr 411 w części Sretieńskiej miasta: „Szczepotiewej, porucznikowej, żony kancelisty”. Zdobyto także ważniejsze dowody racji Szewczenki. Powiedzmy, w Centralnym Archiwum Historycznym Moskwy znaleziono wykaz spowiedzi parafian cerkwi Starego Pimena wiosną 1857 roku, w którym zapisano także rodzinę Szczepkina: „Dom Szczepotiewej. Artysta Teatrów Cesarskich w Moskwie Michaił Siemionowicz Szczepkin. Żona jego Jelena Dmitrijewna. Córka ich panna Wiera”. Budynek już dawno zburzono, a stał on na rogu zaułków Worotnikowskiego i Staropimenowskiego obok współczesnego budynku nr 12/6. Właśnie tutaj proponujemy na 200-lecie dnia urodzin Tarasa Szewczenki wznieść pomnik przyjaciołom, którzy, moim zdaniem, obaj są drodzy Moskwie i Kijowowi, rosyjskiemu i ukraińskiemu narodom. Wydaje się, że sam Pan Bóg zostawił przed tym budynkiem przytulny zielony kawałek ziemi, który nie wychodzi poza czerwoną linię zaułków. Jeśli nawet nie tutaj, to na podwórzu za budynkiem miejsca na pomnik wystarczy. Tak mówiliśmy cztery lata temu, kiedy po raz pierwszy została wyrażona idea wzniesienia pomnika w książce „Taras Szewczenko: „Mój wielki przyjaciel Szczepkin”, i nalegaliśmy przez cały ubiegły rok. Jednakże zwłoka z rozwiązaniem tej kwestii już zabrała cenny czas i teraz, w sytuacji braku czasu, przewidując nowe nieuniknione trudności z wydzieleniem działki w wymienionym miejscu, czyli w centrum Moskwy, proponujemy władzom moskiewskim wybrać jakiekolwiek akceptowalne dla nich miejsce na wzniesienie pomnika Tarasowi Szewczence i Michaiłowi Szczepkinowi. Moskiewski marzec 1858 roku był dla Szewczenki szczęśliwy! Stał się jasną, skoncentrowaną antytezą do tych setek i tysięcy cierpiętniczych dni, które poeta spędził na zesłaniu. Szczepkin odnosił się do Tarasa Hryhorowycza jak ojciec: „Michaił Semenowicz opiekuje się mną, jak kapryśnym chorym dzieckiem” (różnica wieku — 26 lat). Tylko szczepkinowskie kontakty miały faktycznie systemowy charakter i obejmowały najlepszych przedstawicieli elity rosyjskiego społeczeństwa, niezależnie od ich ideologicznych pasji i poglądów politycznych. Dość powiedzieć, że w moskiewskim dzienniku Szewczenki wymieniono ponad 30 nazwisk. Z nich 8 — to dawni znajomi Tarasa Hryhorowycza, z którymi spotykał się w Moskwie, w szczególności Bodianski, Maksymowicz, Mokrycki, Riepnina, Szczepkin… Oprócz tego Szewczenko wymienił w dzienniku niemało osób, z którymi po raz pierwszy poznał się w Moskwie, wśród nich Aksakowowie, Afanasjew, Babst, Wołkoński, Zabielin, Kietczer, Korsz, Kruze, Maria Maksymowicz, Min, Stankiewicz, Chomiakow, Pogodin, Cziczerin, Szumski… A jeszcze pozostali niewymienieni Barteniew, Hałahan, Jelagina… Spotkania i znajomości w Moskwie były, bez wątpienia, ważnymi i znaczącymi dla duchowego kosmosu poety, który po dziesięcioletnim zesłaniu wracał do pełnowartościowego życia. Tutaj, w Moskwie, poeta po raz pierwszy po zesłaniu poczuł, że o nim nie zapomniano i jego twórczość wysoko szanują. Zatem, wyjeżdżając z miasta, Szewczenko zapisał: „…Opuściłem gościnną Moskwę. W Moskwie najbardziej cieszyło mnie to, że spotkałem w oświeconych moskwianach najcieplejszą życzliwość osobiście do mnie i nieudawane współczucie dla mojej poezji”. Taras Hryhorowycz dobrze rozumiał, komu zawdzięcza swój szczęśliwy pobyt w mieście: „I za całą tę pełną radość jestem winien mojemu sławnemu przyjacielowi M. S. Szczepkinowi”. Zatem wzniesienie pomnika Tarasowi Szewczence i Michaiłowi Szczepkinowi byłoby unikalnym, szczególnym wyrazem szacunku państwa rosyjskiego do genialnego Kobziarza i najgodniejszym uczczeniem w Moskwie jego 200-letniego jubileuszu. Jeśli pomnik Szewczenki i Szczepkina nie stanie nad rzeką Moskwą, to, moim zdaniem, będzie to wielkim wstydem dla wszystkich już zaangażowanych w tę ważną sprawę. Dobrze rozumiejąc, że taka smutna perspektywa już majaczy na przedjubileuszowym horyzoncie, proponuję za rok, w ostateczności (!), przynajmniej oficjalnie i uroczyście położyć kamień węgielny pod nowy pomnik. Kwestię takiej wagi można rozwiązać jedynie na szczeblu międzypaństwowym. Wzywamy Prezydentów Ukrainy i Rosji, aby to zrobili! Jewhen MŁYN, obwód rówieński. Kiedy w dalekim 1846 roku Taras Szewczenko przejeżdżał przez wołyńskie tereny, nawet mu do głowy nie przychodziło, że właśnie ta trasa stanie się swoistym symbolem szacunku. Trasa, którą razem z Kobziarzem przejdzie warnak z powieści pod tym samym tytułem: „Z Krzemieńca poszedłem przez wieś Werby do Dubna, a z Dubna na Ostróg, Korzec i na Nowogród Wołyński, na brzegi mojej rodzinnej, mojej pięknej Słuczy”. I choć powieści „Warnak” nie uważa się za autobiograficzną, nie ma wątpliwości, że Taras Szewczenko czytał fragment poematu „Kaukaz” w wykonaniu recytatora-deklamatora Mykoły Panasiuka… Apogeum uroczystości stało się przekazanie szewczenkowskiej sztafety — z rejonu zdołbunowskiego do ostrogskiego. Jest ona symboliczna, ale w ciągu roku niechybnie będzie napełniać się szeregiem nowych konkretnych działań na znak szacunku dla słowa Kobziarza. O tym oświadczyli przewodniczący Ostrogskiej Rejonowej Administracji Państwowej Wasyl Duma oraz przewodniczący Ostrogskiej Rady Rejonowej Rustam Chutyz. Gospodarze święta w osobie przewodniczącego Zdołbunowskiej Rejonowej Administracji Państwowej Witalija Szula i przewodniczącego Zdołbunowskiej Rady Rejonowej Wasyla TymoszcZuka zaznaczyli, że ten wielki potencjał twórczy, otrzymany podczas
szewczenkowskiej sztafety, stanie się fundamentem dla nowych ciekawych projektów na niwie kultury, historii, duchowości. — W tym właśnie cel sztafety: aby poprzez szewczenkowskie testamenty utwierdzać ducha ukraińskości, wartości ludzkie, tradycje narodowe — zaznaczyła przewodnicząca Rówieńskiej organizacji obwodowej Narodowego Związku Pisarzy Ukrainy Lidia Rybenko. — W przyszłym roku rówieńska sztafeta połączy się z innym wydarzeniem — 200-leciem od dnia urodzin geniusza narodu ukraińskiego, a przygotowania do tych dat z pewnością staną się powodem do tego, aby Kobziarz ze swoimi testamentami nie oddalał się, a przybliżał do naszego serca i sumienia. 5 marca w Narodowym Centrum Kultury Ukrainy w Moskwie odbyły się uroczysty wieczór i świąteczny koncert, poświęcone 199. rocznicy urodzin Tarasa Hryhorowycza Szewczenki. Ukraińską społeczność w Rosji powitał Nadzwyczajny i Pełnomocny Ambasador Ukrainy w Federacji Rosyjskiej Wołodymyr Jelczenko. W uroczystym koncercie z kompozycją literacko-muzyczną „Bandurzysto, orle siwy…” wzięli udział soliści Narodowej Zasłużonej Kapeli Bandurzystów im. H. Majborody pod kierownictwem artysty ludowego Ukrainy, profesora Wiktora Skoromnego. Z referatem „O wzniesieniu w Moskwie pomnika Tarasowi Szewczence i Mychajłowi Szczepkinowi” wystąpił dyrektor generalny Narodowego Centrum Kultury Ukrainy w Moskwie, doktor nauk historycznych, laureat Narodowej Nagrody Ukrainy imienia Tarasa Szewczenki Wołodymyr Melnyczenko. Proponujemy główne tezy referatu. Na wystawie sztuki dekoracyjno-użytkowej, poświęconej 199. rocznicy urodzin Kobziarza, młode miłośniczki słowa Kobziarza: Olha Hrycuń ze wsi Zdowbycia oraz Ołeksandra Nahorna z miasta Zdołbunów. Rówieńscy pisarze, przedstawiciele władz, pracownicy kultury przy pomniku Tarasa Szewczenki w Zdołbunowie.
Tłumaczenie maszynowe
Początek tekstu może być niepełny — porównaj ze stroną oryginału
drogą z Poczajowa do Żytomierza odwiedził właśnie te miejscowości. Dlatego Rówieńska obwodowa organizacja Narodowego Związku Pisarzy Ukrainy w 1989 roku zainicjowała szewczenkowską sztafetę „Szlakami poety na Rówieńszczyźnie”. Od tego czasu ta impreza jest corocznƒ tradycją, swoistym hołdem pamięci o pobycie Tarasa Szewczenki w dawnej Wielkiej Wołyni, gdzie młody malarz i etnograf na zlecenie Kijowskiej Komisji Archeograficznej wykonywał szkice zabytków kulturalno-historycznych tego kraju.
W tym roku symbolicznym przystankiem szewczenkowskiej sztafety na Rówieńszczyźnie stał się rejon zdołbunowski. Właśnie tam, we wsi Hilcza, znajduje się źródło świętego Mikołaja, z którego Taras Szewczenko gasił pragnienie jesienią 1846 roku. Artystyczne święto w ramach szewczenkowskiej sztafety rozpoczęło się od składania kwiatów pod pomnikiem Kobzarza oraz uroczystego wiecu, na którym o wielkości ducha ukraińskiego geniusza, o jego genialnej spuściźnie, o tym, jak bardzo testamenty Kobzarza są aktualne dla dzisiejszych czasów, z natchnieniem mówili: przewodnicząca Rówieńskiej obwodowej organizacji Narodowego Związku Pisarzy Ukrainy Lidia Rybenko, pisarze Stepan Babij, Walentyna Liulicz, Mykoła Bereza, Jewhen Cymbaluk, Julia Bondiuczna, Wasyl Basaraba. Następnie odbył się wieczór literacko-artystyczny w domu kultury PAT „Wołyń-cement”. Tam działała wystawa zdołbunowskich twórców ludowych, rozbrzmiewało słowo pisarskie, swój talent prezentowali deklamatorzy, śpiewacy, tancerze. Do głębi duszy przejęła pieśń „Bandurzysto, orle siwy” w wykonaniu chóru Zdołbunowskiego Rejonowego Domu Kultury. Nie mniej poruszająco zabrzmiał „Szlak do Tarasa” w wykonaniu uczestników zespołu „Wizerunki”. Natchnienie pro-
Tłumaczenie maszynowe
Mykoła KULCZYŃSKI, przewodniczący Połtawskiego Oddziału Obwodowego Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. T. Szewczenki. Mówienie, że Towarzystwo o tak jasnej i dla wszystkich zrozumiałej nazwie „Proświta” powstało w Połtawie w drugiej połowie lat 80. XX wieku, nie byłoby do końca poprawne. Przecież społeczności kulturalno-oświatowe aktywnie działały także na początku wieku oraz w latach 1941—1943 na Naddnieprzu, w szczególności w Połtawie. Źródła archiwalne świadczą, że najefektywniej pracowały one (już jako „Proświty”) w okresie walk wyzwoleńczych narodu ukraińskiego (1917—1921). Właśnie w trakcie tej heroicznej walki placówki proświtańskie zdobyły autorytet dzięki niestrudzonej pracy tak znanych na Połtawszczyźnie krzewicieli kultury narodowej, jak Łesia Ukrainka, Hryćko Kowalenko, Ołeksa Łewycki, Wiktor Andriewski. Najpierwsza placówka „Proświty” pojawiła się we wsi Charkiwci w powiecie łochwickim w 1917 roku dzięki staraniom miejscowego księdza i nauczyciela. W archiwum obwodowym przechowywane są protokoły posiedzeń zarządu placówki, plany pracy, sprawozdania finansowe itp. Do tego czasu rosyjska władza kolonialna zabraniała tworzenia „Proświt” jako organizacji, które mogą wywoływać nastroje separatystyczne u Małorosjan, jak pisał w swojej odmowie zarejestrowania „Proświty” połtawski generał-gubernator Baggowut. Zatem „Proświta” na Połtawszczyźnie działała w formie towarzystw spożywców i właśnie od nich na Zjazd Założycielski Towarzystwa „Proświta” we Lwowie przybyła połtawska delegacja. Wraz z utrwaleniem okupacyjnej władzy komunistycznej na Ukrainie „Proświtę” zlikwidowano, a niemal wszystkich członków represjonowano i fizycznie zniszczono. Minęło kilka dziesięcioleci, zanim przedstawiciele nowej generacji połtawskiej inteligencji zdołali przywrócić z niebytu te ośrodki duchowości, o których do dziś z szacunkiem wspominają najstarsi mieszkańcy. Ta niełatwa, ale zaszczytna misja przypadła w udziale klubowi kulturalno-oświatowemu „Ridne Słowo” (Rodzime Słowo), który ogłosił swoje istnienie w Połtawie w październiku 1987 roku. Idea odrodzenia narodowego, miłość do ojczystego języka i tradycji połączyła wówczas w społeczność kulturalno-oświatową ludzi w różnym wieku, o różnym statusie społecznym i profesjach. U jej źródeł stali: poeta, więzień polityczny komunistycznych obozów koncentracyjnych, w tamtym czasie robotnik kombinatu „Połtawprombud” Mykoła Kulczyński, pisarz Petro Rotacz, student filologii Serhij Pasiczny, wykładowcy instytutu pedagogicznego O. Hanycz i N. Żyhylij. Właśnie na bazie „Ridnego Słowa” rozbudowywała się krajowa organizacja Towarzystwa Języka Ukraińskiego „Proświta” im. T. Szewczenki, której niezmiennym przewodniczącym do dziś pozostaje Mykoła Kulczyński. Początkowo miłośnicy ojczystego słowa zbierali się w pomieszczeniu miejskiego domu kultury, gdzie wkrótce, po rejestracji Towarzystwa, pojawił się pierwszy afisz z kramolnym jak na Połtawę początku 1988 roku epigrafem: Bez języka ojczystego, młodzieńcze, I narodu naszego nie ma. Taki był początek. Mykoła Kulczyński wraz z najbliższymi współmyślnikami Ołeksandrem Czyrkowem, Anatolijem Butrymem, których również w swoim czasie prześladowało KGB, rozumieli, że konieczne jest tworzenie ukraińskiej siły politycznej dla ochrony podstawowych interesów narodu ukraińskiego. Nadszedł czas legalnej pracy dla sprawy ukraińskiej. Praca kulturalno-oświatowa, skierowana na niszczenie imperialno-komunistycznych stereotypów i mitów, musiała przerodzić się w stworzenie organizacji politycznej, której celem jest odzyskanie niepodległego państwa ukraińskiego. Jednocześnie kierownictwo Połtawskiego TJU, później „Proświty”, uświadamiało sobie samodzielne znaczenie działalności oświatowej, jej niezwykle ważną rolę dla narodowej samoświadomości Ukraińców, dla propagowania kultury ukraińskiej, dla odrodzenia języka ukraińskiego i zdobycia przez niego statusu państwowego. Jedną z pierwszych akcji „Ridnego Słowa” był zbiór podpisów za państwowym statusem języka ukraińskiego jeszcze w 1989 roku. Pierwsze podpisy złożyli wtedy robotnicy-budowlańcy. Stopniowo krąg problemów poruszanych przez proświtańców znacznie się rozszerzył, dyskusje przeniosły się na ulice i place, obejmując coraz więcej ludzi. „Gorącymi” miejscami zgromadzeń pod koniec lat 80. stały się parki „Soniacznyj” i „Żowtnewyj”, place przy pomniku T. Szewczenki, kinie im. I. Kotlarewskiego. Takie „wyjścia do ludu” miały wyraźny kierunek narodowy i kończyły się, z reguły, składaniem kwiatów pod pomnikiem Kobziarza, śpiewaniem hymnów narodowych „Szcze ne wmerła Ukrajina”, „Oj u łuzi czerwona kałyna”, „Zapowitu”. Choć takie zgromadzenia były skrajnie niebezpieczne i ludzi na te upolitycznione place przychodziło niewielu, zmiany w światopoglądzie połtawian stawały się coraz bardziej zauważalne. Broniąc swojego prawa do istnienia w warunkach aktywnego przeciwdziałania sił komunistycznych, organizacje polityczne i społeczne Połtawy, przede wszystkim Ruchu, który powstał w mieście na bazie „Ridnego Słowa” i „Proświty”, występowały jako organizatorzy licznych akcji politycznych i kulturalno-oświatowych. Jedna z pierwszych akcji odbyła się 8 lipca 1990 roku podczas kolejnej rocznicy połtawskiej „wiktorii” z 1709 roku. Dzień ten wszedł do historii miasta jako „Suwiaz pamjati” (Więź pamięci). Tysiące połtawian w niedzielny dzień wyszło na ulice, aby utworzyć żywy łańcuch pamięci niewinnie poległych i zamęczonych przez antynarodowe reżimy Ukraińców. Przebiegł on przez całe miasto i połączył dwa punkty końcowe — pole bitwy pod Połtawą oraz uroczysko Tryby, gdzie spoczywają liczne ofiary stalinowskich represji. Wtedy też przeprowadzono wielotysięczny wiec na stadionie „Kołos” i odprawiono panichidę na placu Sobornym w pobliżu dzwonnicy Uspieńskiej. Liczne spory polityczne toczyły się również wokół postaci głównego atamana wojsk Ukraińskiej Republiki Ludowej Symona Petlury. Nietolerancja wobec odmiennego zdania i tendencyjność poglądów oficjalnych komunistycznych urzędników często prowadziła do nieprzewidzianych działań, a nawet starć. Tak, 13 maja 1990 roku, podczas próby uczczenia pamięci Symona Petlury przy pomniku T. Szewczenki, funkcjonariusze porządku publicznego zatrzymali poszczególnych uczestników zaplanowanej akcji, a przybyłych z innych miast witał na dworcach oddział milicji… Lecz minęło niewiele czasu i 26 sierpnia 1992 roku z inicjatywy krajowego oddziału Towarzystwa „Proświta” w Połtawie odbyły się pierwsze naukowe Czytania Petlurowskie, na których wystąpili czołowi politycy i naukowcy z Ukrainy oraz diaspory: prezydent URL na uchodźstwie M. Pławjuk, pisarz P. Mowczan, wiceprezydent URL na wygnaniu, działacz społeczny i kościelny, nasz sławny rodak
Mykoła Stepanenko. Od tego czasu czytania te stały się w Połtawie tradycyjnymi i zyskały status ogólnoukraińskich. Głównym celem, jaki Towarzystwo stawiało sobie przy ich zapoczątkowaniu, było nie tylko przywrócenie historycznej sprawiedliwości, ale także udowodnienie każdemu, że Połtawa to ukraińskie miasto z heroiczną przeszłością. Dzięki żmudnej pracy naukowców-proświtarian z historycznymi źródłami pierwotnymi stopniowo pojawiały się także gruntowne opracowania naukowe i badania. Przewartościowywano wydarzenia historyczne, przywracano z niebytu sławne imiona rodaków. Szczególnie cenną pracę naukowo-krajoznawczą wykonywali pracownicy Państwowego Archiwum Obwodu Połtawskiego oraz wykładowcy Instytutu Pedagogicznego imienia Wołodymyra Korolenki. Na trybunach dyskusyjnych i konferencjach naukowych wielokrotnie rozbrzmiewały wystąpienia proświtarian M. Kulczynskiego, P. Rotacza, T. Pustowita, W. Chanki, W. Rewehuka, W. Korotenki, J. Wołoszyna, N. Koczerhy i innych. Tylko w ciągu ostatnich lat zapoczątkowano naukowo obiektywne podejście do sławnych imion naszych rodaków: S. Petlury, Patriarchy Kijowskiego i całej Ukrainy-Rusi Mścisława (S. Skrypnyka), W. Szepotjewa, I. Steszenki, W. Andrijewskiego, I. Rudyczowa, M. Filanskiego, O. Rusowa, H. Rotmistrowa i innych. Począwszy od 1987 roku, połtawscy proświtarianie odradzali tradycje kolędowania w święta Bożego Narodzenia, które z czasem przerodziły się w paradę wertepów i kolęd przedstawicieli z całego obwodu w Połtawie na placu teatralnym. Najważniejszymi akcjami, w których połtawska „Proświta” brała bezpośredni udział, stały się: ustawienie na bulwarze Pańskim znaku pamięci ukraińskich kozaków, którzy polegli za niepodległą Ukrainę (lipiec 1991), ustawienie na budynku Połtawskiej Akademii Rolniczej (dawnego seminarium duchownego, w którym uczył się Symon Petlura) tablicy pamiątkowej Głównemu Atamanowi (2006) oraz tablicy pamiątkowej genialnemu literaturoznawcy, krajoznawcy, poecie, proświtarianinowi Petrowi Rotaczowi (2009), założenie w Połtawie Uniwersytetu Studiów Ukrainoznawczych im. W. Kryczewskiego (marzec 1992) oraz Klubu Miejscowej Inteligencji (styczeń 1996). Od 1993 roku Towarzystwo (bez wsparcia państwowego) zapoczątkowało działalność wydawniczą i do dziś starało się co roku wypuszczać dwie-trzy publikacje. Wśród nich taka unikalna książka, jak Dziennik Neswickiego o pierwszych latach komunistycznej okupacji Połtawy, Historia Ukrainy dla dzieci (w nakładzie 20 000) Hryćka Kowalenki, pierwsze ukraińskojęzyczne wydanie podręcznika dla uczniów i studentów „Komputery osobiste”, osiem ksiąg Czytań Petlurowskich „Połtawska Petluriana”, album Serhija Hnojowego „Malarstwo. Grafika” (2007 r.), Mykoła Kulczynski: „Zakratowane światło” (2007 r.), Ołeksandr Pecora: „Powstały uśpione niepokoje” (2008 r.), „Poeci połtawskiej „Proświty” (2008 r.), „Ostatnia miłość Mazepy” (2009 r.) Wałerija Wołoskowa oraz wsparcie w wydaniu unikalnej książki tegoż samego autora „Podróż po Połtawszczyźnie z monetą w ręku”, a na 80-lecie wydano wybrane utwory Hryhora Tiutiunnyka. Praktycznie siłami członków towarzystwa wydano „Narodową księgę pamięci. Hołodomor 1932—1933 lat. Obwód połtawski”, Encyklopedię Połtawską „Połtawika” (tom „Religia i cerkiew”), ostatnie tomy serii książek „Rehabilitowani historią”. Obecnie członkowie naszego towarzystwa na czele z O. A. Biłouskiem pracują nad kolejnymi tomami encyklopedii połtawskiej (tom „Język i literatura”), Mykoła Kulczynski — założyciel i organizator Ogólnoukraińskiego Festiwalu Sztuk „Mazepa#Fest”. Zbiór podpisów za ustawieniem pomnika Iwanowi Mazepie w Połtawie na placu Sobornym.
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
tom “Sztuka”). Począwszy od 2006 roku, do domów połtawian zaczęła trafiać nasza proświtańska gazeta “Nasze słowo”, którą wydawaliśmy w nakładzie od 5 do 15 tysięcy egzemplarzy. Osobno chcę wspomnieć o unikalnym wydaniu jednego z założycieli klubu “Ridne słowo” Petra Rotacza “Połtawska Szewczenkiana” w 2 tomach. Ponieważ przez wiele lat pracował on na niwie szewczenkiany, jego pracę można uznać za swoisty raport przed rodakami. I jest to raport nie tylko uczonego, ale i patrioty. Zdaniem Zarządu Towarzystwa “Proświta”, książka niesie ogromny blok informacyjny, sprzyja umacnianiu świadomości narodowej ludności obwodu. Także “Proświta” organizowała liczne wieczory literacko-artystyczne i wieczory pamięci wybitnych Ukraińców, audycje radiowe. Począwszy od 1995 roku, Połtawski oddział “Proświty” corocznie organizuje obozy zdrowotne dla skautów w malowniczych zakątkach Połtawszczyzny; w latach 1996—1997 odbyły się podróże dziecięco-młodzieżowej drużyny “Proświta-Basket” na tradycyjne turnieje do Francji; wspieramy najlepszych studentów wydziału filologii ukraińskiej Połtawskiego Instytutu Pedagogicznego (dla nich ustanowiono tradycyjne wsparcie stypendialne im. braci Stepanenków). Oto niepełna lista głównych działań Połtawskiej “Proświty”. Od pierwszych dni współpracujemy z ukraińskimi organizacjami za granicą: z Towarzystwem Języka Ukraińskiego im. T. Szewczenki w Chicago (p. Wira Bodnaruk), towarzystwem “Połtawszczyzna” z Chicago (pp. Halyna Hruszećka, Ołeksandra Diaczenko-Koczman), biblioteką im. S. Petlury w Paryżu (p. Wasyl Mychalczuk). Jednocześnie wzmacniały się kontakty na poziomie prywatnym. Wielu połtawian-rodaków, którzy z różnych przyczyn znaleźli się za granicą, po upadku “żelaznej kurtyny” znów pragnęło powrotu do rodzinnego domu i wnosiło możliwe wkłady na fundusz odrodzenia miasta, pomagało placówkom kulturalnym i naukowym, organizacjom społecznym, w tym także Towarzystwu “Proświta”. Dzięki pełnej poświęcenia pracy rodaków i połtawskich proświtan jakościowo wzrosły także zbiory biblioteki proświtańskiej. Na początek 2010 roku liczyły one ponad 2000 egzemplarzy. Część książek podarowano bibliotekom obwodu. Od czasu swojego powstania aż do dziś Połtawska “Proświta” konsekwentnie i wytrwale całą swoją pracą odradzała, a nawet kształtowała ukraińskie wartości w świadomości obywateli naszego regionu. Zarząd organizacji obwodowej stale szuka sposobów skuteczniejszej współpracy z młodzieżą Połtawszczyzny. Stąd też stałe spotkania w wyższych uczelniach, różnorodne konkursy wśród dzieci i młodzieży, wsparcie Małej Akademii Literatury i Dziennikarstwa “Małiż” oraz jej corocznych festiwali w Karpatach, a także tworzenie młodzieżowych grup kolędniczych. Towarzystwo zainicjowało szereg konferencji naukowych i naukowo-teoretycznych, które odbiły się szerokim echem nie tylko na Ukrainie, ale i za granicą. Na należytym poziomie naukowym przeprowadzono konferencje, których współorganizatorem było towarzystwo: “Hołodomor 1932—1933 lat na Połtawszczyźnie”, z okazji 90-lecia Rewolucji Ukraińskiej 1917—1920 lat, 7 i 8 Petlurowskie odczyty naukowe. Aktywny był udział członków towarzystwa w prowadzeniu okrągłych stołów, poświęconych 300-leciu bitwy pod Połtawą, uchwaleniu Konstytucji Pyłypa Orłyka, 65-leciu Wielkiej Wojny Ojczyźnianej, postaci hetmana Iwana Mazepy, 20-leciu uchwalenia Deklaracji o Państwowej Suwerenności Ukrainy i in. Proświtanie starali się upublicznić przygotowane materiały w mediach. W 2003 roku zapoczątkowano Ogólnoukraiński festiwal sztuki “Mazepa-Fest”, poświęcony pamięci ukraińskich kozaków, poległych w bitwie pod Połtawą pod wodzą hetmana Iwana Mazepy za wolność Ukrainy. Festiwal ma na celu propagowanie słowa artystycznego, współczesnej sztuki ukraińskiej, wychowywanie poczucia dumy z historii Ukrainy, jej kultury, języka. Przewodnim tematem festiwalu jest miłość do rodzinnej ziemi, jej języka. Festiwal to święto ukraińskiej kultury, zwycięstwo ukraińskiego ducha nad skutkami połtawskiej tragedii 1709 roku i jest skierowany na burzenie mitu o nieformatowości współczesnej muzyki ukraińskiej. Od czasu przeprowadzenia pierwszego festiwalu “Mazepa-Fest” ruch festiwalowy z udziałem ukraińskojęzycznych zespołów (co było głównym warunkiem dla uczestników festiwalu) aktywnie rozprzestrzenia się po całej Ukrainie. Zespoły, które zaczynały od “Mazepa-Festu” i były mało znane na Ukrainie, dziś są niezwykle popularne. W poprzednich latach w festiwalu brali udział tacy genialni muzycy, jak “Komu wnyz”, “Płacz Jeremiji”, Taras Petrynenko, “Hajdamaky”, “Pikkardijśka tercja”, “Sestry Telniuk”, Marijka Burmaka, “Tartak”, Foma, “Chorea Kozacka”, “Hucuł Kalipso” i wielu innych z różnych zakątków Ukrainy, corocznie ponad 40 uczestników. Od 2008 roku “Mazepa-Fest” rozpoczął marsz na wschód Ukrainy i przeprowadzał tury kwalifikacyjne w Charkowie i Dniepropetrowsku wśród ukraińskojęzycznych zespołów wschodu Ukrainy. Organizatorzy nawet nie spodziewali się takiej popularności “Mazepa-Festu” wśród młodzieży i ostrej konkurencji wśród uczestników. Ale “Mazepa-Fest” to nie tylko dzień rocka. W ramach festiwalu odbywa się Dzień kina z udziałem znanych reżyserów filmowych Ukrainy. Widzowie zobaczyli takie ukraińskie filmy: “Bohdan Zinowij Chmielnicki”, “Władyka Andrij” (po raz pierwszy na Ukrainie), “Modlitwa za hetmana Mazepę”, “Żelazna sotnia”, “Mamaj”, “Melodia dla katarynki”, “Żywi” (film dokumentalny o Hołodomorze na Ukrainie według świadectw brytyjskiego dziennikarza), retrospektywa ukraińskich filmów — “Kamienny krzyż” i “Studnia dla spragnionych”, filmy festiwalu filmowego “Otwarta noc” i filmy dokumentalne z cyklu “Zagadka powstania norylskiego”. Filmy wyświetlano w największej sali miasta w Pałacu rozrywki “Łystopad”. Festiwal zapoczątkował Dzień kobzarstwa oraz wieczór muzyki klasycznej z udziałem znanych kobzarzy, lirników, skrzypków, pianistów, gdzie brzmiały nie tylko utwory klasyki, ale odbył się także jasny występ zespołu baletowego Donieckiego teatru opery i baletu. Od 2007 roku odbywa się Dzień muzyki etnicznej w obwodowym teatrze muzyczno-dramatycznym im. M. W. Gogola, w którym biorą udział nie tylko kobzarze, banduriści, ale także zespoły folklorystyczne i bardowie z całej Ukrainy. Na festiwal zawsze zapraszani są dziennikarze wiodących ukraińskich kanałów, gazet i czasopism, co roku wydarzenie relacjonowały kanały telewizyjne “UT-1”, “1+1”, “Inter”, “K-1”, “Tonis” i inne. Wszystkie wersje wideo pokazywało “UT-1”. W ramach festiwalu “Mazepa-Fest” 2010 roku po raz pierwszy w Połtawie na Białej Altanie na świeżym powietrzu odbył się wieczór muzyki klasycznej z udziałem orkiestry symfonicznej Połtawskiego teatru muzyczno-dramatycznego im. Gogola, która wykonywała nie tylko ukraińską muzykę klasyczną, ale także poemat symfoniczny Ferenca Liszta “Mazepa”. Także po raz pierwszy w Połtawie warsztaty z dziećmi przeprowadziła reżyser filmów animowanych Ołena Kasawina. Na podstawie rysunków dzieci pani Ołena stworzyła film animowany, który nagrała na płyty, a my już każdemu uczestnikowi wręczyliśmy osobistą płytę z jego filmem animowanym. Jesteśmy wdzięczni byłemu naczelnikowi Zarządu kultury Wołodymyrowi Hodzence podczas jego pobytu na tym stanowisku za pomoc w przeprowadzeniu festiwalu.
Ogólnoukraiński festiwal „Mazepa-Fest” to wizytówka Połtawy. Co roku na „Mazepa-Fest” przyjeżdża coraz więcej gości z różnych zakątków Ukrainy. Młodzież przyzwyczaja się do śpiewania ukraińskich pieśni, porozumiewania się w języku ukraińskim. Dni Szewczenkowskie „Proświta” tradycyjnie obchodzi w marcu i maju. Są to wieczory pamięci, koncerty, wiece itp., w szczególności błyskotliwy występ chóru „Kalyna” w Połtawskim Uniwersytecie Pedagogicznym z okazji urodzin Szewczenki. Od 2009 roku „Proświta” przeprowadza konkurs na najlepsze czytanie wybranych utworów Szewczenki, a mianowicie: „Rozryta mohyła”, „Stojiť w seli Subotowi…”, „Meni odnakowo, czy budu…”, misterium „Wełykyj loch”, „I mertwym, i żywym, i nenarodżennym…”, w którym biorą udział uczniowie i studenci z całego obwodu. Zwycięzcy konkursu czytają utwory na wiecu przy pomniku Tarasa Szewczenki 9 marca. Najlepszy recytator Tymofij Zinczenko pojechał do Kijowa, aby wziąć udział w Ogólnoukraińskim konkursie „Szewczenko w moim sercu”. Z okazji urodzin Łesi Ukrainki w 2010 roku towarzystwo „Proświta” zorganizowało wieczór, na którym pokazano spektakl Połtawskiego Teatru Obwodowego im. Gogola „Lisowa pisnia”. Z okazji 140. rocznicy urodzin Łesi Ukrainki w szkole muzycznej odbył się wieczór pamięci. Wcielając się w postać pisarki, jej duchowe porywy i uczucia ukazały artystka teatru i kina Ołena Ohorodnijczuk oraz laureatka międzynarodowych konkursów wokalnych (sopran koloraturowy) Jarosława Pobereżna. Wieczór prowadził zasłużony artysta Ukrainy Jewhen Nyszczuk — niezapomniany głos Majdanu. A reżyserem wydarzenia był zasłużony działacz sztuki Ukrainy Serhij Archypczuk, dobrze znany połtawianom jako niezmienny reżyser i prowadzący „Mazepa-Festu”. Co roku proświcianie organizują obchody smutnej rocznicy Hołodomoru-Ludobójstwa Ukraińców w latach 1932—1933, na nasz apel o uczczenie niewinnie zmarłych co roku przychodzą tysiące połtawian. Obowiązkową dla nas jest organizacja obchodów Dnia Jedności Ukrainy oraz Dnia Bohaterów Krut. Dwa lata z rzędu organizowaliśmy wykłady w Wojskowym Instytucie Łączności przed kursantami z pokazem filmu dokumentalnego. W okresie narodowego uniesienia na początku lat 90. komórki „Proświty” działały niemal we wszystkich rejonach obwodu. Niestety, wraz z utratą społecznego entuzjazmu większość komórek uległa samolikwidacji, zwłaszcza po oświadczeniu prezydenta Łeonida Kuczmy o tym, że idea narodowa nie zadziałała, co antyukraińskie siły reakcyjne odebrały jako powrót do polityki rusyfikacji. Niemniej jednak najbardziej wytrwałe komórki pozostały do dziś, pomimo nowej fali rusyfikacji i niszczenia ukraińskiej kultury, które Partia Regionów wyniosła do rangi polityki państwowej. Tutaj warto z wdzięcznością wspomnieć pracę zjednoczeń rejonowych w Krzemieńczuku i Łubniach pod kierownictwem Marii Uscowej i Ołeksandra Peczory, jak również zjednoczenia rejonowego w Semeniwce, które pod kierownictwem nieżyjącego już H. Jankewycza i jego żony Olhy Romanowny zebrało środki i postawiło w centrum rejonu pomnik Kobziarza. Nasza „Proświta” zainicjowała postawienie pomnika Iwana Mazepy w Połtawie jako hołd pamięci i wdzięczności współczesnych pokoleń dla wielkiego Hetmana za jego walkę o wyzwolenie Ukrainy z moskiewskiego jarzma, jako odpowiedź na katastrofę połtawską, jako świadectwo niezwyciężoności ukraińskiego ducha. Nasze apele do Prezydenta Ukrainy, do Gabinetu Ministrów, do Rady Miejskiej, zbiór podpisów na poparcie tych apeli uwieńczone zostały sukcesem. Zgodnie z dekretem prezydenta Wiktora Juszczenki, Gabinet Ministrów przeznaczył 2,5 miliona hrywien na wykonanie i postawienie pomnika, Rada Najwyższa Ukrainy zatwierdziła te środki w ustawie budżetowej na 2008 rok, a Połtawska Rada Miejska większością głosów podjęła decyzję o przeznaczeniu ziemi pod pomnik na Placu Soborowym. Po oświadczeniu ministra spraw zagranicznych Rosji Ławrowa o tym, że Rosja nie dopuści do postawienia pomnika Hetmana w Połtawie, Połtawska Rada Obwodowa odsyła środki z powrotem do budżetu państwa, a Rada Miejska podstępem uchyla działanie poprzedniej decyzji. I nadal władze lokalne robią wszystko, co możliwe, aby pomnik nie został postawiony. Pomimo decyzji rady obwodowej proświcianie nie stracili ducha i zainicjowali zbiórkę społecznych środków na wykonanie i budowę pomnika. Wszędzie drukowano ogłoszenia o zbiórce środków, zbierano je na Ogólnoukraińskim festiwalu sztuki „Mazepa-Fest”, z POOT „Proświta” kierowano apele do przedsiębiorców, biznesmenów z prośbą o udzielenie pomocy finansowej na wykonanie pomnika. Na apele odpowiedzieli mieszkańcy ze wszystkich zakątków Ukrainy, deputowani ludowi Ukrainy (głównie z frakcji „Nasza Ukraina”), a nawet uczniowie, którzy oddawali zaoszczędzone z obiadów szkolnych pieniądze na pomnik. Zorganizowano koncert charytatywny Ołeha Skrypki, z którego środki — 40 tysięcy hrywien — przekazał on na pomnik. Również połtawscy i kijowscy artyści przekazali swoje obrazy (a przewodniczący Połtawskiej „Proświty” zorganizował i przeprowadził w Kijowie aukcję), środki ze sprzedaży których przelano na wykonanie pomnika Mazepy. Tak udało się zebrać milion trzysta tysięcy hrywien i wykonać pomnik, ale niestety, przez ksenofobiczną politykę zarówno poprzednich władz lokalnych, jak i obecnych, pomnik znajduje się w kombinacie „Chudożnyk” w Kijowie, choć pozostał jeszcze dług w wysokości około 300 tysięcy hrywien. Pomimo wytrwałej i konsekwentnej pracy nie udało nam się objąć obwodu szerokim procesem duchowego, kulturowo-językowego odrodzenia Ukraińców. A wraz z dojściem do władzy Partii Regionów w obwodzie nasilił się proces rusyfikacji obywateli i powrotu rozwoju kulturowo-duchowego regionu do dawnych kolonialnych mitów i stereotypów, które zniewalają umysł i duszę ukraińskiego człowieka. Tablica pamiątkowa Symona Petlury na budynku Połtawskiej Akademii Rolniczej
Tłumaczenie maszynowe
Olha KOBEC, deputowana ludowa Ukrainy IV kadencji, Honorowa przewodnicząca Ogólnoukraińskiego Towarzystwa Kobiecego im. Ołeny Telihy. Minął rok, odkąd nie ma z nami wybitnego działacza ukraińskiego życia państwowego, politycznego i społecznego — ostatniego Prezydenta Ukraińskiej Republiki Ludowej na wygnaniu, Przewodniczącego Prowodu i Organizacji Ukraińskich Nacjonalistów Mykoły Wasylowycza Pławjuka. I im dalej kalendarz odmierza dni Ukrainy bez niego, tym bardziej odczuwalna jest ta strata. Przypominam sobie pewnego młodego członka OUN, który bardzo się śpieszył, by zająć miejsce Wielkiego Prowidnyka, a dlatego niemal na pogrzebie oświadczył, jakby przybijając gwoździem trumnę, że era Mykoły Pławjuka się skończyła. Nie będę się spierać: być może właśnie dla niego Mykoła Pławjuk rzeczywiście przestał istnieć w dniu swojej śmierci. Jednak dla Ukrainy postać tego wielkiego człowieka pozostaje znacząca, proces przemyślenia tego, co zrobił on dla Ukrainy, w wielkim rozrachunku jeszcze się nawet nie zaczął. Urodził się M. W. Pławjuk 5 czerwca 1925 roku w rozsławionej przez Wasyla Stefanyka wsi Rusów w powiecie śniatyńskim na Stanisławowszczyźnie. Uczył się w Rusowskiej publicznej szkole powszechnej oraz Śniatyńskiej szkole średniej, gdzie jako 16-letni młodzieniec rozpoczął działalność społeczno-polityczną, wstępując do organizacji młodzieżowej, a z czasem do członkostwa w OUN. Już od tamtego czasu wyraźnie przejawia się jego talent przywódczy, dążenie do wywalczenia dla ludzi lepszego losu. W powojennych latach, znalazłszy się na emigracji w Niemczech, staje się jednym z organizatorów ruchu studenckiego — jako członek Centralnego Związku Ukraińskich Studentów (CESUS), aktywista „Płastu”, referent ds. studenckich Prowodu OUN. Stał się znany, broniąc praw ukraińskiej młodzieży, którą naziści wywieźli do Niemiec do obozów śmierci i na roboty przymusowe. I, oczywiście, sam wytrwale się uczył. W 1946 roku zdobył wykształcenie średnie w obozie dla osób przemieszczonych, a w 1949 roku ukończył Uniwersytet Monachijski, uzyskując kwalifikacje ekonomisty. Nowa karta życia Mykoły Pławjuka rozpoczęła się w Kanadzie, dokąd wyemigrował w 1950 roku. Już w 1954 roku kończy Uniwersytet Concordia w Montrealu, pogłębiając swoją wiedzę ekonomisty, z powodzeniem rozpoczynając karierę zawodową w „Essex Packers”, stopniowo awansując na stanowisko prezesa tej firmy i jednocześnie biorąc aktywny udział w zorganizowanym życiu ukraińskim. Dlatego już w 1956 r. na zjeździe Ukraińskiego Zjednoczenia Narodowego Kanady M. Pławjuk został wybrany zastępcą Przewodniczącego Prezydium, a w 1959 r. — Przewodniczącym UZN Kanady, najbardziej autorytatywnej ukraińskiej organizacji w tym kraju. Problem jednoczenia narodowych sił ukraińskich na świecie jest zawsze aktualny. Aktualny był on także w latach 60. ubiegłego wieku, kiedy po „chruszczowowskiej odwilży” Związek Radziecki wzmocnił walkę przeciwko „ukraińskim burżuazyjnym nacjonalistom” w skali światowej. Jeśli na Ukrainie walka ta przerodziła się w nową falę aresztowań i prześladowań narodowo myślącej inteligencji, to radziecka propaganda w innych krajach wybrała drogę wspierania i popularyzacji poglądów komunistycznych wśród ukraińskich emigrantów. W tym czasie M. Pławjuk wysunął ideę stworzenia zrzeszenia społecznego pod nazwą Ideologicznie Pokrewne Organizacje Nacjonalistyczne (IPON). Była to udana i bardzo terminowa próba zjednoczenia sił nacjonalistycznych, która pozwoliła sztucznie rozdzielonym ukraińskim nacjonalistom współpracować w ramach jednej struktury organizacyjnej, co znacznie wzmocniło jej wpływ na ukraińskie społeczeństwo w Kanadzie. W 1964 r. na zjeździe założycielskim IPON wybrano go pierwszym Przewodniczącym Rady Koordynacyjnej tego zrzeszenia. Jednocześnie M. Pławjuk zajmuje kierownicze stanowiska w Organizacji Ukraińskich Nacjonalistów, gdzie od 1964 r. został członkiem Prowodu, a od 1979 r. aż do ostatnich dni swojego życia Mykoła Pławjuk był Przewodniczącym OUN.
M. Plawiuk przywiązywał wielką wagę do jednoczenia światowego ukraiństwa. I jeśli teraz mówimy, że najpotężniejszy głos na świecie poza granicami Ukrainy ma Światowy Kongres Ukraińców, to musimy pamiętać, że to właśnie M. Plawiuk, wcielając w życie ideę A. Melnyka, wyrażoną na jednym ze spotkań, był bezpośrednim organizatorem Światowego Kongresu Wolnych Ukraińców (SKWU). Na Pierwszym Kongresie SKWU (1967) wybrano go na Sekretarza Generalnego. Wówczas dostrzeżono jego talent dyplomatyczny i umiejętność prowadzenia owocnych negocjacji z różnymi środowiskami partyjnymi. Jego aktywną działalność na tym stanowisku godnie doceniła społeczność, a na kolejnych forach wybierano go na wiceprezydenta (1973—1978) oraz Prezydenta SKWU (1978—1980). Mykoła Plawiuk za swoje główne zadanie uważał zdobycie ukraińskiej państwowości, państwa ukraińskiego. W Kanadzie, USA, w innych krajach można było stworzyć kanadyjską Ukrainę, amerykańską czy brazylijską Ukrainę, ale nie Państwo Ukraina. Jedynym legitymacyjnym i nieprzerwanym nosicielem ukraińskiej państwowości od 1917 roku poza granicami Ukrainy było Państwowe Centrum Ukraińskiej Republiki Ludowej na wygnaniu (na emigracji). W 1989 r. na sesji Rady URL M. Plawiuka wybrano wiceprezydentem URL na emigracji, a po śmierci Mykoły Łewyckiego — prezydentem URL. To właśnie on dołożył wielu starań, aby przekonać współczesnych, że wraz z powstaniem Niepodległej Ukrainy Państwowe Centrum URL powinno nie tylko zakończyć swoją działalność, ale przekazać swoje uprawnienia pierwszemu ogólnonarodowo wybranemu Prezydentowi Ukrainy Ł. Krawczukowi, zapewniając tym samym ciągłość ukraińskiej państwowości od czasów książęcych przez Państwo Kozackie i epokę URL aż do naszych dni. Podczas uroczystego posiedzenia Rady Najwyższej Ukrainy w Kijowie Prezydent URL Mykoła Plawiuk przekazał gramotę Państwowego Centrum URL Prezydentowi Ukrainy Łeonidowi Krawczukowi ze wspólnie uzgodnionym stwierdzeniem, że Ukraińskie Niepodległe Państwo, proklamowane 24 sierpnia 1991 roku, jest następcą prawnym Ukraińskiej Republiki Ludowej. Wtedy, w sierpniu 1992 r., w Kijowie odbyło się uroczyste przekazanie uprawnień oraz historycznych atrybutów władzy (klejnotów) Prezydentowi, Przewodniczącemu Rady Najwyższej oraz Premierowi Ukrainy. Wtedy też Mykoła Plawiuk rozpoczyna jeszcze jedną błyskotliwą kartę swojej działalności — właściwie ukraińską. W 1993 roku Dekretem Prezydenta Ukrainy nadano mu obywatelstwo ukraińskie, tworzy on i kieruje Fundacją im. Ołeha Olżycza, Wydawnictwem im. Ołeny Telihy. W tym samym roku w Irpieniu M. Plawiuk zwołał XII Wielki Zjazd Ukraińskich Nacjonalistów, który legalizuje działalność OUN na Ukrainie. Rozpoczyna się wielka praca nad oczyszczeniem świadomości społecznej z narzuconych przez reżim sowiecki stereotypów, które w pełni próbowały zniszczyć w Ukraińcach poczucie godności narodowej, wypleniały najmniejsze oznaki narodowego bytu ze wszystkich sfer życia. Jest on autorem wielu artykułów i materiałów z zakresu politologii, aktualnych kwestii współczesnej polityki oraz zagranicznego ukraiństwa w prasie ukraińskiej i anglojęzycznej, inicjatorem wydawania książek o wybitnych ukraińskich działaczach: O. Teliże, D. Kwitkowskim, O. Sztulu-Żdanowyczu i in. Dzięki jego staraniom na państwowe przechowanie na Ukrainie przekazano materiały archiwalne Państwowego Centrum Ukrainy, drukiem ukazują się materiały z archiwum OUN. Został współzałożycielem Międzynarodowej nagrody literacko-artystycznej im. Ołeny Telihy, którą wyróżniono twórczość takich wybitnych postaci ukraińskiej kultury, jak Lina Kostenko, Mychajłyna Kociubynśka, Nina Marczenko, Łarysa Kruszelnyćka, Oksana Pachlowśka, Anna-Halja Horbacz, Hałyna Sewruk. Jego żona Jarosława Plawiuk odnalazła i przekazała na państwowe przechowanie spuściznę twórczą kompozytora B. Wesłowśkiego, zrealizowała szereg akcji humanitarnych, przekazując leki emerytom i czarnobylcom, wspierała utalentowane dzieci, które występowały w corocznych konkursach na najlepsze wykonanie utworów Ołeny Telihy „Żeby dalej iść drogą jedną” itp. Za zasługi na niwie ukraińskiego życia społeczno-politycznego w diasporze Światowy Kongres Ukraińców nagrodził Mykołę Plawiuka medalem św. Włodzimierza Wielkiego, a Kongres Ukraińców Kanady — medalem Szewczenkowskim. Ukraina wyróżniła go orderami Księcia Jarosława Mądrego I i II stopnia, „Za zasługi” III stopnia. Odszedł Mykoła Plawiuk 10 marca 2012 roku, pochowany na cmentarzu św. Włodzimierza w Oakville (Kanada). Ale czyż przeminęło znaczenie działalności M. Plawiuka wraz z zakończeniem jego ziemskiej drogi? Był jednym z niewielu ekspertów politycznych, którego zdanie brała pod uwagę prasa, jeśli trzeba było obiektywnie i dokładnie ocenić jakieś wydarzenie polityczne czy zjawisko. Był doradcą dwóch ukraińskich prezydentów (ale nie W. Juszczenki i nie W. Janukowycza). I jego przemyślenia czy spostrzeżenia, jego wnioski i analiza wydarzeń mimo wszystko były uwzględniane w taki czy inny sposób, wcielane w życie. W końcu dzisiaj możemy mówić o istnieniu szkoły politycznej M. Plawiuka, która wymaga nie tylko zdolności intelektualnych, ale i wysokich kryteriów moralnych, przede wszystkim dotrzymywania słowa, ustaleń, odpowiedzialności za powiedziane i zrobione, a także punktualności i dokładności, wysokiej samoorganizacji, pracowitości, oddania Ukrainie. Umiejętność pracy z opozycją, uznanie jej praw, umiejętność osiągnięcia swojego nie metodą afirmacji własnego „ja”, a metodą oddania idei, służenia Ukrainie. Umiejętność rozwiązywania konfliktów i intryg, rozpoznawania technologii politycznych od prostych ludzkich wad, kiedy mowa o wewnętrznych kryzysach i konfliktach, bez których nie obywa się żadna organizacja. I jeszcze wiele innych rzeczy, które można by nazwać i doświadczeniem życiowym, i wyszkoleniem OUN, które odziedziczył po swoich poprzednikach, i „zachodnią szkołą polityczną”, którą przeszedł, żyjąc w Niemczech i Kanadzie. Czy osiągnął Mykoła Plawiuk przez lata działalności na Ukrainie to, do czego dążył? Niektórzy teraz próbują zarzucać, że nacjonaliści nie wiedzieli, jaką dokładnie trzeba budować Ukrainę. To nie tak, bo już w czasie swojego pierwszego przyjazdu na Ukrainę Mykoła Plawiuk ogłosił: „Nasza siła — w nas samych”. Nie męczył się powtarzaniem tego przez wszystkie te lata. Tak jak stale powtarzał jeszcze jedną sentencję: „Nie wątpię w to, że Ukraina, jako państwo, przetrwa. Pytanie w innym: jaka będzie Ukraina, lub, innymi słowy, czy Ukraina będzie ukraińską”. Podsumujmy. Zrehabilitowano samo pojęcie ideologii nacjonalistycznej, która była zakazana na Ukrainie. Istnieje środowisko, które produkuje nowe idee w tym kierunku, te, które jeszcze muszą zostać przyjęte przez społeczeństwo po to, aby na prawym skrzydle sceny politycznej stworzyć odpowiedni balans sił, taki jak na liberalnym i na lewym (właśnie na lewym!), gdzie już pojawiła się potężna formacja nacjonalistyczna „Swoboda”. Przy czym mowa nie tyle o strukturze OUN, co o środowisku jako zjawisku społecznym. Nowe idee społeczne obowiązkowo się narodzą, bo za nimi stoi przyszłość Ukrainy. Osobna kwestia — działalność M. Plawiuka w diasporze oraz relacje Ukraina—diaspora. Był jednym z niewielu, którzy działali. I jeśli tutaj, na Ukrainie, głównym zadaniem było zapewnienie budowy ukraińskiej Ukrainy, to tam, w diasporze, wyszukiwano środki, jak pomóc w umocnieniu ukraińskiej Ukrainy w świecie zachodnim. I tutaj głównymi były działania polityczne, bo mowa o krokach dyplomatycznych, które sprzyjałyby uznaniu państwowości Ukrainy po referendum 1991 roku oraz wspieraniu działalności pierwszych placówek dyplomatycznych Ukrainy. Właśnie Kanada i Polska były tymi pierwszymi, które dzięki działalności organizacji ukraińskich uznały niepodległość Ukrainy. Taką działalność rozwinęli we wszystkich krajach osiedlenia Ukraińców, a ze wszystkimi nimi miał kontakty M. Plawiuk. Ukraina rozpoczynała swoją działalność w polityce zagranicznej niemal od zera. Otóż, powiedzmy, luksusowy budynek, przekazany przez diasporę na Ambasadę Ukrainy w Wielkiej Brytanii, był prawdziwie królewskim darem. Oprócz tego zbierano środki wśród Ukraińców na wyposażenie, a nawet meble, jak to było w Kanadzie czy USA. Z drugiej strony, właśnie Mykoła Plawiuk pierwszy zaczął mówić o zmianie priorytetów w relacjach Ukraina—diaspora po zdobyciu przez Ukrainę Niepodległości. Już nie diaspora miała dbać o Ukrainę, a Ukraina jako państwo miała dbać o ochronę swoich rodaków na całym świecie. Temu miała służyć i Ustawa o statusie Ukraińców zagranicznych (obecnie uchwalona przez Radę Najwyższą Ukrainy), i inna ustawa, która uznałaby żołnierzy OUN i UPA za stronę walczącą w II wojnie światowej (do tej pory nieuchwalona). Bardzo uważnie studiował on także stosunkowo nowe zjawisko — pojawienie się ukraińskiej migracji zarobkowej. Widział perspektywy jej narodowego hartowania, duchowego i organizacyjnego wzrostu zarówno w nowych krajach osiedlenia, jak i w starym świecie. Uważał, że Państwo Ukraińskie jest zobowiązane zawierać z innymi krajami umowy, które chroniłyby narodowe, socjalne i kulturalne potrzeby ukraińskich migrantów zarobkowych. Zatem era Mykoły Plawiuka trwa. Wyznaczył on jasne drogowskazy, do nas należy ich wcielenie.
Tłumaczenie maszynowe
REPLIKA Mychajło SŁABOSZPYCKYJ. To, wydawałoby się, zbyt drobny fakt, by zatrzymywać na nim uwagę czytelnika. Dzisiaj w naszych — i nie naszych — mediach jest masa „dżinsy” i zwykłego wyrównywania rachunków. Całe nasze społeczeństwo stało się znacznie twardsze, a nawet bezlitośnie okrutne w relacjach. A jednak nie mogę milczeć w takiej kolizji. Mój dobry znajomy (nawiasem mówiąc, jeden z liderów czernihowskiej „Proświty”) Wasyl Czepurnyj napada takimi zjadliwymi eskapadami na poetę Dmytra Iwanowa, z którymi ogólnie logiczniej byłoby wypowiadać się pod adresem ukrainożerców i ich popleczników. To doprawdy jakaś patologiczna osobliwość naszej mentalności — zachłanne pożeranie bliźniego. Niech tam nasi wrogowie nas dobijają, niech śmiertelne zagrożenie dla narodu już stoi na progu ukraińskiego domu, a nasz narodowy kanibalizm popycha nas na swoich. Najwyraźniej swoi są smaczniejsi. Wygłasza Wasyl Czepurnyj „Słowo na wieko trumny Stanisława Repjacha”. Scharakteryzowawszy nieboszczyka tak, jak uważał za stosowne, a dalej — jego własnymi ustami — o tym, kto teraz będzie kierował Czernihowską organizacją obwodową Związku Pisarzy. Czyli o Dmytro Iwanowie: „…kiedy już na wózku inwalidzkim on (Repjach. — M. S.) zdawał sprawy dotyczące organizacji pisarskiej, ostrzegł o swoim następcy — wybieracie, powiada, stalinistę i nie-Ukraińca…” Czy było to naprawdę, czy nie, ale po co piętnować tego, kto w żadnej mierze nie zasługuje na takie oskarżenia. Oświadczam to z pełną odpowiedzialnością jako człowiek, który prawie czterdzieści lat nie tylko zna Dmytra Iwanowa i jego poezję, ale też przyjaźni się z nim, a zatem ma wszelkie podstawy i prawa, by charakteryzować jego przekonania polityczne. A tym, którzy osobiście nie znają Iwanowa, proponuję przeczytać wszystkie jego książki. To, że Czepurnyj nieprzypadkowo oczernia Iwanowa, potwierdza taki passus z jego książki „W owym barku” (Mena, TOW „Dominant”, 2012, s. 248): „Dmytro Iwanow oraz Wałentyna Masterowa — jedyni z czernihowskich literatów, którzy byli wysuwani do zdobycia Narodowej Nagrody im. Szewczenki. Masterowa z powieścią „Suka córka”, Iwanow ze zbiorem „Witajcie, wróciłem!”. Otrzymał Iwanow za drugim podejściem za temat Hołodomoru — jeszcze zdążył skorzystać z wiatru czasu, chociaż nagrodę wręczał już inny Prezydent…” Szanowny Wasylu, Pan tu, jak to się mówi, nakręcił groch z kapustą. Najwyraźniej ma Pan na myśli poemat Iwanowa „Monolog z trzydziestego trzeciego”, w którym brzmi temat Hołodomoru (2008). Ale ten utwór nie był wysuwany do zdobycia nagrody. Nagrodę Iwanowowi przyznano za zbiór poezji „Wieś w cierniowym wieńcu” (2009 r.). Wszystko to dobrze pamiętam, ponieważ byłem wtedy członkiem komitetu ds. Nagrody im. Szewczenki. A wysuwała go do zdobycia nagrody „Proświta”. I wysokie docenienie poezji Iwanowa wybrzmiało ze stron „Słowa Proświty”. Lekceważąco-ironiczny ton Czepurnego o poezji Iwanowa jest absolutnie niestosowny. Żadnej sugestii politycznej koniunktury tam nie ma. To poezja społecznej ostrości i szczerości, namiętnego obywatelskiego patosu. To doprawdy społecznie odpowiedzialna poezja. Stykając się prawie na każdym kroku z tego rodzaju kolizjami, w których swoi walczą ze swoimi, myślisz: a po co nam wrogowie? My sami rozprawimy się ze swoimi… Taka oto jeszcze raz wypływa z tego wątku morał.
Tłumaczenie maszynowe
Anna MUKAN Zdjęcia: Wałerij POPOW, centrum prasowe Instytutu Filologii. Do Auli Głównego Korpusu przybyli szanowni goście uroczystego posiedzenia — laureaci Nagrody im. Szewczenki z tego i poprzednich lat. W prezydium przewodniczył rektor Uniwersytetu Kijowskiego, akad. Leonid Huberski. „Nasz Uniwersytet już od 75 lat nosi imię światowej sławy ukraińskiego proroka. Dlatego sprawą honoru jest dla nas godne uczczenie pamięci tego wielkiego Człowieka” — otworzył posiedzenie rektor i opowiedział o zakrojonych na szeroką skalę przygotowaniach uczelni do obchodów 200. rocznicy urodzin Tarasa Szewczenki. Leonid Wasylowycz udzielił głosu znanemu poecie, tłumaczowi, członkowi rzeczywistemu NAN Ukrainy, przewodniczącemu Komitetu ds. Narodowej Nagrody Ukrainy im. Tarasa Szewczenki Borysowi Olijnykowi. „W tym roku konkurencja była jak nigdy zacięta. Spośród złożonych prac żadna nie była słaba, wszystkie imponowały wysoką jakością. Dlatego uważam, że kandydaci, którzy przeszli obecne sito, są najbardziej godni” — podzielił się wrażeniami z pracy w komisji Borys Illicz. Przewodniczący komitetu krótko scharakteryzował cechy twórczej natury każdego z trzech laureatów 2013 roku. Tak więc, jego zdaniem, poeta Leonid Horłacz „wyróżnia się subtelnym wyczuciem muzyki słowa”, „szorstkością, kanciastością strofy”, „wyraźnymi inwektywami skierowanymi do naszych możnowładców”; artysta Petro Peczornyj — „człowiek spokojny, który pracuje uczciwie”, „wspaniały naukowiec”; reżyser Dmytro Bohomazow — „znakomity pedagog teatralny i reżyser”. „To ludzie, z którymi można spokojnie iść, nie bojąc się, że ktoś z nich podstępnie strzeli w plecy” — podsumował Borys Olijnyk. O nieprzeciętnym znaczeniu Tarasa Szewczenki dla ukraińskiego mikro- i makroświata opowiadał pisarz, laureat Nagrody im. Szewczenki z 1980 roku, Bohater Ukrainy Jurij Muszketyk. „Dziw nad dziwy, jak chłopak z zapomnianej przez Boga i ludzi wsi, gdzie jedyną książką były Czetii Miniei, a nauczycielem — diakon-pijak, zdołał wznieść się do poziomu encyklopedystów i przewyższyć ich”. Pisarz jest głęboko przekonany, że Taras Szewczenko z jego nieprzemijającymi ideami był zawsze aktualny dla Ukraińców, zwłaszcza teraz, gdy „coraz mniej na Ukrainie jest Ukraińców, gdy ona zmniejsza się jak szagrynowa skóra, a jej język depczą nieudacznicy”. „Studnia Szewczenki napoiła duchowo nas wszystkich” i dlatego, uważa Jurij Muszketyk, mamy siłę, by opierać się atakom na ukraińskie świętości i walczyć o godne życie na własnej Ojczyźnie. W uroczystym koncercie wzięły udział zespoły muzyczne i śpiewacy Narodowej Zasłużonej Kapeli Bandurzystów Ukrainy, Kijowskiego Instytutu Muzyki im. R. M. Gliera, Narodowego Akademickiego Chóru Ludowego im. H. Werowky, a także zespół ukraińskiej muzyki ludowej Instytutu Filologii „Roksolania”. 11 marca w Auli głównego korpusu Uniwersytetu Kijowskiego odbyło się uroczyste posiedzenie z okazji 199. rocznicy urodzin Tarasa Szewczenki. mecenasów, korporacji „Obołoń” oraz fundacji im. I. Bahrianego (USA). Nagrody wręczać będą przewodniczący rady koordynacyjnej konkursu, dyrektor wykonawczy Ligi Ukraińskich Mecenasów Mychajło Słaboszpycki, przewodniczący rady nadzorczej konkursu i przewodniczący NSPU Wiktor Baraniw, przewodniczący jury konkursu, dyrektor Instytutu Języka Ukraińskiego, doktor filologii Pawło Hrycenko oraz sekretarz NSPU Serhij Hrabar. Biuro prasowe Ligi Ukraińskich Mecenasów wybiły miliony niewinnych ludzi. Kto dokonał Hołodomoru-Ludobójstwa i latami zatajał prawdę o strasznej zarazie? Odbywa się nie tyle przebudzenie nacjonalizmu, co ogólnonarodowego patriotyzmu. Naród się podnosi, dość już cierpieć gnębicieli i maruderów. Faszyzm doczekał się sądu i kary, a bolszewickich katów nie dotknął miecz sprawiedliwości. Lecz wkrótce nasza ziemia oczyści się ze zła. Stójmy na straży. Buntownicy rozpanoszyli się, podstępnie rozniecają waśnie narodowe. Oto odrzucony przez wyborców Car'kow z właściwą komunistom fobią nazwał „swobodowski ruch” zagrożeniem, które przeniknęło do parlamentu. Nazwał tak nie tylko tych, którzy skłaniają się ku „Swobodzie”, ale i ogólnie ku matce-Ukrainie, która wykarmiła takiego nędznika. Dość już cierpieć! Wczoraj deptali nas wierni leninowcy, dziś car'kowowie opluwają naród. Dlatego Ukraina traci swoje narodowe oblicze i nikt, poza nacjonalistami, nie zdoła go ożywić. A naród bez oblicza, człowiek bez języka ojczystego — to jak kwiat bez koloru, zwiędnie i uschnie na poboczu cywilizacji.
Tłumaczenie maszynowe
Siły Zbrojne Ukrainy dziewiąty rok biorą udział w Międzynarodowym Konkursie Języka Ukraińskiego im. P. Jacyka, który prowadzi Liga Ukraińskich Mecenasów. Popularny turniej językowy odbywa się tam według innego, niż u uczniów i studentów, programu, w innym przedziale czasowym. Jeśli uczniowie i studenci w swoim maratonie już finiszowali, to wojskowi dopiero podeszli do jego końcowego etapu. Odbędzie się on 15 marca o godzinie 12 w Domu Oficerów. Wszyscy ci, którzy zwyciężyli w poprzednich etapach i trafili do finału turnieju językowego, będą rywalizować o prawo nazywania się najlepszymi znawcami języka państwowego w Siłach Zbrojnych Ukrainy. Zobaczą ich widzowie na scenie Narodowego Teatru im. I. Franki w połowie maja podczas uroczystego zamknięcia XIII maratonu językowego. W scenariuszu wydarzenia w Domu Oficerów, oprócz testowania uczestników końcowego etapu, przewidziano ich nagrodzenie za osiągnięcia w poprzednim etapie. Wszyscy oni otrzymają nagrody Ligi Ukraińskich
Tłumaczenie maszynowe
Iwan ZACHARCZENKO, pisarz, członek NSPU, obwód kijowski. Ukraińska rzeczywistość jest ciężka. Niepokoje nie są daremne, władze gwałcą społeczeństwo, wszystko przekształcają na swoją modłę, wzmacniają fundament — pragną być długo. Umęczeni pytają: “Co wy robicie, opamiętajcie się?”. Lecz oni nie odpowiadają, ogłuchli od nadmiernej sytości. Odbyły się wybory, ale rozczarowanie wciąż nie mija. Opozycja niby z charakterem, ale mało zdecydowana. Przekupność — nasz dawny wróg. Nie będziemy poruszać przeszłości, i obecnie władcze persony handlują Ukrainą. Podli są ci, którzy kupują i sprzedają swoje serce i rozum. Dlatego nie wszyscy opozycjoniści, którzy przebili się do parlamentu, nastawieni są na kochanie Ukrainy czy poświęcanie dla dobra ogółu kuszących przywilejów. Teraz nasz parlament jest mieszany — czysty surżyk. On już dzieli się nie według cech narodowych, a według zawartości zrabowanego majątku. Chociaż według danych paszportowych niby przeważają Ukraińcy, ale prawdziwych jest garstka, tych, którzy gotowi są służyć Ojczyźnie. Reszta — tresowane manekiny. Ludzie przejrzewają, rwą się do prawdy, dobra. Powstawanie kraju, który nacierpiał się, będzie ciężkie. Są dobre przykłady: w lokalach wyborczych mojego rejonu ludzie zdali egzamin z odwagi, dojrzałości i przyzwoitości. Honor regionalnych został urażony, zdobyli mizerię głosów i to — nieuczciwie. Moja wieś zrobiła krok ku wolności — oddała na “Swobodę” 25 głosów. Oczywiście mało, regionalni chwycili o 10 więcej. Lecz na razie i to jest dobry znak: duch narodowy żyje, budzi się. Dawno świętowalibyśmy zwycięstwo, gdybyśmy na świcie niepodległości wymietli z politycznego płodozmianu potomków bolszewickich uzurpatorów, którzy pomagają niszczyć kraj. W wyborach prezydenckich 2004 roku Petro Symonenko w mojej wsi, gdzie jest prawie 500 wyborców, otrzymał jeden głos, a obecnie — 14. To sytuacja bez wyjścia, kiedy naród, zagoniony w biedę, nie może zapomnieć przeszłości, prawda, zarazem jest to i przejaw nieufności wobec władzy. O podobnej sytuacji w zeszłym roku na łamach “SP” opowiedział poseł ludowy Jurij Hnatkewycz. On w swojej wsi postawił 25 pomników banderowcom, ale znaczna część współmieszkańców zagłosowała na komunistów. “Jak mogło do tego dojść?” — pyta sam siebie i przyznaje: “Nie mam odpowiedzi na to pytanie”. Odpowiedź daje samo życie. Niepodległość, przez bezgłowie hetmanków, zrodziła klasę bandytów i grabieżców mienia państwowego. Na tle społecznego upadku i spustoszenia wyrastały bajeczne posiadłości, pojawiały się drogie zagraniczne samochody, jachty, samoloty, miliardowe majątki. Państwo bezwstydnie żeruje. W takich warunkach rozgoryczeni i przygnębieni, ważąc wczorajsze i teraźniejsze, pod obłudnymi hasłami politycznych oszustów zrobili krok wstecz. Mamy czwartego gwaranta, ale żaden z nich nie zostawił i nie zostawi po sobie dobrego śladu. Kuczmiwska dekollektywizacja doszczętnie zrujnowała potężny kompleks agrarny: spustoszenie, w ruinach leżą kołchozowe podwórza, martwe wsie. Na Ukrainie w planie społecznym spontanicznie utworzyły się dwa państwa. Jedno dla bogatych, drugie — dla plebsu. Ta anomalia podzieliła kraj na dwa nieprzejednane światy ze swoimi żywiołowo wytworzonymi prawami. Oligarchowie korzystają z plutokracji, a “gnanym i głodnym” podrzucili demokrację, która, według definicji Platona, zmienia się w tyranię. Właśnie ją mamy. Demokracja, kiedy nie ma sprawiedliwości, — to maska, którą posługują się najbardziej złośliwi, aby ukryć swoje zbrodnie. Bo co ona warta, kiedy nie ma ani życia, ani pracy, ani spokoju. Kto winien, że nas o 7 milionów stało się mniej? Dlaczego u nas tak wielu alkoholików, narkomanów, chorych na AIDS? Lecz świat jest głuchy, nasze bóle nikogo nie bolą, bo my sami winni, że daliśmy wolę dusić i grabić. Wyrzut władzy, że nasi ludzie błąkają się po świecie. Wiadomo: kiedy ludzie zmieniają nawet rejon zamieszkania, potrzeba 200 lat, aby ich potomkowie psychologicznie i moralnie przystosowali się do nowych miejsc. Ptaki — i te zawsze wracają do rodzinnego gniazda. Niedawno czerwony watażka oświadczył: “Ja z nacjonalistami pracować nie będę”. Lecz nie nacjonaliści, a bolszewiccy kaci na naszej ziem-
Tłumaczenie maszynowe
Niedawno Michajło Illienko wraz z zespołem twórczym rozpoczął pracę nad nowym pełnometrażowym filmem fabularnym na podstawie utworu Tarasa Szewczenki. O tym, jak przebiegają zdjęcia, pytamy reżysera-realizatora.
Olena Szulha
— Michajle Herasymowyczu, o czym jest film, nad którym pan pracuje?
— To ekranizacja wiersza Tarasa Szewczenki „U tamtej Kateryny chata na podwyższeniu…”. Sam wiersz jest niewielki, a zawarta w nim dramatyczna i zarazem romantyczna historia opowiedziana jest bardzo oszczędnie i surowo. Chodzi o czasy kozaczyzny. Kiedy czyta się wiersz, widać wyraźnie, że napisano go oszczędnym językiem libretta. Tekst, niewielki objętościowo (a jest to 76 wersów), odpowiada na zasadnicze pytanie: co się wydarzyło? Wprowadzamy widza, który przyszedł na projekcję. Czyta libretto, ale chce zobaczyć, jak to wszystko się działo. Więc kiedy postawi się takie pytanie, sam z siebie układa się scenariusz: kim są ci kozacy, kim jest Kateryna, jak przecięły się ich drogi, co działo się wcześniej, jak rozwijały się wydarzenia? Tak zaczęły kształtować się charaktery. W wierszu Szewczenki, napisanym na zesłaniu, wspomniano ludową pieśń. Nawiasem mówiąc, dziś brzmi ona rzadko i gdyby nie Szewczenko, zapewne zupełnie zaginęłaby w labiryncie czasu, a poeta ją utrwalił. Ta pieśń również lapidarnie przedstawia dramat, który się rozegrał. Pozwoliłem sobie stworzyć biograficzny wstęp: kim są ci ludzie, jak przecięli się na skrzyżowaniu życiowego dramatu. A potem sama z siebie ukształtowała się posłowie, które dotyczy naszych dni. Wiersz sam w sobie jest bardzo energetyczny, rozsadził przedmowę i posłowie. Tak powstał pełnometrażowy scenariusz oparty na niewielkim wierszu.
— Nakręcił pan już kilka epizodów, prawda?
— Wśród nakręconych jest finałowy epizod. Spieszyliśmy się, bo potrzebna nam była zima. Kręciliśmy w Muzeum Architektury i Życia Ludowego pod gołym niebem w Pirohowie. Były dwa dni zdjęciowe, teraz opracowujemy materiał, trwają przygotowania do kolejnych zdjęć. Film będzie nosił tytuł „Tołoka”. Jednym z głównych tematów tej historii jest oczekiwanie Kateryny na brata, który, jak później się okazało, nie jest jej bratem, lecz ukochanym. W wierszu nie podano, jak długo go czeka — pół roku, rok czy dłużej. W naszym filmie Kateryna czeka na ukochanego 409 lat. W tym czasie wydarzyło się bardzo wiele, w tym przełomowe wydarzenia: wojny, rewolucje, kolektywizacja i tak dalej. Także chata Kateryny doznawała zniszczeń: płonęła, zalewał ją sztuczny zbiornik wodny. Za każdym razem bohaterka musiała tołoką podnosić chatę z ruin, z pogorzeliska, bo miała otworzyć drzwi ukochanemu, gdyż jest pewna, że on wróci. Z drugiej strony wie, że nie uniknie kary za oszustwo. Czasy, w których rozgrywa się akcja filmu, były bezkompromisowe. Historia Kateryny ma tragiczny finał, a współczesny widz może mu się…
wać. Ale wtedy było to logiczne, bo tamte czasy są zupełnie inne od naszych: inne były nastroje w społeczeństwie, inne wyobrażenia o wartościach. Może wtedy, gdy Ukraina przeżywała niemal nieustanne wojny, nie było różnych poglądów na wydarzenia, a wielowymiarowość kłamstwa nie mogła istnieć. Wówczas było albo–albo: albo powiedziałeś prawdę, albo skłamałeś; albo jesteś przyjacielem, albo wrogiem; albo dotrzymujesz słowa, albo je łamiesz. Były to czasy bezkompromisowe i musimy sobie o nich przypomnieć. Powiedziałem o przedmowie i posłowiu, a między nimi – historia oczekiwania. Taki jest scenariusz, i bardzo chciałbym, żeby stał się współczesną filmową „okładką” twórczości Tarasa Szewczenki. Zainteresowanie już teraz odczuwalne: jak będzie wyglądał Szewczenko na ekranie? Przecież jego utworów nie ekranizowano już od 50 lat. Dlatego zainteresowanie jest wielkie – zarówno tych, którzy znają i kochają Szewczenkę, jak i tych, którzy wielkiego poetę znają słabo. Film przede wszystkim jest dla tych, którzy są przekonani, że Szewczenko był dobrym piłkarzem. Dlatego bardzo chcę stworzyć taką „okładkę”, która przyciągnie jak najwięcej widzów: współczesną, piękną, pojemną. Słychać głosy, że jak z tak małego tomiku można zrobić film pełnometrażowy. Jestem przekonany, że Szewczenki nie można mierzyć liczbą wierszy, bo każdy wiersz u niego to cenny skarb i nie istnieje, powiedzmy, krytycznie dopuszczalna norma w jego ekranizacji. I trzeba przywrócić Wielkiego Kobzarza do naszego życia, do naszego kina. – Czy będzie to film nieco dziwaczny? – Gatunek przechodzi z „Fuczou” do filmu „Ten, kto przeszedł przez ogień”, a stamtąd – do „Tołoki”. Ten film nie będzie depresyjny, lecz optymistyczny, pełen energii. Bo już dawno musimy odejść od depresyjnego kina i od depresyjnego stosunku do siebie, czas przestać się użalać nad sobą. W filmie „Ten, kto przeszedł przez ogień” to było oczywiste. A także widzowie przyjęli „Fuczou” z uśmiechem. – Co łączy te filmy, skoro zamierzono je jako tryptyk? – Łączy je los Ukraińców, bo w każdym z tych filmów jest historia tego, jak rozpraszali się po świecie, jak wracali do pamięci genetycznej, jak łączy ich przyciąganie do ziemi ojczystej. W „Fuczou” jest baśniowa fabuła, w filmie „Ten, kto przeszedł przez ogień” – faktycznie legenda. A tu będzie własny odcień, bo oczekiwanie Kateryny było długie i niełatwe. Aby prześledzić wspólnotę między filmami, łączą je aktorzy – wykonawcy ról. W „Tołoce” zagra Dmytro Linartowicz, wykonawca głównej roli w filmie „Ten, kto przeszedł przez ogień”. Iwanka Illjenko zagra Katerynę. Ta rola jest mało wielosłowna. W wierszu Szew
...szewczenki w Katerynie 31 słów, a scenariusz nie jest dużo dłuższy. Bohdan Beniuk, który w „Fuczou” miał stosunki z piorunem, zagra Winniego Pucha z Mancha! Postać Beniuka poluje na piorun, bo on nim się żywi. — W „Fuczou” piorun polował na postać Beniuka… — A tutaj on już się nauczył i będzie polował na piorun. — Beniuka w drugim filmie nie było. — Był w filmie „Mój marszrut”, który również opowiada o Ukraińcach, rozrzuconych po świecie. Tu warto zaznaczyć, że łączę jedną ideą nie trzy, a cztery filmy. Wszystkie są z różnych epok, ale mają wspólny mianownik, dlatego warto rozpatrywać je w jedności. — A czy wasza grupa twórcza również przeszła z obrazu „ToiChtoProjszovKriezDoWohoń”? — Grupa także ma skłonność do „dziedziczności”. W „Tołoce” pracuje operator-postanownik Ołeksandr Kryształowycz, który kręcił „ToiChtoProjszovKriezDoWohoń”, oraz Roman Adamowycz, artysta-postanownik, z którym pracowaliśmy przy poprzednim filmie. Prawda, nad tym obrazem będzie pracować dwóch artystów-postanowników, bo tu jest bardzo duży zakres pracy — wydarzenia rozgrywają się przez 409 lat. Czyli cztery stulecia u nas potrwają dwie godziny. Kino ma szczególne stosunki z kategorią czasu. W kinematografii czasem można manipulować — rozciągać lub ściskać. — Skoro zaczęliście zdjęcia, to pieniądze są. Czy jesteście zadowoleni z tego, jak wygląda finansowanie? — Odbył się konkurs, w którym uczestniczył nasz scenariusz. Projekt produkcji został zatwierdzony. Konkurs organizuje Państwowa Agencja Ukrainy ds. Kina, w regulaminie której zapisano, że połowa pieniędzy na produkcję filmu musi pochodzić spoza budżetu państwa. Dlatego wspiera nas fundacja „Wielka Rodzina”. Ma ona szeroki program dotyczący twórczości Tarasa Szewczenki i ten film ją zainteresował. Więc uregulowaliśmy stosunki. Bez tego Państwowe Kino nie ma możliwości uruchomienia produkcji. — Czy zdążycie ukończyć film do 200-lecia urodzin Wielkiego Kobzarza? — Mamy nadzieję, że nie będzie sił wyższych i ukończymy taśmę na czas, a to jest całkowicie realne. Główną część będziemy kręcić latem. Ogólnie czasu mamy niewiele, dlatego nie możemy pozwolić sobie na długie przerwy. Dobrze zdajemy sobie sprawę, że widz czeka, my jesteśmy mu potrzebni.
Tłumaczenie maszynowe
Salome ENGIBARIAN
“…Każdy, kto otworzył tomik „Kobzarza”, wniknie w przebogaty świat jego obrazów, sięgnie w jego rozpalone wnętrze, poczuje, że książkę tę napisał człowiek, który prawdziwie wycierpiał swoje odkrycia, człowiek, który po urwiskach życia wzniósł się na szczyty mądrości, na wierzchołki ludzkiego ducha…” Oles Honczar
W Centralnej Bibliotece im. T. H. Szewczenki dla dzieci w Kijowie rozpoczął się tradycyjny Szewczenkowski marzec „Błogosławiona niech będzie rodzina, i ta chata, i wieś, która Ukrainie przyniosła największego z wielkich synów”. Rozpoczął się on Dniem otwartych drzwi „Łączy nas słowo Szewczenki”, którego centralnym wydarzeniem stała się prezentacja „Kobzarza” Tarasa Szewczenki. Książka ujrzała światło dzienne w 2011 roku w Centrum Wydawniczym „Proświta”. „Kobzarza” prezentował dyrektor Centrum, członek Zarządu Głównego Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. T. Szewczenki Wasyl Kliczak. To właśnie on redagował to wydanie.
Zoja DIDENKO, przewodnicząca jury konkursu
W Domu Ludowym „Proświty” miasta Chmielnickiego, dla uczczenia 199. rocznicy urodzin Tarasa Szewczenki, odbył się swoisty konkurs-festiwal „Wiedzieć, od Boga te słowa idą między ludzi”. Uczestnicy tego ważnego wydarzenia (uczniowie szkół centrum obwodowego) deklamowali poezje z „Kobzarza”, w których brzmią motywy biblijne. „Psalmy Dawidowe”, „Neofici”, „Modlitwa”, „Maria”, „Ozeasz, rozdział XIV” oraz inne utwory wysokiego ducha chrześcijańskiego brzmiały z ust licealistów, odkrywając przed nimi samymi Tarasa Szewczenkę — nienagannego chrześcijanina. Przed uczestnikami konkursu stanął wyjątkowy Człowiek, który pragnął poznać wieczną prawdę Pisma Świętego i przekazać ją ludziom swoim poetyckim słowem. Przygotowując się do konkursu, nauczyciele i uczniowie wykorzystali wydawnictwo edukacyjne „…i Boga Bogiem nazwę”.
Zainteresowani słuchacze — dziewięcioklasiści liceum nr 142 oraz gimnazjum Narodowego Uniwersytetu Pedagogicznego im. M. Drahomanowa. W. Kliczak przedstawił kilka „Kobzarzy”, które ukazały się w CW „Proświta” w różnych latach. Każdy z nich w czasie powstania miał cel — pokazać tekst autorski bez cenzury, stworzyć książkę bardziej dostępną dla szerokich mas, wykonać oryginalne ilustracje, podać ciekawe przypisy. „Kobzarz” z 2011 roku to wydanie literacko-artystyczne, które ma hasło „Kobzarz do każdej rodziny” — w ramach projektu o tej samej nazwie, zainicjowanego przez przewodniczącego Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. T. Szewczenki Pawła Mowczana. To właśnie on jest autorem przedmowy „Moralne prawo rodowe”, gdzie przytaczane są rozważania o nadzwyczajnej duchowej misji Szewczenki: „Do pojawienia się i utwierdzenia tego imienia — Taras — byliśmy zaimkami: „Ja”, „Ty”, „My”, „Oni”, a utwierdziliśmy się jako rzeczowniki, czyli Ukraińcy, czyli my sami…”. Redaktorem tekstów był znany literaturoznawca, szewczenkoznawca Serhij Halczenko. Projekt i oprawa graficzna książki — Kostiantyn Sulima oraz Wołodymyr
Tłumaczenie maszynowe
Wydział edukacji Rady Miejskiej w Chmielnickim wyróżnił dyplomami uczestników konkursu — uczniów Zespołu Szkół nr 6, Kolegium im. W. Kozubniaka, Specjalistycznej Szkoły Ogólnokształcącej nr 19 im. akademika Pawłowskiego, Szkoły Ogólnokształcącej nr 13 im. M. K. Czekmana, Szkoły Ogólnokształcącej nr 22, Szkoły Ogólnokształcącej nr 31, Specjalistycznej Szkoły Ogólnokształcącej nr 7, Liceum nr 17, Szkoły Ogólnokształcącej nr 25 im. I. Ohijenki. Sympatię widzów zdobyła uczennica klasy 2-W Specjalistycznej Szkoły Ogólnokształcącej nr 30 Sofija Pohoriła. Zwycięzcy zostali uczestnikami programów edukacyjnych w Chmielnickiej Obwodowej Państwowej Kompanii Telewizyjno-Radiowej „Podilla-Centr” pod tytułem „Kochajcie swoją Ukrainę” oraz „Podolski dzwon”. Uczestnicy festiwalu-konkursu obejrzeli wystawę prac znanej mistrzyni Niny Honczaruk „Szewczenkiana w hafcie”, które są eksponowane w Domu Ludowym „Proświty”. Jurcyszyn, a rysunek na okładce należy do pióra utalentowanego ukraińskiego malarza-pejzażysty Wasyla Szternberga. Ten rysunek zdobił okładkę pierwszego wydania „Kobziarza” z 1840 roku. Nad przypisami w wydaniu pracował znany badacz twórczości Szewczenki, historyk i znawca literatury ukraińskiej Jewhen Nachlik. Kliczak wspominał ciekawe fakty z biografii wielkiego Kobziarza, między innymi to, że artysta doskonale znał Biblię i wielokrotnie w swojej twórczości odwoływał się do tematyki biblijnej. „...Jego twórczość chwyta za serce. Każde dzieło poraża swoim duchem — duchem wolnego człowieka. W szkole studiuje się poezję Szewczenki, a prozę — mało. Bardzo wam radzę przeczytać jego opowiadania, przede wszystkim „Bliźniacy”. To dzieło nie pozostawia obojętnym żadnego czytelnika... Studiujcie twórczość Tarasa, bądźcie z niego dumni jako z Proroka, geniusza...” — zakończył swoje wystąpienie Wasyl Kliczak. Kierownik działu obsługi uczniów klas 5—10 Salome Engibarian przedstawiła publiczności wystawę książek „Duchowy skarb narodu”, która prezentuje wyłącznie „Kobziarze” Tarasa Szewczenki ze zbiorów biblioteki. Najstarszy z nich ma prawie 70 lat, został wydany w 1944 roku w kanadyjskim mieście Winnipeg przez wydawnictwo „Kultura i oświata”. „Najmłodszy” „Kobziarz” — to ilustrowane, barwne wydanie lwowskiego „Wydawnictwa Starego Lwa” pod tytułem „Dziecięcy Kobziarz” — z 2012 roku. Niezwykle ciekawy jest „Kobziarz”, wydany w 1962 roku w wydawnictwie Akademii Nauk Ukraińskiej SRR — to fototypiczne odtworzenie unikatowego, ocenzurowanego egzemplarza „Kobziarza” z 1840 roku. Pan Wasyl podarował bibliotece książkę Bronisława Panasiuka „Ukraiński renesans w utworach Tarasa Szewczenki”, wydaną w Wydawnictwie „Proświta” w 2010 roku.
Tłumaczenie maszynowe
Komitet do spraw nagrody im. I. Ohijenki, ustanowionej przez Ogólnoukraińskie Towarzystwo Iwana Ohijenki, Żytomierską Obwodową Administrację Państwową i Radę, Narodowy Związek Pisarzy Ukrainy, Fundację Wspierania Rozwoju Sztuki, Ogólnoukraińskie Towarzystwo „Proświta” im. T. H. Szewczenki, swoją uchwałą z dnia 12 marca wyłonił laureatów nagrody za 2013 rok. Zostali nimi: W dziedzinie literatury: Maria Hryhoriwna PAWŁENKO, poetka, m. Żytomierz; Wołodymyr Semenowycz RABENCZUK, poeta, publicysta, m. Winnica. W dziedzinie nauki: Anatolij Mykołajowycz KOŁODNYJ, prezes Ukraińskiego Stowarzyszenia Religioznawców, doktor nauk filozoficznych, zastępca dyrektora-kierownik Oddziału Religioznawstwa Instytutu Filozofii im. H. S. Skoworody NAN Ukrainy, m. Kijów. W dziedzinie edukacji: Serhij Borysowycz KOZAK, publicysta, redaktor naczelny tygodnika „Literaturna Ukrajina”, m. Kijów. W dziedzinie działalności społecznej, politycznej i duchowej: Wasyl Josypowycz KŁICZAK, dyrektor WC „Proświta”. W dziedzinie sztuki: Ołeksandr Mykołajowycz JAKOWCZUK, kompozytor, m. Kijów. Przewodniczący Komitetu — Pawło MOWCZAN, zastępca przewodniczącego Komitetu — Mykoła POKROPYWNYJ, sekretarz odpowiedzialny — Jurij HRADOWSKYJ ratura; Szewczenko i sztuka (rzeźba, muzyka, teatr, kino); szewczenkoznawstwo; upamiętnienie itp. Pierwsze wydania ukazały się w nakładzie po 5 tysięcy egzemplarzy każde. Obecnie praktycznie zakończono przygotowanie kolejnych dwóch tomów — trzeciego i czwartego. Na osiągniętym pracownicy Instytutu Literatury nie poprzestają. Według ich słów, już prawie całkowicie opracowano i wypełniono stronę internetową elektronicznej wersji encyklopedii — http://www.shevchcycl.kiev.ua/. W ten sposób zbadany materiał stanie się jeszcze bardziej dostępny dla szerokiego grona czytelników i zachęci ich do głębszego studiowania nie tylko poetyki Kobziarza, ale także jego utworów prozatorskich, obrazów, szkiców itp. Biuro Prasowe Państwowego Komitetu Telewizji i Radia
Tłumaczenie maszynowe
9 marca, zgodnie z ustaloną tradycją, Zakarpackie Obwodowe Zjednoczenie Ogólnoukraińskiego Towarzystwa «Proświta» im. Tarasa Szewczenki wraz z innymi narodowo-demokratycznymi organizacjami i partiami zorganizowało wiec ludowy przy pomniku Kobzarza w Użhorodzie. Otworzył go przewodniczący Zjednoczenia Wołodymyr Pipasz, który podkreślił, że „każdy naród ma swoich geniuszy, jednak nie jestem pewien, czy inni mają postać, która miałaby tak wielkie znaczenie dla samego istnienia narodu, jak postać Tarasa Szewczenki dla Ukraińców. On naprawdę jest Prorokiem, twórcą idei narodowej, zapoczątkowawcą ukraińskiej demokracji narodowej i ukraińskiego nacjonalizmu. Naród ukraiński kocha go nadzwyczajnie, wrogowie go nienawidzą. Dotyczy to także obecnej władzy. Nie będąc w stanie „zakazać” Tarasa Szewczenki, odnosi się do niego po faryzejsku. Wskaźnikiem tego jest tzw. jego „uczczenie” przez zakarpacką władzę „milczącym” składaniem kwiatów na dwa dni przed urodzinami Tarasa. Choć by tak bardzo pragnęli Tabachnyk, Kiwałow, Kalesniczenko i inni wrogowie zniszczyć naród ukraiński, nigdy im się to nie uda. Bo, jak pisał podle, po zbójecku zamordowany przez ich ideowych inspiratorów Wasyl Symonenko: „Naród mój jest, naród mój zawsze będzie, nikt nie przekreśli mojego narodu”. A za swoje zbrodnie przeciw ludziom wrogowie ci w końcu będą musieli odpowiedzieć.
Otóż sądzę, że niedaleko jest czas, gdy: „I na odnowionej ziemi wroga nie będzie, nie będzie najeźdźcy, a będzie syn i będzie matka, i będą ludzie na ziemi”. Z wspaniałym programem koncertowym wystąpili uczniowie Użhorodzkiej szkoły ogólnokształcącej nr 2 oraz chór im. ks. A. Wołoszyna Użhorodzkiej katedry, swoje wiersze o Tarasie Szewczence, o naszym języku, o wielkości ducha ukraińskiego przeczytali poeci Iwan Tekza, Wasyl Mulesa, Mykoła Hnatiuk. Ksiądz Ukraińskiego Kościoła Greckokatolickiego ks. Wasyl Danyłasz poświęcił piękny portret Tarasa Szewczenki, namalowany dla Zakarpackiego Obwodowego Zjednoczenia «Proświty» przez artystę Wasyla Pawliszczuka. On też odprawił panichidę za Tarasa Szewczenkę. Proświtianie uczcili Kobzarza także w Mukaczewie, Rachowie, Wielkim Byczkowie i innych miastach i wsiach kraju.
kieruje Oksana Słobodianiuk. Solo na bandurze „Od wsi do wsi” wykonała studentka szkoły muzycznej Natalia Bakaliar. Zgodnie zaśpiewały pieśni „Zakwitła w dolinie”, „Zorzo moja wieczorna”, „Słowa Tarasa” dziewczęta z zespołu wokalnego „Kwiaty rumianku” OND „Proświty” (kierownik: O. Turok). Dobrze przygotowali swoich wychowanków na szewczenkowskie święto nauczyciele Szkoły Muzycznej nr 1 Zoriana Walichnowska i Halina Wiwczarenko. Dlatego tak ciepło publiczność przyjmowała występy Tetiany Bećyh, Chrystyny Soroki, Julii Hrobelnej, Romanii Mykytczuk, Solomiji Szuliar i Anny Kaczańskiej. I choć ciężko, to spełnia się najskrytsza nadzieja poety na ocalenie Ukrainy. Pod słońcem miłości żyje szewczenkowska wiosna…
Tłumaczenie maszynowe
W stolicy zaprezentowano pierwsze dwa tomy Encyklopedii Szewczenkowskiej, wydane w 2012 roku w ramach programu budżetowego „Ukraińska książka”. Ogółem ten zakrojony na szeroką skalę projekt naukowo-informacyjny Instytutu Literatury im. T. H. Szewczenki Narodowej Akademii Nauk Ukrainy przewiduje wydanie sześciu tomów encyklopedii, które będą zawierać ponad 6500 haseł o życiu, twórczości, osobowości Wielkiego Kobzarza, jego otoczeniu oraz epoce, w której żył. Pierwszy tom zawiera 1142 hasła, drugi – 1081 haseł. Kierowniczką projektu jest doktor nauk filologicznych Walerija Smilianska. W skład kolegium redakcyjnego wydawnictwa weszli wiodący badacze literatury, wśród nich Dmytro Stus, Pawło Hrycenko, Mykoła Bondar i inni. Obszerne wprowadzenie do encyklopedii napisała
Ołeksandra KASJANOWA
Zdjęcia: Walerij POPOW, centrum prasowe Instytutu Filologii
1 marca w Narodowym Muzeum im. Tarasa Szewczenki otwarto wystawę „Boże, chroń Ukrainę”, której organizatorzy postawili sobie za cel uzdrowienie człowieka, jego duszy. Ten trójdzielny artystyczno-patriotyczny projekt połączył ikonografię, dawne fotografie i współczesne malarstwo. W projekcie zaprezentowano twórczość rodzinnej pracowni ikon „Niebo na ziemi” (z Mikołajowa), wybór dawnych fotografii zasłużonego artysty i kolekcjonera Wołodymyra Kozjuka (z Winnicy), a także obrazy malarza Jegora Tołkunowa (z Chersonia). Otwarcie wystawy rozpoczął śpiew Chóru cerkwi Archistratega Michała. Jako pierwszy swoje wrażenia z ekspozycji przedstawił Dmytro Stus: „To projekt duchowy, dzięki któremu człowiek może się oczyścić. Ludzie, którzy stworzyli wystawę, są zdolni uczynić świat lepszym. Mamy szczęście dziś dotknąć tego, co lepsze”. Z profesjonalnego punktu widzenia projekt ocenił Dmytro Stepowyk, ukraiński historyk sztuki, badacz sakralnej (chrześcijańskiej) sztuki plastycznej: „Sztuka Jegora Tołkunowa to skłonność do impresjonizmu, nowoczesne spojrzenie na byt, które daruje oglądającemu wrażenia. Styl ukraiński potwierdzają ikony. O tym, że nie jest to maniera bizantyjska ikon, akademik Iwan Dziuba.” Według słów redaktorów, podczas przygotowywania serii wydawniczej aktywnie współpracowali oni nie tylko z Narodowym Muzeum Tarasa Szewczenki, ale także z wieloma innymi instytucjami akademickimi Ukrainy, Europy, Rosji, USA i Kanady. Szereg artykułów-biogramów obejmuje informacje o otoczeniu Kobzarza, badaczach jego twórczości, tłumaczach i in. Wydanie podzielono na tematyczne działy, z których każdy zawiera szereg artykułów encyklopedycznych różnej objętości: poetyka Szewczenki; biografia; historia i Szewczenko; miejsca pobytu; historyczne, mitologiczne, biblijne, hagiograficzne postacie wspominane przez Szewczenkę; Szewczenko i literatury — ukraińska, rosyjska, słowiańskie, światowa lite-
Tłumaczenie maszynowe
Początek tekstu może być niepełny — porównaj ze stroną oryginału
pisma, mówi ich świetlistość. Na fotografiach można zobaczyć wyrafinowany etniczny element Podolia. W ten sposób powstaje trójjedność: przeszłość, poświadczana fotografiami, teraźniejszość – obrazami, a wieczność – ikonami”. Wśród eksponowanych dzieł widz mógł zobaczyć lustro, w którym odbija się ta trójjedność. Organizatorzy projektu świadomie je powiesili, aby odwiedzający mogli zadać sobie odwieczne pytania: kim jesteśmy na tej ziemi? Po co istniejemy? Kim siebie uświadamiamy? Kuratorka projektu Maria Pawełko powiedziała: „Zebraliśmy tak różnorodne gatunki sztuki w celu stworzenia serdecznego, rodzinnego ciepła. Chcieliśmy pokazać, że Ukraińcy są narodem artystycznym. Bo w malarstwie ikon wcielona jest niewypowiedziana poetyka chrześcijaństwa, obok – przodkowie, którzy patrzą ze zdjęć, a dzięki obrazom zaglądamy w przyszłość. To wszystko oznacza jedno: Boże, chroń Ukrainę!”. Swoje wrażenia wyraziła, uzupełniając je śpiewem, także Nina Matwijenko: „To przestrzeń dla myślenia. Nigdy nie mogliśmy dotknąć świętości, bo ikony u Ukraińców zawsze wisiały wysoko. Tutaj Bóg jest razem z nami, blisko – na wysokości oczu. Obrazy pokazują nasze widzenie świata, a fotografie – to, jak przodkowie spoglądali na byt”.
Tłumaczenie maszynowe
Michajlina BODNAR, m. Iwano-Frankiwsk
Szewczenkę wychowała pieśń i duma ludu; a to, że wokół wielkiego poety wciąż trwają spory, dowodzi: Szewczenko żyje! Dlatego jest tak bliski naszej współczesności i z nią zrośnięty. Świadczy o tym ogromna liczba jego wielbicieli w Iwano-Frankiwskim Domu Narodowym «Proświta» podczas uroczystości poświęconych wielkiemu Kobziarzowi. Obecni stojąc witali śpiew ludowej męskiej kapeli chóralnej „Surma” im. Bohdana Wołosiannyka pod kierunkiem dziś Wołodymyra Sawczuka. A dalej cała gama pieśni na słowa T. Szewczenki w wykonaniu banduzystów Muzycznego Kolegium im. D. Sichynskiego (kier. M. Łachniuk i M. Stachmyć) oraz żeńskiego zespołu wokalnego, którym
Tłumaczenie maszynowe
Roman ŁUBKIWSKYJ Zdjęcie Josypa MARUCHNIAKA
Zakończenie. Pocz. w nr 2, 3, 5, 7, 10 za 2013 r.
Szaszkewyczowskie rozumienie człowieczeństwa, godności, narodowej niepowtarzalności, a zarazem uniwersalności kultury przenika jego kazania. Imponują one wyrafinowaniem słowa, są po ludzku mądre i niewymownie czarujące w swej swobodnej poetyckości. Bowiem główne postulaty kapłańskiej oraz narodowo-oświatowej działalności Markijana Szaszkewycza stanowiły jedną całość. Dlatego też świeckie rozumienie jego roli nie jest czymś ani wymyślonym, ani wywrotowym. Głęboko symboliczne jest to, że w latach 1911—1937 na świątyniach galicyjskich cerkwi ustanawiano tablice pamiątkowe, że po wyzwoleniu z łagrów GUŁAG-u metropolita Josyf Slipyj nakreśla i realizuje monumentalny plan budowy w Rzymie soboru Świętej Zofii, przy którym ustawiono pomniki Tarasowi Szewczence, Iwanowi Kotlarewskiemu, Markijanowi Szaszkewyczowi… Jestem przekonany: pomnik Markijana Szaszkewycza zostanie ustawiony przy Soborze Patriarchalnym UKGK w Kijowie. I to wydarzenie stanie się symbolem dziejowej sprawiedliwości! W swoim przesłaniu, wygłoszonym na Synodzie UKGK z okazji 200-lecia jubileuszu Markijana Szaszkewycza, patriarcha Światosław (Szewczuk) wezwał kapłanów i wiernych: „Usilnie wzywamy duchowieństwo oraz wszystkich naszych wiernych do naśladowania jego przykładu w modlitwie, pracy i poświęceniu dla ojczystego narodu”. Ten apel wydaje mi się bardzo aktualny, ponieważ wśród duchownych zdarzają się tacy, którzy ograniczają się do formalnego wypełniania obowiązków kościelnych, żyją czysto prywatnymi kłopotami i troskami, często-gęsto nie potrafią i nie mogą odpowiedzieć na wyzwania czasu, które dotyczą nie tylko „osobno wziętej parafii”, ale i całego naszego państwa. Zapytajmy niektórych duchowych pasterzy: kiedy byliście na wystawie sztuk pięknych, odwiedzaliście teatry i sale koncertowe? Z kim z pisarzy utrzymujecie przyjacielskie relacje? Czy sami malujecie, piszecie, interesujecie się osiągnięciami kulturowymi Ukrainy i Europy? Czy posiadacie własną bibliotekę i jakie książki lubicie czytać ponownie? Wymieńcie wybitnych hierarchów Ukraińskiego Kościoła, prześladowanych przez cudzoziemskie reżimy? Co wy osobiście zrobiliście, aby pomniki wielkich synów naszego narodu, bojowników, poległych za wolność Ukrainy, stale znajdowały się pod opieką ludzi nieobojętnych? Czy macie wpływ na miejscową „Proświtę”, bierzecie udział w jej pracy? Poruszyłem — i dość powierzchownie — te sprawy, które nie wymagają nadludzkiego wysiłku. Nie przytaczam przykładów poświęcenia, które mam przed oczami. Oto błogiej pamięci ks. Rostysław Hladiak, człowiek wysokiej kultury, który uratował setki dzieł sztuki cerkiewnej. Oto ojciec Sebastian Dmytruch, właściciel ogromnej kolekcji sakralnych artefaktów, pozbieranych ze śmietników, strychów i dzwonnic ograbionych drewnianych cerkwi. Często z bólem pytasz siebie: dlaczego władza kościelna (dziekanaty, episkopat) tak niemrawo reaguje na kolejny podpalenie starodawnej, niepowtarzalnej cerkiewki, której utraty nikt i nigdy już nie zrekompensuje? Swego czasu miałem zaszczyt podpisywać dyplom laureata Narodowej Nagrody Ukrainy imienia Tarasa Szewczenki dla hieromnicha Rafała (Raymonda) Turkonjaka za przekład na język ukraiński „Biblii Ostrogskiej” (2007 r.). Już podczas dyskusji na pierwszym posiedzeniu Komitetu Szewczenkowskiego okazało się: praca nad przekładem trwała 30 lat. A pobłogosławił jej początek kardynał Josyf Slipyj. Ten, który od samej Historii otrzymał prawo powtórzyć credo Markijana Szaszkewycza: „Wiara serca mego, niczym Beskid, twardo stanęła na miłości…”
Kościołem Świętego Ducha nazwano kościół żeńskiego klasztoru dominikanek, zbudowany we Lwowie w latach 1722—1729, lecz skasowany dekretem cesarskim już w 1783 roku. Klasztor, kościół z dzwonnicą oraz rozległy teren otrzymała lwowska wspólnota greckokatolicka w związku z pozwoleniem na urządzenie w tym miejscu seminarium duchownego. Wnętrza świątyni zostały zmienione, sam zaś wygląd zewnętrzny zachował się — i takim widzimy go na rysunkach z XIX i pierwszej trzeciej XX wieku. Świątynia Świętego Ducha weszła do historii ukraińskiego odrodzenia narodowo-duchowego jako symbol poświęcenia Markijana Szaszkewycza, jego współmyślicieli z „Ruskiej Trójcy” oraz kontynuatorów jego nieśmiertelnego dzieła — całej plejady teologów, pasterzy duchowych — aż po więźniów sumienia gnębionego i prześladowanego przez reżim bolszewicki katakumbowego ukraińskiego Kościoła. Doznawszy znacznych zniszczeń po niemieckim nalocie na Lwów we wrześniu 1939 roku, cerkiew pozostała w ruinie. W kwietniu 1942 r. gazety „Lwiwśki wisti” oraz „Krakowśki wisti” ogłosiły konkurs na odbudowę świątyni, określając 6 szczegółowych wymagań dla projektantów. Do jury, którego skład dobierano w porozumieniu z metropolitą Andrzejem Szeptyckim (jako przewodniczącym), weszli: biskup Josyf Slipyj, Iłarion Swiencicki, Mychajło Osinczuk, Mychajło Drahan, Swiatosław Hordynśkyj, Ołeksandr Łuszpynśkyj. Odbyło się kilka posiedzeń, na których rozpatrzono 15 projektów. Do ostatecznego wyboru jednak nie doszło — z powodu wojennej zawieruchy. Jak zaznacza badacz Wołodymyr Wujcyk, „przeprowadzenie konkursu na odbudowę cerkwi św. Ducha we Lwowie w ciężkim czasie wojennym świadczy o ogromnej pracy jego organizatora — późniejszego patriarchy Kościoła Greckokatolickiego Josyfa Slipyja nad odrodzeniem wartości materialnych i duchowych naszego narodu…”. Warto zastanowić się nad tymi słowami. Zadanie jest jasne: cerkiew akademicką należy odbudować (zniszczona była tylko górna część). Jest dość doświadczonych i zręcznych budowniczych, aby „zorganizować się” z materiałami i wykonaniem prac. Zatem to, co zamierzyli hierarchowie Kościoła, wydaje się sprawą szczególną! Bo komisja konkursowa, złożona z wybitnych, można by rzec, znakomitych osobistości, bo liczba zwycięzców w konkursie zawęża się — początkowo do trzech, potem dwóch. Z tych dwóch — projekt „Dniepr” (autor Danyło Nimciw) jest efektowny. Autor proponuje zbudować nową cerkiew, która łączy Akademię z dzwonnicą, nieco przytłumiając jej architektonikę swoimi formami, podkreślenie tradycyjnymi, które w czymś współbrzmią z soborem św. Jura… Ale decyzja o realizacji projektu „Dniepr” nie została podjęta… Jaka jest przyczyna? Czy tylko w tym, że wojna, okupacyjny reżim niemiecki? Tak. Ale można domyślać się, że ojciec rektor Akademii Teologicznej nie chciał pozwolić na rozbieranie tego, co ocalało. Mury zniszczonej cerkwi stały aż do aresztowania Josyfa Slipyja w 1944 r. — czyli do całkowitego rozgromienia samego Ukraińskiego Kościoła Greckokatolickiego. Do połowy lat 50. XX w. widocznej części cerkwi Świętego Ducha już nie było. Zrównano ją z podwórzem, kaplicę splądrowano i przekształcono w salę sportową, a drzwi do dzwonnicy na głucho zabito. Władza uważała: „obiektu”, który był aktywnym czynnikiem narodowo-duchowego odrodzenia, nie ma. Wybacz, czytelniku, tę „architektoniczno-publicystyczną” dygresję: niech ona będzie wyjaśnieniem tego, dlaczego inicjatorzy stworzenia muzeum „Rusałki Dnistrowej” w cudownie ocalałej i zaniedbanej dzwonnicy, wytyczając fundamenty cerkwi Świętego Ducha, marzyli o odnowieniu utraconej świątyni! Wtedy, w połowie lat 80., trzeba było powstrzymać dalsze zakusy niszczycieli kultury, którzy niemal całkowicie splądrowali otaczające środowisko historyczno-kulturowe urzędową zabudową. I rękę wandali zatrzymano. Na realnych fundamentach w marzeniach i rozmyślaniach powstawała cerkiew, wirtualna, ale zmartwychwstająca! Zaczęło działać muzeum „Rusałki Dnistrowej”! Uroczyste odsłonięcie pomnika Markijana Szaszkewycza odbyło się 51 lat po rozpoczęciu niszczenia cerkwi Świętego Ducha… I dopiero 1 marca 1999 roku społeczny komitet inicjatywny ds. odbudowy utraconego zabytku, który zwrócił się do Władyki Lubomyra Huzara (ówczesnego biskupa pomocniczego Głowy Ukraińskiego Kościoła) z listem-petycją, którego fragment cytuję: „Przy (Lwowskim) Towarzystwie Zabytków Historii i Kultury utworzono komitet inicjatywny, który stawia sobie za cel odbudowę zniszczonego przez wojnę dawnego ośrodka ukraińskiej duchowości — cerkwi Świętego Ducha. Uważamy, że ten zamysł zasługuje na realizację z wielu powodów. Po pierwsze, byłoby to wyraziste świadectwo starań naszego Kościoła w sensie kompensacji strat materialno-fizycznych, których doznał w czasach zawieruchy; po drugie, stałoby się to aktem Bożej sprawiedliwości wobec osiągnięć historyczno-kulturowych naszego narodu; po trzecie, oznaczałoby to należny szacunek dla postaci wielkich przywódców narodu, którymi byli ks. Markijan Szaszkewycz, metropolita Andrzej Szeptycki, patriarcha Josyf Slipyj…”. List podpisali Jarosław Isajewycz, Borys Woznyćkyj, Jarosław Daszkewycz, Zynowij Pidlisnyj, Iryna i Ihor Kałynci, Iwan Hreczko, Łarysa Kruszelnyćka, Iwan Wakarczuk, Andrij Bokotej, Łewko Riznyk, Roman Nakonecznyj, Wasyl Otkowycz, Mykoła Szymczuk oraz autor tych słów. W odpowiedzi, datowanej na 7 marca, Władyka Lubomyr Huzar pisał: „Przede wszystkim pragnę wyrazić głęboką wdzięczność wszystkim zainteresowanym przedstawicielom nauki i kultury, którzy podpisali list, potwierdzając tym ważność sprawy. Doceniając trafność projektu, w zasadzie go popieram…”. Chodziło o wariant szkicowy projektu, wykonany przez architekt Hannę Nowakiwśką, który przewidywał odnowienie zabytku. Dzwon „Markijan” we wsi Nestanyczi
Opracowany wariant zatwierdził i finansowo wspierał Fundusz na rzecz odbudowy utraconych zabytków imienia Olesia Honczara, któremu przewodniczył akademik Petro Tronko. Z udziałem Władyki Lubomyra Huzara uroczyste poświęcenie miejsca odbudowy świątyni odbyło się w roku 2000 od narodzenia Chrystusowego. Kilka lat trwało załatwianie uzgodnień w celu nadania dokumentów zezwalających nowo utworzonej wspólnocie cerkiewnej na prawo własności działki pod zabudowę. Formalności natury technicznej również wymagały wysiłku i wkładał go, jak mógł, w tę wspólną sprawę ks. Lubomyr Rżyśkyj. Trzeba powiedzieć, że za zgodą i przy wsparciu dyrektora Lwowskiej Galerii Sztuki, świętej pamięci Borysa Woźnyckiego, w najniższej kondygnacji dzwonnicy urządzono kapliczkę, w której ks. Lubomyr w niedziele i wielkie święta odprawiał mszę świętą. W tym czasie trwały niezbędne badania archeologiczne, które prowadził i z których składał sprawozdania przed opinią publiczną oraz kierownictwem Instytutu Ukrainoznawstwa im. Iwana Krypjakewycza archeolog Wasyl Oprysk. Ale praca zatrzymała się z powodu przeszkód biurokratycznych. Okazały się one tak silne, że przekroczyć próg odbudowanej świątyni w 2011 roku nie udało się… A jednak wieloletnie marzenie ma szansę stać się rzeczywistością: dokonywane są korekty prawne, przerejestrowywane są dokumenty, uzyskano zapewnienia co do wsparcia realizacji projektu ze strony Ministerstwa Kultury Ukrainy oraz władz obwodowych. Społeczny komitet na rzecz odbudowy utraconego zabytku oraz wspólnota cerkiewna Cerkwi Świętego Ducha są wdzięczne Lwowskiej Archieparchii w osobie Metropolity Lwowskiego i Halickiego Ihora za codzienną uwagę i pomoc. Wreszcie, na etapie analizy znajduje się zaktualizowana dokumentacja (w szczególności skorygowany kosztorys projektu). Wznowiono nabożeństwa w kaplicy — od niedawna odprawia je ks. Roman Bakusz, wysoce inteligentny proboszcz, inicjatywny i umiejętny gospodarz… Przed nami nie rok i nie dwa wytrwałej pracy. Ktoś zapyta: czy wszystkie wysiłki mają związek z przedmiotem naszej rozmowy? Odpowiem: tak. Ponieważ współczesne rozumienie szaszkewicziany otwiera przed nami nową przestrzeń duchową. Czy można więc wyobrazić ją sobie bez świątyni, uświęconej imieniem i działalnością Markijana Szaszkewycza? Tworzyć Ukrainę z jego “ducha pieczęcią” — to imperatyw. Dla nas wszystkich! Na Lwowszczyźnie wykrystalizowało się kilka ośrodków badań nad Szaszkewyczem. Najstarszy — literaturoznawczy — jest tradycyjny dla Narodowego Uniwersytetu imienia Iwana Franki; historyczno-poznawczy reprezentuje Komisja Szaszkewiczowska; muzealniczy — działa przy Lwowskiej Galerii Sztuki (muzeum “Rusałki Dniestrowej”); naukowo-wydawniczym jest Drohobycki Uniwersytet imienia Iwana Franki oraz wydawnictwo “Koło”; naukowo-bibliograficznym — Lwowska Naukowa Biblioteka imienia Wasyla Stefanyka NAN Ukrainy (posiada archiwum działaczy “Ruskiej Trójcy”, przygotowuje i publikuje indeksy bibliograficzne). Oczywiście kierunki działalności wymienionych placówek wymagają koordynacji wysiłków, wspólnej “mapy drogowej” na bliższą i dalszą perspektywę. Co się proponuje? Warto byłoby włączyć do pracy jeszcze jedną instytucję — utworzony niedawno przez Akademię Nauk Lwowski Instytut Iwana Franki. Oczywiście ta najmłodsza placówka nabiera sił. Nie ma wątpliwości, że w niedalekiej przyszłości stanie się ona potężnym ośrodkiem naukowym, który, miejmy nadzieję, przyspieszy przygotowania do wydania 100-tomowego Zbioru dzieł Iwana Franki (przypomnę: Dekretem Prezydenta Ukrainy przewidziano to jeszcze sześć lat temu!) i odważy się na fundamentalną “Frankowską encyklopedię”.
Tłumaczenie maszynowe
Wadym MYCYK, doktor filozofii w dziedzinie kulturoznawstwa, laureat nagrody imienia Iwana Neczuja-Łewyckiego. Obrazem poety i śpiewaka jako nosiciela ducha narodowego dla Tarasa Szewczenki stał się ukraiński kobziarz — dusza twórcza i prawdziwa. Przedstawia go w wierszach, wspomina w powieściach, nie pomija w rysunkach. Zbiór swoich wierszy od pierwszego do ostatniego za życia (1840, 1844, 1860) nazwał imieniem wiecznego śpiewaka — „Kobziarz”. Rozpatrując twórczość poety, Iwan Franko w artykule „Pieśń ludowa w „Perebendii” T. Szewczenki” o tej twórczej osobliwości pisze, że Taras Szewczenko patrzył na kobziarzy tak samo, jak i lud. W tym samym miejscu zaznacza: „W pismach i wspomnieniach jego nie mamy wzmianki o jakichkolwiek bliższych osobistych stosunkach Szewczenki z tym lub owym kobziarzem, ale pewna rzecz, że w swoich wędrówkach po powiecie zwinogródzkim musiał spotykać ich niemało… Żywe wrażenia takich spotkań brzmią w przedmowie do „Hajdamaków”, gdzie Szewczenko pisze: „Wesoło popatrzeć na ślepego kobziarza, jak on siedzi z chłopcem ślepy pod płotem, i wesoło posłuchać go, jak on zaśpiewa dumę o tym, co dawno się działo… Żywe wrażenia kobziarzy i pieśni kobziarskich musiały u Szewczenki być bardzo silne i liczne, skoro po dziesięcioletniej rozłące z Ukrainą (od 1829 do 1839) on, występując na pole literackie, prawie na każdym kroku maluje obrazy kobziarzy”. Ludowego śpiewaka nazywa tak, jak przyjęto w ludzie — kobziarzem, bandurzystą. Ich święte obrazy powstają przed poetą także na zesłaniu. Zwłaszcza po tym, jak Panko Kulisz przysłał mu książkę „Zapiski o Jużnoj Rusi”. On niemal na pamięć ją wyuczył i zanotował w „Dzienniku”: „Ona mnie tak żywo, tak wolszebno żywo napomniła moju priekrasnuju biednuju Ukrainu, czto ja kak budto s żywymi biesieduju s jejo slipymi lirnikami i kobzariami”. Kobziarstwo było rozpowszechnione na Ukrainie, śpiewaków znali i szanowali ludzie. O tym Taras Szewczenko pisze w „Perebendii” — tym „niewielkim i pięknym poemacie”, jak go nazwał I. Franko: Perebendia stary, ślepy — Kto go nie zna? On wszędzie się włóczy I na kobzie gra. A kto gra, tego znają I dziękują ludzie… On śpiewa ludziom, rozwesela ich, choć samemu bardzo ciężko, lecz on nie skarży się, wszystko to mu obojętne, bo świadomy swojej roli w życiu: on — śpiewak! „Usiądzie sobie, zaśpiewa…” Troska z nim nie rozstaje się, lecz on i po sobie nie daje poznać. Bierze się za kobzę i śpiew. Dla każdej sytuacji u niego jest swój: jednym śpiewa o Chałym, drugim o Horłyci; dziewczętom — Hrycia i wiosenną; w karczmie — Serbyna, Karczmarkę; z żonatymi — „o topoli, złym losie”; „na targu — o Łazarzu”. A jeszcze z ciężkim sercem wyśpiewa o zbrodniach najeźdźców: „Jak Sicz rujnowali”. To tak przy ludziach. A coż z nim dzieje się, kiedy on osamotnia się? Kobziarzowi potrzebna przestrzeń — „Wokoło niego step, jak morze” i żywiołowa siła — wiatr „Po polu hula”. Śpiewak przebywa tam, gdzie wywyższa się duch przodków: Na mogile kobziarz siedzi I na kobzie gra. Kobziarz w samotności nie po prostu śpiewa. On jednoczy się z przodkami na mogile. Komunikuje się z Bogiem w niebiosach. On nie chce, żeby go słyszeli ludzie, żeby wiatr ową mowę rozwiał — „bo to Boże słowo”. Kobziarz jednoczy się z Bogiem i wypowiada jego sprawiedliwość: To serce na wolności z Bogiem rozmawia, To serce świergocze Pańską chwałę. Tutaj on swoją wolą i siłą myśli, jak w twórczym porywie, wzlatuje w niebieskie wysokości i czerpie tam wiedzę, zwraca się do morza, do gór i znowu wznosi się na niebo: A myśl kraj świata na chmurze hula, Orłem sizoskrzydłym lata, szybuje, Aż niebo błękitne szerokimi bije; Odpocznie na słońcu, jego zapyta, Gdzie ono nocuje, jak ono wstaje; Posłucha morza, co ono mówi, Zapyta czarną górę: „Czego ty niema?” I znowu na niebo, bo na ziemi zgryzota, Bo na niej, szerokiej, kątka nie ma Temu, kto wszystko wie, temu, kto wszystko słyszy… Kobziarz jest olbrzymem ludowego Ducha, on twórca i nosiciel. Sumienie narodu, jego honor i go-
Tłumaczenie maszynowe
Można i trzeba pielęgnować nadzieję, że w planach Instytutu Franki należyte miejsce zajmie praca także nad „Encyklopedią Szaszkiewiczowską” lub nawet szerzej — „Encyklopedią Ruskiej Trójcy”. Obecnie we Lwowie prowadzona jest wielka praca nad stworzeniem Muzeum Literackiego. Eksponując, badając i popularyzując własne bogate zasoby, związane ścisłymi relacjami z kulturą europejską i światową, przyszłe muzeum będzie mogło stać się jednym z najważniejszych w naszym państwie ośrodków piśmiennictwa ojczystego, od „Kroniki halicko-wołyńskiej” po najnowsze strony współczesnego procesu literackiego. A to doda nowych akcentów naszej szaszkiewiczianie. Pełnoprawną i wpływową placówką ma szansę stać się Instytut-Rezerwat Markijana Szaszkiewicza. Metryka kanadyjska pozostanie w historii, ale działalność placówki znacznie się zaktywizuje, po pierwsze, dzięki wypracowaniom Komisji Szaszkiewiczowskiej, po drugie, kosztem aktywności muzeum „Rusałki Dniestrowej”, po trzecie, przez bezpośrednią bliskość Lwowskiego Narodowego Uniwersytetu imienia Iwana Franki, księgozbiorów i zbiorów rękopisów Lwowskiej Biblioteki Naukowej NAN Ukrainy imienia Wasyla Stefanyka. Czytelnik zapewne domyśla się, że najlepszym miejscem przyszłej instytucji jest tzw. kompleks Świętego Ducha, do którego wchodzą: muzeum „Rusałki Dniestrowej” (przewiduje się jego rozszerzenie z urządzeniem własnej biblioteki i archiwum), pomnik Markijana Szaszkiewicza, odnowiona cerkiew Świętego Ducha, odrestaurowana kaplica z malowidłami Petra Chołodnego, zrekonstruowany gabinet rektora Akademii Teologicznej Josyfa Slipyja, uporządkowane tereny przyległe do kompleksu Świętego Ducha, włączając dawną zabudowę wokół kościoła św. Łazarza i ulicę M. Szaszkiewicza. Szaszkiewiczoznawstwo z dziedziny stosowanej przeszło w najwrażliwszą sferę bytu społecznego — na linię obrony interesów narodowych narodu ukraińskiego, utwierdzenia jego miejsca we współczesnym zglobalizowanym świecie. Współczesna szaszkiewicziana, pomimo trudności i sprzeczności kolejnej fali odrodzenia narodowego, stała się rzeczywistością. Życiowo niezbędną i perspektywiczną. Biorąc pod uwagę to, że współczesne wyzwania przed społeczeństwem ukraińskim mają agresywny antypaństwowy kierunek, przede wszystkim w sferze humanistycznej, organizacje naukowe, społeczne, młodzieżowe, religijne z podwyższoną uwagą garną się do pamięci Pierwszego Budowniczego świadomości narodowo-patriotycznej. Mówiąc słowami Franki, współczesne pokolenie pragnie iść w podróż wieków z jego „ducha pieczęcią”. Markijan Szaszkiewicz, Taras Szewczenko, Iwan Franko pomagają każdemu z nas nie tylko bronić się, ale i atakować. Ten święty imperatyw trzeba tłumaczyć, przybliżać do każdego ukraińskiego serca. Widzę współczesną szaszkiewiczianę jako swoistą mozaikę większych i mniejszych inicjatyw, zamysłów, przedsięwzięć i spraw. Przed nią otwierają się nowe horyzonty — międzynarodowe, naukowe, poznawcze, wychowawcze. A możliwości? One zależą od każdego z nas. Przede wszystkim od tych, którzy przyjęli testamenty Apostoła odrodzenia narodowego Markijana Szaszkiewicza jako wybór, dla którego nie ma alternatywy.Dmytro PAWŁYCZKO
Zmarł Erast Huculak. Tę bolesną stratę trudno pojąć, wspominając tylko ten czas, gdy stworzył i stanął na czele Kanadyjskiego Towarzystwa Zwolenników Ruchu. Śmierć wybitnej osobowości odsłania coś smutnego w obecnym czasie. Śmierć Erasta Huculaka, który poderwał do pomocy powstałej ruchowskiej Ukrainie nie tylko środowisko intelektualne, ale i całą ukraińską społeczność Kanady, napełnia smutkiem, zmusza do refleksji nad brakiem dzisiaj w naszym narodowo-rodzimym świecie człowieka zdolnego jednoczyć Ukraińców planety tak, jak robił to ten wielki ukraiński patriota. Miałem szczęście. Znałem go jeszcze zanim został politykiem, ale już wtedy, będąc tylko odnoszącym sukcesy przedsiębiorcą, Erast Huculak wyróżniał się bolesną miłością do zniewolonej Ukrainy. Gardził tymi, którzy głośno przysięgali miłość do rodzimego narodu, ale nic nie robili dla jego wyzwolenia. Do żadnej politycznej ukraińskiej organizacji w Kanadzie nie należał, ale pierwszy spośród wszystkich kanadyjskich Ukraińców wyczuł historyczną chwilę, kiedy nie przemówieniami, a konkretnymi działaniami można i należy było pokazać patriotyczne uczucia. Erast Huculak miał talent proroka, który wie, kiedy i co dokładnie należy zrobić, aby zdobyć wymarzone zwycięstwo. Umiał rozpoznawać energicznych i mądrych ludzi i angażował ich do pracy nie jako ich przywódca, a jako taki sam, jak oni, spragniony żywej działalności na rzecz odrodzenia ukraińskiego państwa. Erast Huculak, przybyły do Kanady z „drewnianą walizeczką” gimnazjalista z Kałusza, zdołał w okrutnym, rynkowym, obcojęzycznym świecie wybić się na milionera, finansował mnóstwo kulturalnych, oświatowych programów i instytucji w niepodległej Ukrainie i w ukraińskiej Kanadzie. Pierwszy ukraiński dyplomata w Kanadzie zamieszkał w domu, który podarował Ukrainie Erast Huculak. W czasach Ruchu często widywałem go w Kijowie i w Toronto, jeździłem z nim po Ukrainie w listopadzie 1991 r., w przededniu referendum 1 grudnia 1991 r., wzywając razem z nim do głosowania za Aktem ogłoszenia niepodległości Ukrainy. Był wspaniałym mówcą, zawsze mówił spokojnie i rzeczowo o najważniejszych dla człowieka sprawach. Mówił: „Mieszkam w Kanadzie, gdzie miło mi pracować, bo pracuję na siebie”. Ale ten człowiek nigdy nie pracował tylko na siebie. Żył Ukrainą, nikt z bogatych zagranicznych Ukraińców nie zrobił dla Ukrainy więcej niż Erast Huculak. Miałem zaszczyt na jego prośbę napisać przedmowę do książki jego wspomnień „Moja drewniana walizeczka”. Tę przedmowę zakończyłem wierszem, napisanym 27.07.2008 r., którym zakończyłbym i swoje słowo, gdybym mógł być w Toronto nad jego grobem. Ukłon dla ciebie, mój bracie! ERASTOWI HUCULAKOWI W Kanadzie jest Huculak Erast, Nad niego kozaka nie ma: Jak zabraknie u nas, to on nam da To, co imperium łamie. Bądźże nam zdrowy i żyj, Przyjacielu nasz, niepokonany Erascie, I nie wierz, że sługusy Moskwy Mogą nam państwo nasze ukraść! Prawda, my nie cenimy sami Tego, co tak drogo się dostało, Ktoś nie wysiedział się w więzieniu, Jeszcze chciałby, choć jakąś małość. Ale wszystko na próżno. Już rosną Pokolenia naszej wolności. Ściele się dla nich kosmiczna droga, Aż na jasne gwiazdy i na ciche wody. Ruch nie umarł, on przechodzi w Ruch, W nową siłę na nowym Majdanie. Poznawajże Ukrainy ducha W słońca migotliwym kołysaniu. I nie ma na świecie kajdanów, Żeby schwytały naszą ziemię w uściski, I ten sztandar, co idzie z naszych dni, Podnosi wnuków z kołyski. Nie smuć się, bo całe twoje dobro Nie w banku, a w duszy Ojczyzny. Przyjeżdżaj, pójdziemy nad Dniepr, Zmyjemy z głów siwizny.
Tłumaczenie maszynowe
Wydawnictwo „Jarosławiw Wał” zaprezentowało w księgarni „Je” wiersze, przekłady poetyckie, prozę, dzienniki i listy Leonida Kisielowa, zebrane w siedmiusetstronicowy tom „Nad kijowskimi zeszytami”. Jest to w istocie pełny zbiór jego utworów. Wkrótce ukaże się drugi tom — wspomnienia, artykuły oraz inne materiały o Leonidzie Kisielowie. Wzniosłe słowa o nim wypowiedzieli Wasyl Stus, Leonid Nowyczenko, Dmytro Zatonski, Jurij Szczerbak, Iwan Koszeliweć, Jarosław Rozumny, Anatolij Szewczenko oraz wielu innych znanych ludzi. O tym na prezentacji mówili Iwan Dracz, Jurij Szczerbak, Wałerij Hużwa, oddając należny hołd bratu poety, Serhijowi Kisielowowi, który przed swoim odejściem w zaświaty zdążył uporządkować oba tomy. Obie książki są wykwintnie wydane. Znajduje się w nich kilkadziesiąt rzadkich fotografii, autografy poety i jego przyjaciół. Takie świąteczne wydania nazywa się prezentowymi, choć stały się one swoistym pomnikiem braci Leonida i Serhija Kisielowów. Wszak wszystko w tych eleganckich księgach utrzymane jest, używając słów poety, „na poziomie wiecznych partytur”. Uwadze naszego czytelnika polecamy wiersze z książki oraz artykuł Mychajła Słaboszpyckiego. Być może ta szeroka publikacja rozbudzi zainteresowanie twórczością młodego kijowskiego poety.
Tłumaczenie maszynowe
Taka złota, że nie ma przystanku, Taka bujna – nie ma powrotu. Od ostatnich koników polnych, co jutro zginą, Uczę się stosunku do życia. Leonid Kisielow
Zdołał nam powiedzieć wiele, będąc jeszcze całkiem młodym, beztroskim chłopcem, a już przedwcześnie dojrzałym, gdy przyszło mówić ustami przypalonymi śmiercią, gdy już wiedział o tym, co krzyczące, niesprawiedliwe i nieuchronne, co czyhało na niego, by postawić tragiczną kropkę w młodym życiu, zabić wiosenny pąk talentu. …Z jakiegoś powodu wyobraziłem sobie, jak idzie on, ten niewysoki i pulchny dwudziestodwuletni chłopak o smutnych oczach, jakąś ulicą jeszcze starego kijowskiego Podolu. Bez wątpienia kochał Podół, tak jak kochał wszystko, za czym wyraźnie wyczuwało się otchłań czasu, który dawno zniknął, przeszedł w kamień, kurz, pęknięcia na przekrzywionych domach, w których już dawno nie mieszkają ludzie, domach, które jutro, pojutrze znikną z powierzchni miasta, przejdą w pamięć, staną się tam niewyraźne, jak niedośniony sen, a z czasem w ogóle wywietrzeją z niej, by tylko od czasu do czasu ożywać w niej niejasnym, dziwnym wspomnieniem. Łapczywie wpatruje się w splot ulic, obok niego przepływają fale ludzkich twarzy, słychać zmęczony zgrzyt tramwajów. Ale myślami jest wciąż daleki od tego zgiełku; w żadnym stopniu go nie obchodzi, bo w duszy ma ważniejsze sprawy, które już odgrodziły go od innych tą ścianą, której już nikt i nigdy nie zdoła przekroczyć. Nie, to nie ten liryczny egoizm, nie udawana dystansowanie się od marności świata, którymi czasami lubią otwarcie afiszować się ludzie o groszowym talencie, pragnąc wydać się sobie i innym bardziej znaczącymi, twórczo bardziej skupionymi, niż są w rzeczywistości. To jego zwykły stan psychiczny, naturalne zachowanie od czasu, gdy wie, do jakiego finału jest skazany, to wreszcie te elementarne życiowe mądrość i odwaga, które przychodzą do każdego prawdziwego człowieka w obliczu niebezpieczeństwa. Wtedy, zanim po raz ostatni musiał położyć się do szpitala, często błąkał się po Kijowie, wpatrywał się w oblicze miasta, jakby pragnął na zawsze wchłonąć je w siebie oczami. A do Podolu miał szczególnie jasny sentyment. W wierszu „Rano jeszcze, rano” (zdaje się, że został napisany już w szpitalu) Leonid Kisielow wylał całego siebie, swoją miłość do życia, tęsknotę za tym, czego nie było mu dane przeżyć, wyobraziwszy sobie każdą chwilę, która została podarowana każdemu człowiekowi na tym świecie, ogrzał to wszystko powodzią wysokiego, gorąco uduchowionego uczucia: Rano jeszcze, rano. Jeszcze i matka nie wstawała I do mnie nie wołała: Wstawaj, synku! Jeszcze i ojciec nie wstawał I do mnie nie wołał: Chodźmy, chłopcze! Rano jeszcze, rano. Gorycz, tęsknota, ból, a zarazem ta nie wprost wyrażona, nie zadeklarowana pochwała życia, zrodzona ze świadomości szczególnej wartości ludzkich relacji, zacisza rodzinnego szczęścia, — wszystko to ściśle przeplotło się w tym pełnym prawdziwie wybuchowej zmysłowej energii wierszu. Żegnając się z życiem, z bólem tłumiąc w sobie rozpacz od uświadomienia sobie bliskiego finału swojego dramatycznego losu, poeta, ani na jotę nie fałszując, nie przybierając efektownie niestosownej pozy, znów błogosławi życie. I to błogosławieństwo niesie na sobie posmak bólu, bo „rano jeszcze, rano”, bo nie dane mu dojść do głębokiej starości, bo musi żegnać się ze wszystkim przeżytym i nieprzeżytym na długo przed zwykłą dla wszystkich granicą gaśnięcia — na porze świtającego ranka: Jeszcze i córka nie wstawała I do mnie nie wołała: Wstawaj, tato! Jeszcze i wnuk mój nie wstawał I do mnie nie wołał: Chodźmy, dziadku! Rano jeszcze, oj rano. Takim właśnie pozostał Leonid Kisielow w swoich ostatnich poezjach. Przyszedł do nich przez szybko minione uczniostwo, naśladowanie Błoka, Jesienina, Cwietajewej, szybko uformowawszy się w poetycką indywidualność, w ciągu zaledwie kilku lat zdołał przejść szczególną twórczą ewolucję. Zacząwszy, można powiedzieć, jako filologiczne dziecko miasta, od urbanistycznych pejzaży, od parafraz klasycznych obrazów i motywów, wcześnie poczuł w sobie ów swój sens, który określa oblicze poety. Za romantycznym porywem, chłopięcą brawurą, ostrą ironicznością przezierało jego osobiste doświadczenie duchowe. Obok wierszy, gdzie panuje jasna beztroska, a nawet zwykłe chłopięce zuchwalstwo, wierszy zrodzonych z literackich reminiscencji, pojawia się gorycz przedwczesnej mądrości, częściowo ukryta za zakłopotanym czy ironicznym uśmiechem. Znikają okulary książkowej romantyki, tak nieodzowne dla każdego książnika (i to w wieku jakichś piętnastu-szesnastu lat!). Trudno przychodziła Leonidowi Kisielowowi umiejętność bycia samym sobą. Do samego siebie musiał przebijać się przez wszystkie literackie wpływy, przez kilometry cudzych poetyckich wersów, które przechowywał w pamięci (poeci z reguły mają szczególnie dobrą pamięć do pięknych wierszy). Nie w stylistycznych wzorach szukał siebie, a w tym, co krytycy nazywają nową treścią. Tę nową dla siebie treść zawsze szuka każdy poważny poeta. Przeglądając swoją, zupełnie niebogatą w zewnętrzne wydarzenia biografię, szuka i znajduje tam szczególnie ważne dla niego, dla uformowania go jako obywatela momenty („Wychowywałem się w kolejkach po cukier i po masło. Pamiętam wszystkie podwórka, gdzie wtedy przestałem godzinę za godziną. Brakowało mi — milczałem. Sukcesem byłem strasznie dumny. Pięcioletni, otrzymywałem, jak mama, dorosłą normę. Pół podwórka — trzygodzinna droga. Pamiętałem, że jestem mężczyzną. I to wystawanie wcale mnie nie rozgoryczyło. Bardzo długo umiem czekać. …Wychowywałem się w kolejkach. I jestem zadowolony ze swojej szkoły”). On jest stamtąd, z tego dzieciństwa. Wtedy układała się skala rozumienia ludzkich wartości. Tak, wcześnie przejrzał do widzenia prawdziwego dramatyzmu życia. Obok wierszy nawet jeszcze półdziecięcych, gdzie panuje jasna beztroska, a nawet zwykłe chłopięce zuchwalstwo, w wierszach zrodzonych z literackich reminiscencji, pojawia się gorycz przedwczesnej mądrości. Nie boi się patosu, kiedy zaczyna mówić o szczególnie drogich dla siebie rzeczach (przypomnijmy „Wiersze o Tarasie Szewczence”, „Monolog Galileusza”, „Myślę o Jamesie Meredithie…”, „Dom Szewczenki”, „Garcia Lorca”, „Carowie”, „Nie pomoże ani siła, ani celność…”). „To prawdziwa poezja myśli, niespokojnej, czasem żrącej refleksji, to poezja, która mało troszczy się o eufonię, o zewnętrzną nieskazitelność słowa — ona wyznaje swoje szczególne prawa”, — pisze we wstępie do książki Iwan Dracz. Rzeczywiście, dziwne, że ten młodzieniec, wyrósłszy na książkach, błyskotliwie znając rosyjską i światową poezję, nie stał się jakimś literackim sybarytą czy superrafinowanym stylistą, dla którego ponad wszystko jest gra fonemami, wykwintność aliteracji i najróżniejsza, bogata w zewnętrzne efekty „pirotechnika” słowa: demonstracja filologicznego i wersyfikacyjnego wyszkolenia autora. „Ludzkie życie nie jest warte jednego wersu Baudelaire’a”, — z goryczą napisał, zwątpiwszy we wszystko na świecie, Akutagawa Ryūnosuke. Nie wiadomo, czy znał, czy nie znał tych słów Leonid Kisielow, ale jego wiersz „Tata opowiadają” odbierany jest jako ostry polemiczny wypad przeciwko podobnej filozofii niewiary, jako słowo w obronie wielkiej treści pełnego trudów ludzkiego życia. W tym wierszu mamy cały kodeks etyczny lirycznego bohatera Leonida Kisielowa. Początkowo bohater czuje swoją wyższość nad prostymi wiejskimi ludźmi, bo przecież za plecami ma taki intelektualny bagaż, bo sam jest zaślepiony swoją erudycją („Jeszcze i dumnie zważysz swoje zdobycze, przeglądając znowu i znowu wersy Pasternaka czy pieśń Lorki o krwi i koniu”), ale z czasem, zobaczywszy „trudy i dni” wiejskich chłopów, zrozumiawszy niepokój ich dusz, bohater mimowolnie dokonuje przewartościowania osobistych wartości duchowych i moralnych: Ale, pożywszy między tymi ludźmi, zrozumiał, że to robiło się z miłości, że wujowi obojętne krowy, a wuj kocha swoje dzieci. Odrobi tydzień, a jeszcze i worki w niedzielę niesie na bazar do miasta. Bo „Śmierć korneta” nie prosi jeść, a dzieciom trzeba chleb i książki. Tak oto przemyślał liryczny bohater swój stosunek do zobaczonego na wsi, wzbogacił się zrozumieniem surowej, nigdzie i niczym nie afiszowanej ludzkiej miłości. I to odkrycie nie tylko zmieniło, ale i wzbogaciło go duchowo, uczyniło lepszym („Uczyłem się miłości od wuja Mykoły. Nie wiem, jaka mnie czeka droga, lecz już tej miłości nigdy nie wyrzeknę się. I nie zapomnę”). Odkrycie wsi przez Leonida Kisielowa zrodziło poezje po symonenkowsku publicystycznie obnażone, obywatelsko żarliwe. Udało mu się szczęśliwie ominąć niebezpieczeństwo powierzchownego pejzażowania i turystycznych zachwytów, bo umiał naprawdę głęboko zobaczyć istotę rzeczy, przemyśleć okoliczności, ludzkie czyny, wreszcie, poczuć na dotyk serca wszystkie złożone wzajemne powiązania, często niezrozumiałe i ukryte dla obojętnego czy postronnego oka. Nie boi się nazwać rzeczy po imieniu, nie boi się wpaść w patos, nie boi się tak prostodusznie wyrazić rzadką czułość, którą niespodziewanie poczuł w sobie do ludzi przez niego odkrytej wsi. Jako swoisty poetycki program brzmi jego wiersz „Śmierć kołchoźnicy”, który zmusza do przypomnienia Symonenkowej „Pogrzeb dziadka”. Tutaj inne podejście do tematu, inna stylistyka, ale taki sam niepowstrzymany poryw zbolałych uczuć, taka sama niezgasła wiara, że ludzkie życie na ziemi nie mija bez śladu („I żeby kobiece serce — ogniste grono — Nie rozpadło się na próżno w małe żarzynki, Ukraińska ziemia w swoje czarne łono Weźmie białe łono złotej kobiety”). A jakim bolesnym dramatyzmem przejęty jest wiersz „Papierosek”, gdzie nie ma jakichś szczególnych metafor, niezwykłych sposobów poetyckiej opowieści; wiersz ten jest podkreślenie ascetyczny w formie, słowa tutaj używane są tylko w ich autologicznym znaczeniu, ale cały utwór pełen jest napięcia uczucia („Zapalę sobie papierosek Bułgarskiego tytoniu. A synowie moi, szynkareczko, Zginęli na wojnie”). Zadziwiająca duchowa plastyka tego wiersza. Autor nigdzie wprost nie mówi o tym, jak ciężko i boleśnie jest jego bohaterowi, który stracił na wojnie synów, ale my czujemy, jak w nieustannym biegu życia, wśród materialnego dostatku i świątecznych nowości współczesnej wsi bezwyjściowym bólem woła jego pamięć o poległych dzieciach („I bułgarskie te papieroski Tak i pali cała wieś… A synów moich, szynkareczko, Polskim śniegiem zasypało”). Nieprzypadkowe są u niego wersy o ukraińskiej pieśni: Zapomnę wszystkie krzywdy, I nagle przypomną pieśń mi W miłym i półzapomnianym, W ukraińskim języku… Tak napisał w siedemnaście lat, jeszcze nie wiedząc, że z czasem ludowa pieśń przyjdzie do jego poezji, tak odczuwalnie wpływając na nią. Nie, nie próbował stylizować się na pieśń, był daleki od zamiarów dekorowania wierszy tak zwanym elementem folklorystycznym. Pieśń dla niego — coś innego, więcej. Pieśń — dusza poezji. Pieśń — stała wielkość prawdziwości uczucia. Nie na darmo przecież wymaga tej prawdziwości uczucia i słowa w oto takim wierszu: Zaśpiewajcie, siostro, zaśpiewajcie O swojej miłości nieszczęśliwej, Bo w pieśniach miłość nieszczęśliwa — Po co i śpiewać, jak nie żal? W chacie ciepło, a na dworze zimno. Za oknem zaśnieżone obejście, Za obejściem zaśnieżona dolina, A za nią — bezdomny świat.
Tłumaczenie maszynowe
Jakże szybko, siostro, wyśniłaś się
I odeszłaś w śnieg, w białe pole…
A w pieśniach miłość nieszczęśliwa,
Po co i śpiewać, jeśli nie żałosna.
Zaśpiewajcie, siostro, o miłości.
U poetów niższego poziomu talentu zwrócenie się ku pieśni ludowej często prowadzi do ślepego kopiowania znanych wzorców obrazowych i stylistycznych, do tworzenia świadomie archaizowanych odpowiedników tego, co takich odpowiedników, właściwie, już nie potrzebuje. Często, oceniając ten czy inny utwór, stawiamy pytanie na ostrzu noża: czy jest w nim coś nowego? Lecz czy tylko dzięki owemu nowemu, które niekiedy sami aż nadto mgliście wyobrażamy sobie, utworowi zostanie podarowane długie życie artystyczne? Czy tylko nowe ma nieść w sobie poezja? Nowe, które jutro nagle stanie się starym? Czyż nie jest jednoskrzydły ten jej lot? A może o wiele rozsądniej jest wymagać od poezji i nowego, i zarazem wiecznego, rzec by można, po szekspirowsku nieśmiertelnego? Takiej wiecznej treści, którą, powiedzmy, niesie przez szeregi dziesięcioleci pieśń ludowa. Leonid Kisełow, biorąc za punkt wyjścia wieczne motywy z pieśni ludowych, reinterpretował je, a czasem i przesuwał akcenty, nie naruszając szczególnych zasad struktury artystycznej, nie popadając w archaizację czy modernizację. W ten sposób nie była naruszana właściwa dla pieśni polifonia brzmienia, charakterystyczność samej rytmomelodyki. Najlepiej widać to w wierszach „Ziemia taka gorąca…”, „Dudaryk” i „Nie dajcie, by zasnęło przy koniu…”, gdzie pieśniowe epigrafy nie są ornamentalną ozdobą, nie wzorcem, według którego zostanie stworzona kopia, a tym, co stanie się ideowo-obrazową dominantą nowego, całkowicie samodzielnego utworu, gdzie autor próbuje uchwycić nowy przejaw wiecznej treści prawdy złożonych ludzkich relacji i emocji. Dziwisz się, jak twórczo napięte były ostatnie miesiące jego życia. To przecież właśnie wtedy zostały napisane „Maria-Magdalena”, „Любовная игра стрекоз…”, „Garsia Lorka”, „Суматоха смены декораций…”, „Что-то стал я выпадать…”, a także wszystkie wiersze w języku ukraińskim, w których przemówił do nas tak organicznym głosem, jakby to był jego język ojczysty. Żadnej sztuczności, inercji „okresu przejściowego”. Tylko skąpa, pierwotna precyzja słowa, za którym stoi rozumienie jego siły obrazowej i wysoka kultura poetycka:
Przypomnisz jeża, którego przyniosłem,
I jak nocą biegał po pokoju.
A już lata ubogie i bogate,
Jak śnieg styczniowy, przemkną na ukos.
Zapomnij imię, i głos, i słowa,
Jedynie wspomnij, że sierpień był jak jeździec.
Zbierało się na deszcz. Dziwak i wierszopis
Przyszedł nocą i ręce całował…
A ktoś inny tę kartkę odnajdzie,
I w niej, dalekiej, błysnie, niby błysk,
Moja miłość do kobiety, która nie spała
I chlebem karmiła jeża.
Miał wszelkie podstawy napisać Leonid Nowyczenko: „W jego wierszach — wszystko naprawdę, wszystko na serio: i stłumione bóle, i skrępowane radości…” Zaprawdę, na tak wysokim poetyckim wzlocie odszedł od nas Leonid Kisełow. On dopiero uczył się stosunku do życia. Uczył się jako człowiek i jako poeta. Czytając dzisiaj jego wiersze, czuje się ów jego stosunek do życia. Stosunek, charakterystyczny dla każdego prawdziwego poety.
Mychajło SŁABOSZPYCKYJ
* * *
Zapomnę wszystkie urazy, I nagle przypomną pieśń mi
W miłym i półzapomnianym, W ukraińskim języku.
I w pokoju, gdzie, jak bochenki, Obce twarze bez końca,
Wybuchną czarne pąki — Skamieniałe serca.
Postoję u krawędzi otchłani I nagle zrozumiem, łamiąc się w rozpaczy,
Że wszystko na świecie — tylko pieśń W ukraińskim języku. 1963
* * *
Nerwowy wieczór Gra na skroniach oktaw. Odłamki zdań — Matowe puszki na kołdrze traw. 1967
* * *
Drzewa do mnie: opadną liście, gołe gałęzie, ty wspomnisz, jakimi byliśmy, zapomnisz — wspomnisz? Tak, ale ty będziesz wielkim, gruby pień, inni przyjdą. Ty zapomnisz — wspomnisz? 1967
* * *
Blade dłonie Splotły się w łódeczkę dziecięcych marzeń. 1967
* * *
Coś dziwacznego przywidziało mi się: Obudziłem się — i łzy. 1967
* * *
Przyzwyczajam się do tego cudu — Obok chaty mojej bez. 1967
* * *
Czerwona Ławra na tle świtu I siwa szabla Dniepru. 1968
* * *
Na początku już wiedzieć o końcu, Jeszcze w kołysce marzyć o trumnie. A ty chciałbyś żyć wiecznie?
Ale żyć — deptać trawę,
Czyli zabijać innych… 1968
* * *
Co robić z pierwszą miłością? Ponieść pod rynnę i w kadzi utopić? A ona zapuka o świcie,
I w sen boso, i poprosi pić. 1968
* * *
Miniony rok staje się tak daleki,
Że próżno zaglądać w dal. 1968
* * *
Smutek dali górom, I one nie wytrzymały. Wtedy go przekazali Ludziom. 1968
* * *
Kot śpi i nie chce wpuścić w sen swój. 1968
* * *
Jeszcze będzie w łące trawa zielona, I będą inni ją deptać. Ave Maria, gracia plena, Raduj się, Boża Matko.
I już do innych, a nie do mnie,
Lekkie przylecą bociany Ave Maria, gracia plena, Dominus tecum. 1968
* * *
Nie ma dla mnie rzeki nad Dniepr,
Nad jego mądrzejszej nie widziałem… 1968
Śmierć brygadzistki
Umiera kobieta. Głowa jej dumna Już osypuje się zimnym kwieciem, Jeszcze i warkocz złoty, jak ten ostry order, Który poniosą za nią na cmentarz.
Już Beznosą słychać, jak idzie na palcach, I nie ma dla niej słowa, nie ma zatrzymania. I płacze ziemia, bo umiera kobieta. Co rodziła cukier w gorzką naszą dnię.
A niebo jesienne takie bezkresne,
Że i ptak nie znajdzie, gdzie przytulić się. I płacze kobieta, bo ziemia umiera,
Co rodziła żyto w bezchlebnym wieku.
I żeby kobiece serce — ogniste grono — Nie rozpadło się marnie w małe żarzynki, Ukraińska ziemia w swoje czarne łono Weźmie białe łono złotej kobiety. 1968
Papierosek
Zapalę sobie papierosek Bułgarskiego tytoniu. A synowie moi, szynkareczko, Zginęli na wojnie.
To nalej mi jeszcze kieliszek Węgierskiego wina! A synowie moi, szynkareczko, Zginęli. Nie ma…
Zatroskał się, brandy ssie on, Bakłażanową je ikrę. A jeszcze kupić chcę ja Czeską bluzkę na starą.
Pieniądze są, na chleb zostanie, Jeszcze i emerytura idzie. Niech pochodzi już, pochwali się, Że nie gorzej, jak u ludzi.
Bo jak centrum będziesz szedł wieczorem, Wystrojeni wszyscy tacy: Ładne płaszcze z Niemiec, Jugosłowiańskie chustki.
I bułgarskie te papieroski Tak i pali cała wieś… A synów moich, szynkareczko, Polskim śniegiem zasypało. 1968
* * *
Nie widziała miłego Cztery latka. Pieśń
Zaśpiewajcie, siostro, zaśpiewajcie O swojej miłości nieszczęśliwej, Bo w pieśniach miłość nieszczęśliwa — Po co i śpiewać, jeśli nie żałosna? W chacie ciepło, a na dworze zimno. Za oknem zaśnieżone obejście, Za obejściem zaśnieżona dolina, A za nią — bezdomny świat. Jak wy, siostro, szybko wyśniłyście się I poszłyście w śnieg, w białe pole… A w pieśniach miłość nieszczęśliwa, Po co i śpiewać, jeśli nie żałosna. Zaśpiewajcie, siostro, o miłości. 1968
* * *
A ja temu żurawiowi Kijem nogi połamię, połamię. Pieśń
Ziemia taka gorąca,
Tak ruda ziemia. Mały chłopczyk płacze:
Nie bijcie żurawia!
Przytuli go do siebie
I rękami zasłania: Oj wujaszku, nie trzeba,
Nie bijcie żurawia!
Odpłynie dzień bezjęzyczny,
I słychać w ciszy nocnej:
Ludzie, drzewa, rzeki
Żałośnie krzyczą: „Nie bij!”
Nie znieść tego bólu,
Nie wyłkać żalu. Co stanie się z tobą,
Mój świecie, mój żurawiu!
W ostatniej chwili zobaczysz
Naszyjnik z szkarłatnych plam,
I będzie taka gorąca,
Czarna taka ziemia.
Pancerniki dudnią,
Krają Drogę Mleczną,
I zamartwia się chłopczyk:
Nie bijcie żurawia! 1968
22 maja 1968 roku
W kamieniu, w drzewie, na papierze,
W brązie, w marmurze, w niebycie… A już na stalowej niebieskiej sferze Lotnicy wykuwają jego drogi.
Na rycinach, na porcelanie,
Na sztandarach, na ręcznikach… I nie uśpić jego miłości,
Nie ukołysać na ręcznikach.
Potrzeba Ukrainy. Nadziei i smutku, Wiejskich chat i kurnych dróg. Potrzeba ziemi, gdzie zawsze pulsuje Szewczenkowe serce, Szewczenkowy gniew. 1968
* * *
Kołyszcie się, tarasy drzew… P. Tyczyna
Na tarasach drzew tylko wiatr, wiatr, wiatr W przezroczystych pazurach liście drze. Czarnopióre kruki, jak chimeryczne kwiaty, Na tarasach drzew, Na wagach drzew.
Na wagach drzew wszystkie cnoty kosmicznego wieku. Wszystkie powaby nieustannego ruchu naprzód. A poeci — jak wichura, poeci — jak wiatr, jak wiatr Na tarasach drzew, Na wagach drzew. 1968
Dudarzyk
Gdybyś miał biedę i smutek, To wyszedłbyś na ulicę i krzyczał. Pieśń
Biadają baby na zgliszczach, Na trumnę łzami leją. A wiersze — to jeszcze nie smutek, Raczej pociecha w żalu.
Dzieci o chlebie śnią, głodne, U matek na rzęsach sól. A chorały czy symfonie — To sztuka, a nie ból.
I ukochanej, którą zwabili, Nie znaleźć na płótnie. Bo kolory i pędzle — To malarstwo, a nie gniew.
Lecz w szpitalu, i za kratami, I w ziemi pod filcem traw Znowu i znowu będę błagać, Jak w pieśni ktoś błagał:
Zagraj mi, dudarzyku, na dudzie, Niechże ja swój smutek zapomnę! 1968
Tłumaczenie maszynowe
Nadia KYRIAN Zdjęcia autora. W Narodowym Muzeum Ukraińskiej Sztuki Dekoracyjnej odbyła się wystawa „Tradycje ukraińskiego kocarstwa” zasłużonej mistrzyni twórczości ludowej Ołeksandry Prokopenko oraz „Drewniane naczynia kozackie” Mykoły Małkowskiego. Narodowe Muzeum Ukraińskiej Sztuki Dekoracyjnej zawsze z radością udostępnia pomieszczenia mistrzom, którzy odradzają, rozwijają i kontynuują tradycje ludowe, o czym świadczy również ta prezentacja. Ołeksandra Prokopenko, laureatka nagród im. Danyła Szczerbakiwskiego i Petra Werny, zasłużona mistrzyni twórczości ludowej Ukrainy, zaprezentowała kocarstwo, tradycyjny rodzaj sztuki, który obecnie niemal zanikł. Kiedyś był on rozpowszechniony na Ukrainie, zwłaszcza na Słobożanszczyźnie i Naddnieprzu. Słynęły z kocarstwa Ługańszczyzna i Charkowszczyzna, gdzie pracowała ogromna liczba mistrzów produkujących dziesiątki tysięcy koców. W szczególności w Charkowie w połowie XIX wieku wyprodukowano 25 tysięcy koców, a nawet jedna z ulic otrzymała nazwę Kocarska. Koc to typ dywanu, który różni się od zwykłego dłuższym włosiem. Kocami ścielono ławy i podłogi, przykrywano łóżka, robiono derki dla koni, wieszano je na ścianach itp. Tę technikę zapomniano. Ołeksandra Stepaniwna jest jedną z niewielu osób, które ją opanowują, prezentują tę sztukę na wystawach na Ukrainie i poza jej granicami, profesjonalnie wcielają i rozwijają najlepsze tradycje kocarstwa: jego język obrazowy i kolorystyczny, ornamentykę oraz budowę kompozycyjną. Artystka urodziła się w 1937 roku na Charkowszczyźnie. Ukończyła Lwowską Szkołę Sztuki Użytkowej oraz Moskiewski Instytut Technologiczny ze specjalnością „tekstylia artystyczne”. Włada wszystkimi technikami tkactwa, dywaniarstwa i haftu. Obecnie mieszka we wsi Litky na Kijowszczyźnie. Mistrzynię powitali rodacy-pedagodzy, opowiedzieli, że w szkolnym muzeum etnograficznym znajduje się wiele próbek prac Ołeksandry Stepaniwny oraz uczniów — jej wychowanków. Długo prowadziła w szkole kółko dywaniarstwa, stale pomaga uczniom i pedagogom praktycznymi radami, konsultuje. Wiele dzieci jest zafascynowanych jej twórczością, wychowała we wsi następców. Pani Ołeksandra odpowiada na wszystkie propozycje muzeum, często prowadzi warsztaty, treningi, angażuje młodych w sztukę ludową. Mykoła Małkowski z zawodu jest inżynierem, ale już ponad 20 lat pracuje w dziedzinie snycerstwa. Rzemiosła uczył się samodzielnie w Kijowie, Połtawie, studiując literaturę specjalistyczną i odwiedzając muzea. Zajmuje się rzeźbieniem. Ihor Poszywajło wita Mykołę Małkowskiego i Ołeksandrę Prokopenko z okazji otwarcia wystaw tradycyjnych dla południowo-wschodniej części Ukrainy naczyń kozackich (łyżki kozackie, czumackie, dziecięce, kobiece), dekoruje naturalne drewno (topolę, morwę i inne), jego przyjemną teksturę, naturalny kolor. Wykorzystuje tradycyjne elementy ornamentów, znaki solarne. — Jeśli uważnie przyjrzeć się rzeźbieniu pana Mykoły — zaznaczył przedstawiciel Narodowego Muzeum Architektury Ludowej i Życia Codziennego w Pyrohowie — zobaczymy tam elementy ornamentów z zatopionych wsi Naddnieprza, jest on przedstawicielem tej kultury. W naszym muzeum od dwóch lat istnieje program badania etnografii, w szczególności ceramiki, rzeźbienia, tkactwa 6 tysięcy zatopionych wsi. Organizujemy ekspedycje, chcemy latem zrobić wystawę „Etnografia zatopionych wsi”, zbieramy eksponaty. Twórczość Mykoły Małkowskiego pomaga głębiej poznać ten temat.
Tłumaczenie maszynowe
Sambirskie Muzeum Historyczno-Etnograficzne „Bojkiwszczyna” to najstarsza tego typu placówka muzealna na Ukrainie. Oto bowiem w tym roku mija 85 lat od chwili jego założenia przez grupę miejscowych inteligentów-Ukraińców.
Ihor HALUSZCZAK, Sambir—Lwów
— Kim byli ci ludzie, którzy z takim entuzjazmem i poświęceniem podjęli się organizacji Towarzystwa „Bojkiwszczyna” i muzeum w Samborze? — opowiada Roksoliana Danczyn, znana krajoznawczyni i niezmienna jego dyrektorka od czasu odrodzenia muzeum w 1991 roku. — Byli to przede wszystkim Iwan Fylypczak — pedagog, pisarz i muzealnik, Wołodymyr Hurkewycz — adwokat i działacz społeczny, Wołodymyr Kobilnyk — lekarz, etnograf, archeolog i publicysta, Antin Kniażynski — pedagog, muzealnik i pisarz, Myhajło Skoryk — pedagog, publicysta i naukowiec, oraz Wołodymyr Korduba — inżynier, kartograf, działacz kulturalno-społeczny. Szczególnie chciałabym wyróżnić byłego działacza społecznego Samborszczyzny, który w latach 20.–30. XX wieku był zmuszony przebywać na Zakarpaciu (wówczas Czechosłowacja), adwokata Danyła Stachurę, który wówczas przekazał pod ekspozycję zbiorów muzealnych cały pierwszy piętro własnego domu w Samborze. Przez całą historię Bojkowie nigdy nie wypierali się swojego pokrewieństwa z rodakami na wschód od Lwowa i Przemyśla. Do XX wieku identyfikowali się jako Rusini, a później jako Ukraińcy. Przełomowym etapem w sprawie badań i popularyzacji swoistości bytu Bojków stało się utworzenie wspomnianego już społeczno-kulturalnego towarzystwa, a następnie muzeum w Samborze. Począwszy od 1931 roku, z inicjatywy i za środki ukraińskiej inteligencji, ukazuje się czasopismo „Litopys Bojkiwszczyny”. Do miejscowych wsi wyruszają wyprawy naukowe, które badają materialną i duchową kulturę Bojków. Stopniowo muzeum wzbogacało się o eksponaty. Niezapomniany był przypadek, gdy stary gazda zza Turki przywiózł w darze muzeum drewniany pług sochę i raważe. Wkrótce ksiądz i etnograf Jurij Kmit opracowuje także Słownik gwary bojkowskiej. Niestety, w związku z powojennymi represjami na terenach Zachodniej Ukrainy, które dotknęły także współpracowników „Bojkiwszczyny”, los muzeum został przesądzony w 1954 roku okrutnym rozkazem Ministerstwa Kultury URSR o jego likwidacji. Bogata kolekcja zaś rozproszyła się po różnych placówkach muzealnych. Wiele rarytasów osiadło w muzeach ukraińskich, a niektóre przedmioty pozostały za granicą: stare druki — w Petersburgu, historyczne kroniki — w Niemczech. Odrodzenie muzeum zbiegło się z odbudową Niepodległej Ukraińskiej Ojczyzny. Ponownie rozpoczęło ono działalność w 1991 roku jako filia Lwowskiego Muzeum Narodowego w dawnym budynku szkoły parafialnej, zbudowanej przez mieszkańców miasta jeszcze w 1679 roku na fundamentach starożytnych z XVI wieku. Transformacje organizacyjne zakończyły się w 2001 roku, kiedy muzeum „Bojkiwszczyna” przeszło pod podporządkowanie zarządu kultury obwodowej administracji państwowej jako samodzielne muzeum z własnym bilansem. Dziś działają tu trzy stale czynne ekspozycje, wśród których największą uwagę przyciąga wystawa „Gospodarcza i materialna kultura Bojków oraz bojkowski strój”, w której przedstawiono drewniane przedmioty bojkowskiego gospodarstwa domowego, kobiece i męskie bojkowskie ubrania, wzory haftów Turkowszczyzny, kącik bojkowskiej chaty (bambetel, kołyska, skrzynia, stół, haftowany obrus, ręczniki, świecznik), przedmioty tkactwa (terlice, osikaczki, kądziele, wrzeciona, przędzalnicze prządki, krosna, warsztaty tkackie). Obecnie życie muzealne się odradza. Dziś ogólna liczba zbiorów fondowych wynosi ponad 22 000 jednostek.
PRENUMERATA—2013 PRENUMERATA—2013 Koszt prenumeraty Koszt prenumeraty (z dostawą i kosztami pocztowymi): (z dostawą i kosztami pocztowymi):
Tłumaczenie maszynowe
Założyciel: Ogólnoukraińskie Towarzystwo „Proświta” imienia Tarasa Szewczenki Świadectwo rejestracyjne KV nr 4066 z 02.03.2000 r. Szef-redaktor Pawło MOWCZAN Redaktor naczelna Lubow HOŁOTA Kolegium redakcyjne Lubow HOŁOTA (przewodnicząca), Jarema HOJAN, Pawło MOWCZAN, Ołeksandr PONOMARIW, Iwan JUSZCZUK Zastępcy redaktora naczelnego Petro ANTONENKO 279-49-47, Jewhen BUKET 279-39-55 Zastępca redaktora naczelnego ds. produkcji Natala SKRYNNYK 278-01-30 (tel/faks) Sekretarz odpowiedzialna Iryna SZEWCZUK Dział pracy oświatowej Nadia KYRIAN 270-55-57 Dział kultury Mykoła CYMBALUK 279-49-47 Dział korekty Tetiana SZCZERBAK Iryna STELMACH 278-63-69 Skład komputerowy Iryna SZEWCZUK Wołodymyr ŻYHUN 278-63-69 Korespondent Ulana WOLIŁOWSKA Redaktor internetowy Ołeksandr ŁYTWYNENKO 279-39-55 Redaktor dyżurny Ulana WOLIŁOWSKA Księgowość 279-41-46 Adres redakcji: ul. Chreszczatyk, 10-B, m. Kijów, 01001 E-mail: slovo_prosvity@ukr.net http://slovoprosvity.org http://prosvitanews.org.ua Wydrukowano z gotowych form fotograficznych w spółce z o.o. „Polihrafcentr” w środę. Nakład w marcu — 22 600 Korespondencja z czytelnikami — tylko na łamach gazety. Odpowiedzialność za wiarygodność informacji ponoszą autorzy. Redakcja zastrzega sobie prawo do redagowania i skracania tekstów. Redakcja nie zawsze podziela poglądy swoich autorów. Przy korzystaniu z naszych publikacji powołanie się na „Słowo Proświty” jest obowiązkowe. I n d e k s g a z e t y „Słowo Proświty” — 30617
Tłumaczenie maszynowe