Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 11strona oryginału ↗

Narodowo-duchowy przywódca ludu Zakarpacia

Слово Просвіти, №11 за 2014 рік

17 marca — 140. rocznica urodzin wybitnego syna Ukrainy, narodowo-duchowego przywódcy ludu Zakarpacia ks. Augustyna Wołoszyna. Lidia KUPCZYK, przewodnicząca Lwowskiej Miejskiej Organizacji Ogólnoukraińskiej Ligi Kobiet Ukraińskich. Augustyn Wołoszyn urodził się 17 marca 1874 roku we wsi Keleczyn w okręgu wołowskim (obecnie rejon międzygórski) na Zakarpaciu, w rodzinie wiejskiego księdza Iwana Wołoszyna i Emilii Zombori, która również pochodziła z rodziny duchownych. W rodzinie było czworo dzieci: Augustyn i trzy jego siostry — Ołena, Olha i Eleonora. W tamtych czasach prawie wszystkie rodziny księży na Zakarpaciu były zmadziaryzowane, jednak w rodzinie Wołoszynów mocno trzymano się języka ruskiego i zwyczajów. Po ukończeniu wiejskiej szkoły początkowej i czwartej klasy tzw. szkoły normalnej, w 1883 r. wstąpił do gimnazjum w Użhorodzie, które ukończył w 1892 r. Nauka w gimnazjum prowadzona była w języku węgierskim, cały proces edukacyjno-wychowawczy był ukierunkowany na to, aby absolwenci stali się dobrymi węgierskimi patriotami. Po rusku dla grekokatolików wykładano tylko naukę religii oraz dla chętnych fakultatywnie język ruski, który nazywano „russkij litieraturnyj jazyk” i który był faktycznie mieszanką języka rosyjskiego i cerkiewnosłowiańskiego z niewielką domieszką słów miejscowych. Biblioteka gimnazjalna nie miała ani jednej ruskiej książki. Uczniom zabraniano rozmawiać między sobą po rusku. Po ukończeniu gimnazjum biskup Julij Fircak skierował go, jako jednego z najzdolniejszych uczniów, na wydział teologiczny Uniwersytetu Budapeszteńskiego. Ale po roku studiów w Budapeszcie Augustyn zachorował i wrócił do Użhorodu, gdzie kontynuował naukę w miejscowym Seminarium Duchownym, które ukończył w 1896 roku. W tym samym roku ożenił się z Iryną Petryk, córką profesora gimnazjum w Użhorodzie, a 22 marca 1897 roku został wyświęcony na księdza greckokatolickiego. Otrzymał nominację na stanowisko wikariusza cerkwi Przemienienia Pańskiego w Cegołni oraz katechety w Użhorodzkim Seminarium Nauczycielskim. Oprócz tego zaocznie uczył się w Wyższej Szkole Pedagogicznej w Budapeszcie, gdzie w latach 1899—1900 zdał dodatkowe egzaminy i otrzymał dyplom nauczyciela fizyki i matematyki. W latach 1900—1917 ks. Augustyn Wołoszyn wykładał w seminarium, a od 1917 do 1938 roku był dyrektorem Seminarium Nauczycielskiego w Użhorodzie. Wykładał fizykę, matematykę, gramatykę, stylistykę, pedagogikę, dydaktykę, logikę, psychologię, metodykę, psychologię pedagogiczną i inne; ze wszystkich tych przedmiotów napisał podręczniki szkolne (których wydał ponad 40) i stał się wiodącym uczonym-pedagogiem regionu. Jego koncepcja pedagogiczna maksymalnie przybliżała proces nauczania i wychowania do życia, łączyła wychowanie moralne, duchowe i fizyczne, broniła wychowania przez pracę. Określał pięć głównych czynników wychowania: rodzinę, szkołę, państwo, cerkiew i wychowawcę. Jedną z ostatnich opublikowanych przez niego prac był artykuł „O prawie szkolnym przyszłego państwa ukraińskiego” [Zbiór Naukowy Ukraińskiego Uniwersytetu Wolnego w Pradze. — T. III. — Praga, 1942. — S. 100—113.]. Uczony nie wątpił w to, że kiedyś powstanie niepodległe państwo ukraińskie, dlatego uważał za potrzebne przedstawienie swoich przemyśleń na temat prawa szkolnego tego państwa. Analizując ustrój szkolny i system szkolnictwa w różnych krajach świata, w tym w Związku Radzieckim, autor dochodzi do wniosku, że w ZSRR „szkoła stała się nie środkiem kultury, lecz środkiem jednej partii, partii komunistów, która prowadzi zaciętą walkę przeciwko głównym dziedzinom kultury, zwłaszcza przeciwko czynnikom kultury moralnej, jak przeciwko rodzinie, przeciwko kościołowi itd.”. Z bólem mówi ks. A. Wołoszyn o sytuacji na Ukrainie i „wielkiej liczbie wywiezionych w obce kraje do ciężkiej pracy, skazanych na śmierć lub zamordowanych bez żadnego sądu tysięcy i tysięcy nieszczęśników”. (Wtedy jeszcze ksiądz nie wiedział, że i jemu pisany był tak tragiczny los!). Za priorytety przyszłej ukraińskiej szkoły Augustyn Wołoszyn uważał wychowanie narodowe oraz religijno-moralne. Te poglądy wybitnego zakarpackiego pedagoga mają ogólnoukraińskie znaczenie i zasługują na baczną uwagę również dzisiaj. Ksiądz Augustyn Wołoszyn przywiązywał szczególną wagę do religijnego wykształcenia ludzi. Jego wydane liczne kazania katechetyczne, „Mały katechizm”, „mała” i „średnia” Biblia są podporządkowane potrzebom nauki szkolnej i wychowania moralnego. Ksiądz Augustyn Wołoszyn stale wypełniał obowiązki duszpasterskie (do swojego tragicznego aresztowania), wpajając swojemu narodowi wysokie wartości moralne, ucząc go pracowitości, dobra, sprawiedliwości i miłosierdzia. Pisał także wiersze, opowiadania, sztuki, oceniał utwory literackie, książki, przerabiał i przystosowywał cudze utwory dla miejscowego czytelnika. Jego liczne dzieła to typowa twórczość proświtowska, adresowana do konkretnego czytelnika, słuchacza i widza. Tak w latach 1913—1918 wydał serię książek „Czytelnia. Książeczki dla ludu”. Przystosowując opowiadania zagranicznych autorów do miejscowego życia, ks. Wołoszyn podpisywał się pseudonimem „Iwanowycz”. Kontynuował taką tematykę ks. Augustyn Wołoszyn już jako dojrzały pisarz w nowych warunkach historycznych, tworząc w latach 20. i 30. XX wieku szereg opowiadań, powieści i sztuk, w których opisał życie wsi górskich. Na przykład opowiadanie „Palenka-zahuba”, sztuki „Marusia Werchowynka”, „Bez Boga ni do porocha” i inne. Na początku lat 40. Wołoszyn napisał trzy sztuki o tematyce historycznej — „Fabiola”, „Kniaź Laborec” oraz „Syn Srebrnej ziemi Jurij Dowża”. Znaczną część swojego życia twórczego ks. Augustyn Wołoszyn poświęcał działalności dziennikarskiej i wydawniczej. W latach 1903—1918 był redaktorem jedynej na Węgrzech ukraińskiej gazety „Nauka”; w czasach Czechosłowacji (1920—1938) wychodziła ona pod nazwą „Swoboda”. Publikował w niej liczne materiały o życiu swojego narodu, artykuły moralno-pouczające, szerzył wiedzę z różnych dziedzin. Ponadto ks. Wołoszyn redagował czasopismo religijne „Błahowisnyk” (1922—1938), pracował w licznych gazetach i czasopismach („Rusyn”, „Ukrajinśke słowo”, „Pidkarpatśka Ruś”, „Uczytelśkyj hołos” i in.). Był autorem licznych prac dotyczących problemów języka literackiego na ukraińskim Zakarpaciu. W nich wytrwale bronił odrębności języka ukraińskiego. W 2002 roku w Użhorodzie ukazały się drukiem „Wybrane utwory” Augustyna Wołoszyna, opracowane przez Ołeksę Myszanycza. Ksiądz Augustyn Wołoszyn był aktywnym działaczem społecznym. Pod koniec 1919 roku zainicjował założenie na Zakarpaciu towarzystwa kulturalno-oświatowego „Proświta”, które przetrwało do marca 1939 r. Zakarpacka „Proświta” działała w ścisłej współpracy z galicyjską „Proświtą”, zorganizowała setki czytelni na wsiach, amatorskich kół chóralnych i dramatycznych, włączyła się w akcję likwidacji analfabetyzmu wśród ludności. Dzięki staraniom „Proświty” wydano setki utworów literackich i książek popularnonaukowych dla ludu. W 1929 roku Wołoszyn zainicjował założenie na Zakarpaciu towarzystwa „Uczytelśka hromada”, które również istniało do czasu okupacji Zakarpacia przez Węgry; był jego stałym honorowym przewodniczącym. Ksiądz Augustyn Wołoszyn bronił interesów Ukraińskiego Kościoła Greckokatolickiego, bronił tradycyjnego obrządku. Szczególnie ważną jego zasługą było zachowanie cyrylicy w drukowaniu książek w czasie węgierskiej ofensywy szowinistycznej. Śmiało występował przeciwko tym księżom, biskupom i przedstawicielom władz z Budapesztu, którzy próbowali wprowadzić na Zakarpaciu nabożeństwa w języku węgierskim, a ruskie książki drukować alfabetem łacińskim. Wspólnymi siłami patriotów Zakarpacia ta antyukraińska akcja nie została wprowadzona w życie. Ksiądz Augustyn Wołoszyn zdołał szerokie masy, niegdyś ciemnych i przygnębionych cudzoziemską niewolą Rusinów, włączyć do ogólnoukraińskiego ruchu wyzwoleńczego. Zakarpaccy Ukraińcy poczuli się częścią jednego narodu ukraińskiego i zadeklarowali przed całym światem swoje dążenia państwowotwórcze. Działalnością polityczną w ukraińskich organizacjach społeczno-politycznych Zakarpacia ks. Wołoszyn zaczął zajmować się w 1919 roku, kiedy po rozpadzie imperium austro-węgierskiego zakarpaccy Ukraińcy opowiadali się za połączeniem Karpackiej Ukrainy z innymi ziemiami ukraińskimi. Ksiądz Augustyn brał udział w łączeniu Rad Narodowych w Pierwszą Centralną Ruską Radę Narodową Rusi Podkarpackiej. Jego autorytet w tej Ruskiej Radzie Narodowej był bardzo wysoki, jednak Rada nie miała realnej władzy. Ponadto ks. Augustyn Wołoszyn był członkiem „Dyrektorium Zakarpacia” — tymczasowego rządu Rusi Podkarpackiej na czele z gubernatorem Heorhijem Żatkowyczem, który istniał od 12 sierpnia 1919 r. do 17 marca 1921 roku. Jednak niekorzystna sytuacja międzynarodowa i krytyczne położenie Dyrektorium Ukraińskiej Republiki Ludowej w wyniku agresji bolszewickiej Rosji nie pozwoliły zrealizować nadziei zakarpackich Ukraińców na zjednoczenie w jednym państwie ukraińskim. Karpacka Ukraina weszła w skład Czechosłowacji na prawach autonomii. W 1923 roku ks. Augustyn Wołoszyn założył i stanął na czele Narodowo-Chrześcijańskiej Partii (1923—1939), z ramienia której został wybrany posłem do parlamentu czechosłowackiego (1925—1929), gdzie bronił interesów Zakarpacia. Do 1938 roku głównym celem działalności Wołoszyna-polityka było osiągnięcie prawdziwej autonomii Rusi Podkarpackiej w ramach Republiki Czechosłowackiej. Nawiasem mówiąc, ks. A. Wołoszyn był współautorem projektu ustawy o Konstytucji autonomicznej Rusi Podkarpackiej. Po konferencji monachijskiej we wrześniu 1938 roku z udziałem Niemiec, Anglii, Francji i Włoch, Republika Czechosłowacka przestała istnieć, przekształcając się w państwo federacyjne Czechów, Słowaków i podkarpackich Ukraińców. Utworzono rząd Rusi Podkarpackiej na czele z premierem Andrijem Brodijem, w którym Wołoszyn był sekretarzem stanu. Był to początek istnienia w centrum Europy państwa karpacko-ukraińskiego. Jednak po dwóch tygodniach władze praskie aresztowały premiera Brodija, ogłaszając go węgierskim szpiegiem, rozwiązały jego rząd i utworzyły nowy. Augustyna Wołoszyna mianowano premierem autonomicznego rządu Karpackiej Ukrainy. Tydzień po mianowaniu księdza Wołoszyna premierem faszystowskie Węgry zajęły nizinną część Zakarpacia. Zgodnie z decyzją arbitrażu wiedeńskiego, 2 listopada 1938 r. do Węgier odeszły miasta Użhorod, Mukaczewo i Berehowo — łącznie około 1500 km2 terytorium. W związku z tym premier Wołoszyn przeniósł się z rządem do Chustu, który stał się stolicą Rusi Podkarpackiej. 22 listopada 1938 roku parlament Republiki Czechosłowackiej przyjął ustawę konstytucyjną o statusie państwowo-prawnym Rusi Podkarpackiej jako „autonomicznej części składowej Republiki Czechosłowackiej”. Do budowy Karpackiej Ukrainy przyłączyli się przedstawiciele całego narodu ukraińskiego. Ksiądz Wołoszyn zainicjował utworzenie na bazie oddziałów Ukraińskiej Obrony Narodowej Sił Zbrojnych Karpackiej Ukrainy pod nazwą „Karpacka Sicz”. 12 stycznia 1939 roku rząd Wołoszyna ogłosił przygotowania do wyborów parlamentarnych. 18 stycznia premier Wołoszyn rozwiązał wszystkie partie polityczne, tworząc w zamian prorządowe Ukraińskie Zjednoczenie Narodowe, na którego listę w wyborach parlamentarnych 12 lutego 1939 roku zagłosowało 92% wyborców. A miesiąc po tych wyborach Hitler zgodził się, aby Węgry zajęły całe Zakarpacie. 40-tysięczne wojsko węgierskie od południa i zachodu przekroczyło granicę Zakarpacia i od razu natrafiło na ogień kureni Karpackiej Siczy. 14 marca 1939 roku Wołoszyn w imieniu rządu wystąpił w radiu w Chuście z oświadczeniem o zamiarze ogłoszenia niepodległości państwowej Karpackiej Ukrainy. Rankiem 15 marca 1939 r. w budynku gimnazjum w mieście Chust Wołoszyn otworzył pierwszą sesję Sejmu Karpackiej Ukrainy. Tego samego dnia Sejm jednogłośnie ogłosił Karpacką Ukrainę niepodległym państwem, republiką z prezydentem na czele. Językiem państwowym Karpackiej Ukrainy uznano ukraiński; zatwierdzono niebiesko-żółtą flagę, herb tryzub i hymn państwowy „Szcze ne wmerła Ukrajina”. Deputowani Sejmu jednogłośnie wybrali ks. Augustyna Wołoszyna prezydentem Karpackiej Ukrainy. Jednak 15 marca 1939 roku był pierwszym i ostatnim dniem istnienia niepodległej republiki Karpacka Ukraina. Posiedzenie Sejmu odbywało się już przy huku broni armii węgiersko-faszystowskiej, która rozpoczęła okupację wojskową Karpackiej Ukrainy. W tamtych godzinach na Krasnym Polu, na obrzeżach Chustu, żołnierze Karpackiej Siczy wraz z ochotnikami-seminarzystami prowadzili walkę przeciwko oddziałom węgierskim. Wieczorem następnego dnia oddziały węgierskie zajęły Chust i do końca marca okupowały całe terytorium Zakarpacia. Augustyn Wołoszyn w tych dramatycznych wydarzeniach wykazał się niezwykłą odwagą i opanowaniem, działał spokojnie, rozważnie, ale nie miał żadnego wyjścia. Siły zła zwyciężyły Karpacką Ukrainę i rozpoczęła się ponad pięcioletnia okupacja węgiersko-faszystowska. Prezydent Augustyn Wołoszyn wraz ze swoim rządem opuścili Chust i przekroczyli granicę rumuńską. Przez Jugosławię, Austrię i Berlin dotarli do Pragi. W Pradze ks. A. Wołoszyn wycofał się z polityki i związał swój los z Ukraińskim Wolnym Uniwersytetem (UWU), którego doktorem filozofii został 30 października 1938 roku. Kolegium profesorów UWU wybrało ks. A. Wołoszyna profesorem pedagogiki, a następnie prodziekanem wydziału filozoficznego. W kwietniu 1945 roku został rektorem UWU — ostatnim rektorem praskiego okresu UWU. Kiedy w ostatnich dniach wojny pracownicy uniwersytetu rozpoczęli ewakuację do Wiednia i Monachium, ksiądz Wołoszyn pozostał w Pradze, motywując to tym, że nie może zostawić swoich tamtejszych parafian. Na początku maja 1945 roku do Pragi wkroczyła Armia Radziecka. 21 maja 1945 roku sowiecki „SMIERSZ” aresztował Augustyna Wołoszyna. Z Pragi wywieziono go do moskiewskiego więzienia Lefortowo, potem przeniesiono do Butyrskiego. W więzieniu przebywał 52 dni. Po licznych przesłuchaniach, więziennych torturach fizycznych i moralnych ks. A. Wołoszyn zmarł 19 lipca 1945 r. w więzieniu Butyrskim w 72. roku życia. Miejsce jego pochówku jest nieznane. 5 marca 2002 roku Prezydent Ukrainy Leonid Kuczma podpisał dekret o nadaniu Augustynowi Wołoszynowi pośmiertnie tytułu „Bohater Ukrainy”.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn