Strona · s. 10strona oryginału ↗
«Nie oszukujcie waszych dzieci…»
Слово Просвіти, №11 за 2014 рік
Wasyl PORTIAK
Dobrze pamiętamy słynne Frankowe słowa o Tarasie Szewczence: że poeta, urodziwszy się chłopem, „stał się władcą w królestwie ducha”. A trzeba nam wszystkim było dożyć 200. rocznicy urodzin Szewczenki, żeby usłyszeć coś innego: że ktoś urodzony w pańszczyźnie nie może z krwi być Ukraińcem i zostać władcą umysłów! Coś tu, jak mówią, jest nie tak. Coś tu jest nieczyste. Najpierw autorzy filmu dokumentalnego „Tajemnice Geniusza Szewczenki”, pokazanego w nocy z 10 na 11 marca w telewizji 1+1, biorą się za matkę Tarasa. Poprawka jej imienia w księdze metrykalnej oraz niejasne plotki i przekazy o dziewczęcej hańbie siostry matki, Ahafii, dają autorom filmu podstawę do ogłoszenia „sensacji”: ta ciotka Hafia była jego matką! Że to nic, iż do księgi metrykalnej obok wpisano jako ojca nieślubnego dziecka, urodzonego przez zhańbioną dziewczynę, żonatego mężczyznę (Hryhorija Szewczenkę), nikt by nawet nie pomyślał. Dziś także, a co dopiero w XIX wieku! Ale cóż tam zdrowy rozsądek i konwenanse, kiedy chodzi o główną wersję – o prawdziwe ojcostwo. Przecież nie zwykły wieśniak, poddany pańszczyźniany mógł dać życie geniuszowi! Tym bardziej że dziewięć miesięcy przed narodzinami Szewczenki nie wiadomo, gdzie się włóczył wielki książę Konstanty… Tak, właśnie on, Konstanty Romanow, jeden z trzech książąt, brat dwóch przyszłych cesarzy. Skoro, jak świadczą dokumenty, w tym czasie nie było go „na miejscu służby”, to dlaczego nie miałby być w majątku Engelhardta, a nawet w samych Moryncach?.. Oto i tak! Teraz jasne, skąd u Szewczenki nienawiść do carów w ogóle, a do dworu Romanowów w szczególności. Szczegółowe rozbieranie wszystkich wersji szewczenkowskich tajemnic, wspomnianych w filmie, to rzecz długa i nużąca. Jest tu i hipotetyczne ojcostwo Szewczenki, i motyw „błękitnej krwi” (bo jak dziś bez niej)… Lecz jak można szukać w tym filmie prawdy, skoro twórcy sensacji – autorka Swietłana Usenko i reżyserka Olena Jelisiejewa – lepią historię skompleksionego bastarda z książęcej krwi, a naprawdę nie wiedzą, z kim mają do czynienia? Bo mówić, że Szewczenko jesienią 1845 roku znajdował się w głębokiej depresji, to zwykła ignorancja. Chodzi przecież o miesiące najpotężniejszego twórczego wybuchu w życiu poety! „Rok wysokiego słońca Ukrainy – pisze Jewhen Swerstiuk. – Czas cudownego odkrywania narodowych głębi, czas proroctw, które określiły charakter idei ukraińskiej na kolejne stulecia”. Jesienią i w grudniu 1845 roku powstały „Heretyk”, „Wielki loch”, „Najemnica”, „Kaukaz”, „Trzy lata”, „Chołodnyj Jar”, „I umarłym, i żywym”(!), „Psalmy Dawida” (jest ich blisko dziesięć) i inne utwory. A na koniec, podczas choroby, pokazanej w filmie z jakiegoś powodu jako napad histerii z elementami epilepsji (epizody inscenizowane to w ogóle całkowita katastrofa), powstał „Testament”, odczytany zresztą z ekranu z rażącym błędem. Oto dziś problem z Szewczenką. A raczej z tymi, którzy zwracają się nie do jego Słowa, lecz do tego, co, jak pisał Jurij Pokalczuk, leży na dnie. Zestawiają miesiące i obliczają, kto jeszcze mógł być „biologicznym” ojcem poety. Dociekają – pił czy nie pił, a jeśli pił, to co i ile… Tu i ówdzie słyszymy o potrzebie przybliżenia poety młodzieży, która nie przyjmuje „sczerniałego od patyny” i „oskórzonego” Szewczenki. Ale zostawcie w spokoju ten kożuch, nie wytrząsajcie z niego Szewczenki! Lepiej przeczytajcie dziś „Kaukaz” i „Chołodnyj Jar”! Nie tylko zwyczajnie, lecz – jak pisał Taras: „Myślcie, czytajcie!..”. Zatrzymajcie się nad prawdziwą tajemnicą – nad ogromną treścią samego czterowiersza „I dzień idzie, i noc idzie…” albo nad boską naturą natchnionego słowa („Cóż by się zdawało, słowa…”). Jeśli znudziło wam się może prymitywne nauczanie twórczości Szewczenki w szkole, przeczytajcie ponownie – ale uważnie! – wiersz programowy „Minęło mi trzynaście lat” – rzadkie w poezji światowej odtworzenie aktu olśnienia z wysoka. A co do czapki i kożucha… Szewczenko dobrze się znał na tym, czym jest obraz. Ręką nawet nie artysty, ale wprawnego amatora można kilkoma kreskami odtworzyć to popularne przedstawienie, a z naprawdę cudownym autoportretem z 1840 roku nie każdemu tak się uda. Wprawnie to zrobił na przykład artysta Wołodymyr Taran, natomiast logo stworzone z okazji 200. rocznicy jest zupełnie nieudane. Ale czy w tym jest sedno poety! Majdan pokazał, że współczesnej młodzieży nie chodzi ani o kożuch, ani o modny płaszcz. Ona stała pod kulami ze słowami „Walczcie – zwyciężycie, Bóg wam pomaga!” U milionów Ukraińców te wiersze będą się teraz kojarzyć z biblijną pięknością zabitego młodego człowieka, Serhija Nihojana. A przy bezosobowym wyzywaniu Majdanu hordą i paskudztwem, na które pozwoliła sobie pewna dama od architektury, która postawiła w centralnym miejscu ekspozycji Muzeum Szewczenki carycę Katarzynę (pozdrowienia dla autorów filmu, którzy uczynili ją babcią poety!), od razu przypomina się reakcja Szewczenki na podobną ocenę hajdamaków: „Kłamiesz, mordercy ludu! Za świętą prawdę i wolność zbójnik nie stanie…” Przeżywamy ciężkie czasy. Odliczanie idzie na dni, a może i na godziny. Stoimy przed groźbą utraty terytoriów państwowych, przywrócenia reżimu, a nawet pozbawienia niepodległości. Ale już wyrosło nowe pokolenie, urodzone w wolnej Ukrainie. I choćby ktokolwiek wzdychał – „nie przyjmują!” – Szewczenko jest z nimi. Nie wymyślony, rozgoryczony bastard Romanowów, lecz zrodzony przez kozacki naród, przytłumiony, ale kumulujący w sobie siłę. Wielki przyjaciel jasnych ludzi rosyjskiej kultury i nieprzejednany wróg imperialnej moskiewszczyzny, która zawsze będzie zagrożeniem dla Ukrainy. Aż do jego śmierci! Z nami wszystkimi dziś słowa Szewczenki: „Wstańże, Boże, pomóż nam // Wstać znów na kata!”
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
