Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 12strona oryginału ↗

Nasz wkład do wspólnego skarbca

Слово Просвіти, №11 за 2014 рік

Petro DOWHOSZYJA, m. Borszczów, obwód tarnopolski. Pierwszą czytelnię „Proświty” na Borszczowszczyźnie założono w Skale nad Zbruczem w 1884 roku, wkrótce stała się ona największą pod względem liczby uczestników w całej Galicji (ponad 600 członków) — dzięki pracy założyciela, greckokatolickiego księdza Kelestyna Kosteckiego i jego następców. W przeważającej większości wsi i miasteczek powiatu borszczowskiego czytelnie „Proświty” powstały z inicjatywy świadomych miejscowych mieszkańców (w 1884 roku, we wsiach Iwanie-Puste, Ozeriany, Paniowce). W niektórych wsiach — na bazie istniejących „Czytelni Ruskich”, „Czytelni Samodzielnych” lub czytelni imienia Kaczkowskiego. We wsi Żylińce czytelnia została utworzona 14 lutego 1894 roku z inicjatywy księdza Omelana Hlibowyckiego, proboszcza wsi Cygany, oraz przy wsparciu właścicielki „dóbr wiejskich” księżnej Teresy Sapiehy. To ten sam ksiądz, u którego w 1895 roku przez prawie dwa miesiące latem gościła rodzina Iwana Franki. Zadaniem czytelni „Proświty” było stanąć w obronie oświaty i kultury narodu z hasłem „Przeciw ciemnocie — wszyscy do boju!”. Nawet w niewielkiej wsi Wysieczka była czytelnia „Proświty”. Koło „Proświty” w powiatowym Borszczowie powstało w 1891 roku, jego przewodniczącym został ówczesny burmistrz Wasyl Drozdowski. W 1909 roku w Borszczowie otwarto filię „Proświty”. Członkowie czytelni „Proświty” w każdej wsi, w której się znajdowały, aktywnie opiekowali się życiem narodowym Ukraińców. Później, w latach 20. i 30. ubiegłego wieku, zajmowali się także ekonomicznymi warunkami egzystencji, gdyż „Proświta” tworzyła tak zwane śpichlerze — społeczne spichlerze, z niej wyrosły także „Silśkyj Hospodar”, „Masłosojuz” oraz inne organizacje spółdzielcze Ukraińców Galicji. W wykazie książek, które znajdowały się w bibliotekach czytelni, było niemało pozycji o tematyce gospodarczej, z których wypożyczający czerpali wiedzę o tym, jak prawidłowo i oszczędnie prowadzić prywatne gospodarstwa, jak uprawiać rośliny i hodować drób. Głównymi jednak pozostawały cele polityczno-kulturalne, jako że były podstawą istnienia narodu. Polska władza okupacyjna to rozumiała, dlatego czytelnie znajdowały się pod stałym, czujnym okiem państwa. Członkostwo w czytelni „Proświty”, zwłaszcza w latach 20.–30. XX wieku, świadczyło o wielkiej odwadze obywatelskiej i wysokiej świadomości narodowej. Niektórzy członkowie poruszali także kwestie czysto polityczne, choć statut tego zabraniał. Na przykład w Wysieczce w 1928 roku członkowie czytelni ustawili „drewniany krzyż za poległych strzelców”. W Hermakówce proświcianie w 1923 roku na jednym z posiedzeń mówili o „ustawieniu pomnika za poległych bojowników Ukrainy”. A to już była czysta polityka, której Rzeczpospolita wobec samowolnie zaanektowanej przez siebie Galicji nie mogła znieść. W rezultacie w czytelni przeprowadzono rewizję. A powodem zamknięcia stały się… zakazane przez władze książki, takie jak „Nasza mowa ojczysta” M. Wozniaka. „Proświta” doświadczała ciągłych prześladowań ze strony polskich władz, zwłaszcza po zakończeniu wojny polsko-ukraińskiej i zagarnięciu Galicji przez Polskę. Z uwagi na to, że niemało wsi powiatu borszczowskiego znajdowało się w tak zwanej strefie „sanitarnej” (czyli przygranicznej, gdzie nie mogły istnieć aktywne ukraińskie organizacje), czytelnie „Proświty” władze od czasu do czasu zamykały, choć starały się zachować wizerunek demokratycznego państwa Rzeczypospolitej. Lwowska gazeta „Diło”, na przykład, 23 sierpnia 1932 roku pisała: „W czytelni w Muszkatówce zakazanymi książkami były »Kobziarz« T. Szewczenki, »Narodowy ilustrowany kalendarz-almanach »Czerwona Kalyna« na 1929 rok, utwory I. Franki…”. Wtedy też przerwano działalność „Proświty” w Mielnicy. To samo wydawnictwo donosiło: „W rozporządzeniach starostwa powiedziano, że w rezultacie tego dalsze istnienie towarzystw i ich działalność stały się niebezpieczne dla państwa”. 15 grudnia 1934 roku w Borszczowie odbyło się święto „Proświty”, na którym własną twórczość zaprezentowały chóry i kółka dramatyczne z niemal wszystkich czytelni powiatu. W 1938 roku Borszczowska filia „Proświty” zrzeszała 41 czytelni, w których działało ponad 6000 członków. Czytelnie na wsiach posiadały 28 własnych budynków, 40 bibliotek z 12 tysiącami książek, 38 kółek teatralnych, 16 chórów, 6 orkiestr. Filia w Mielnicy, założona w 1925 roku, miała 25 czytelni, które odwiedzało 2700 osób, 13 budynków, 25 bibliotek, 20 kółek dramatycznych, 13 chórów, kilka kursów oświatowych. Temu sprzyjała pełna poświęcenia praca wielu osób, przede wszystkim adwokata Mychajła Dorundjaka, a także jego współpracowników: lekarza Romana Jarosiewicza, adwokata Jeronima Kałytowskiego, księży Omelana Hlibowyckiego, Ołeksandra Łewyckiego, Antona Kaznowskiego, Mykoły Swaryczewskiego, Ołeksandra Kapustyńskiego, Jewhena Czubatego i innych. Później ich pełną poświęcenia pracę kontynuowali Andrij Łuniw, eks-sędzia Petro Smal, lekarz Jarosław Szałauta, aktorka Ludmyła Petrowycz-Smal, Stepan Workun, Semen Kowbel, Josyf Szałaćkyj, Mychajło Dribniuk, Wołodymyr Hołubec, księża Dmytro Kurdydyk, Josyp Małycki, Iwan Czołhan, Ołeksej Huniowski, Semen Hrebeniuk… Wszystkie czytelnie „Proświty” w powiecie borszczowskim zakończyły swoją działalność we wrześniu 1939 roku, wraz z przyjściem radzieckiej władzy komunistycznej. Działalność czytelni „Proświty” na Borszczowszczyźnie została wznowiona w czasach okupacji niemieckiej (wówczas nazywała się Ukraińskie Towarzystwo Oświatowe). Wraz z powrotem władzy radzieckiej w 1944 roku „Proświta” zniknęła. Odrodziła się na Borszczowszczyźnie dopiero pod koniec 1988 roku, kiedy inteligencja Borszczowszczyzny zaczęła organizować się do pracy społecznej. Początkowo zbierano się to w redakcji gazety „Nadzbruczanśka prawda”, to w czytelni centralnej biblioteki rejonowej. Później siedzibą stała się Borszczowska Szkoła Sztuk, w której dyrektor Hałyna Onyśko (później straciła stanowisko) pozwoliła zbierać się grupie inicjatywnej w celu omówienia projektu Statutu Towarzystwa Języka Ojczystego. Niemal na każdym zebraniu był obecny pracownik komitetu rejonowego partii komunistycznej, który jednak nie ingerował w przebieg wydarzeń. W tym samym 1988 roku Petro i Marija Dowhoszyja oraz Herasym Kostećkyj zbierali podpisy w borszczowskich urzędach i organizacjach za nadaniem statusu państwowego językowi ukraińskiemu i wysyłali je do Kijowa do Komisji ds. wychowania patriotycznego i internacjonalistycznego Rady Najwyższej USRR. Borszczowskie Towarzystwo Języka Ojczystego (jeszcze wtedy oficjalnie nie zarejestrowane) wystąpiło z inicjatywą zbiórki funduszy na budowę w centrum rejonowym pomnika Tarasa Szewczenki. W drukarni rejonowej wykonano specjalne blankiety według szkicu artysty-grafika Mykoły Wyrowoho i rozprowadzano je w rejonie. Komitet rejonowy partii komunistycznej początkowo sprzeciwiał się temu, ale później pozwolił rozdawać blankiety nawet na zebraniach aktywu partyjno-gospodarczego. 15 stycznia 1989 roku z inicjatywy dziennikarza Petra Dowhoszyi odbyło się zebranie założycielskie Towarzystwa Języka Ojczystego imienia Tarasa Szewczenki. Uczestnicy wybrali na przewodniczącego Borszczowskiego Towarzystwa Języka Ojczystego Petra Dowhoszyję, sekretarza odpowiedzialnego redakcji „Nadzbruczanśka prawda”. Jednak komitet rejonowy partii komunistycznej był przeciwny: wybranego przewodniczącego borszczowskiego Towarzystwa zmuszano do napisania i opublikowania w prasie „pokutnego” listu. Kategorycznie odmówił. W sprawę wmieszał się przewodniczący Tarnopolskiego Obwodowego Towarzystwa Języka Ojczystego Roman Hromiak, profesor instytutu pedagogicznego. Przybył wraz z poetą Heorhijem Petrukiem-Popykiem do Borszczowa, aby pod koniec stycznia ponownie przeprowadzić zebranie założycielskie Towarzystwa. Tym razem odbyło się ono z udziałem sekretarza komitetu rejonowego partii komunistycznej. Uczestnicy zebrania potwierdzili swoją wcześniejszą decyzję o utworzeniu Borszczowskiego oddziału Towarzystwa Języka Ojczystego oraz o wyborze przewodniczącego i członków zarządu. Wtedy też Petra Dowhoszyję wybrano delegatem na Konferencję Założycielską republikańskiego Towarzystwa Języka Ojczystego im. Tarasa Szewczenki, która odbyła się 11-12 lutego 1989 roku w Kijowie. 21 grudnia 1989 roku Borszczowskie zjednoczenie rejonowe Towarzystwa zostało zarejestrowane. Począwszy od marca 1989 roku żadne święto szewczenkowskie nie odbywało się bez udziału Towarzystwa Języka Ojczystego (później — „Proświty”). Od 1997 roku Borszczowska „Proświta” przeprowadza rejonowe konkursy recytatorów poezji Tarasa Szewczenki, a także tradycyjną lekcję szewczenkowską „Proświty” — przy pomniku Kobziarza w centrum miasta, na której występował występują zwycięzcy konkursu recytatorskiego. W 1989 roku 6 członków Towarzystwa Języka Ojczystego zostało radnymi rad miejskich i rejonowych: Jewhen Poważnyj, Marta Kuźmycz, Petro Dowhoszyja, Jewhen Ołeksiuk, Wołodymyr Osadczuk, Herasym Kostećkyj. Przewodniczącego rejonowego Towarzystwa Petra Dowhoszyję wybrano przewodniczącym rady miejskiej, zastępcą przewodniczącego komitetu wykonawczego rejonu, przewodniczącym rady rejonowej. Z inicjatywy Towarzystwa Języka Ojczystego w Borszczowie przemianowano ulice miasta. 23 grudnia 1990 roku odbyła się III sprawozdawczo-wyborcza konferencja Borszczowskiego Rejonowego Zjednoczenia Towarzystwa Języka Ukraińskiego im. Tarasa Szewczenki „Proświta”, na której wybrano zarząd w składzie: dziennikarze Petro Dowhoszyja, Marija Dowhoszyja, lekarz Herasym Kostećkyj, ekonomista Petro Stepan, lekarka i poetka Hanna Kostiw-Huska, pedagog, inspektor rejonowego wydziału oświaty Lidija Majuk, nauczycielki Marija Tymoczkiw, Marija Waśkiw, Marta Kuźmycz, Lubow Rozina, Iwan Stecewycz, bibliotekarka Bohdana Wasyliw, reżyser teatru ludowego Wołodymyr Dutczak. Borszczowska „Proświta” była wśród współzałożycieli pierwszego na południu Tarnopolszczyzny demokratycznego czasopisma „Hałyćkyj wisnyk” (1991 rok). Z inicjatywy i przy aktywnym udziale „Proświty” w 1992 roku po raz pierwszy we wsiach rejonu borszczowskiego przeprowadzono uroczystości z okazji 50-lecia UPA. Z tym programem członkowie „Proświty” występowali w Kamieniecko-Podolskiej szkole wojskowej oraz instytucie pedagogicznym. Z okazji 125-lecia „Proświty” w Borszczowie w 1993 roku ujrzał światło dzienne zbiór „Podnośmyż swego ducha!”, opracowany przez Mariję i Petra Dowhoszyjów. Wiele jego egzemplarzy podarowano Krymskiej „Proświcie”, a także nauczycielom i uczniom z obwodu mikołajowskiego oraz jednostkom wojskowym. Nawiasem mówiąc, nauczycielki-członkinie „Proświty” Lubow Rozina, Oksana Heryłyk, Olha Kochaniuk, Iryna Łodin uczyły języka ukraińskiego oficerów jednostek wojskowych stacjonujących w okolicach Borszczowa. Wołodymyr Dutczak i Petro Dowhoszyja występowali z wykładami w jednostkach wojskowych. 30 stycznia 1994 roku Borszczowska „Proświta” zorganizowała wieczór poświęcony Wasylowi Stusowi, w którym wzięli udział jego towarzysze broni Mykoła Horbal i Wasyl Owsijenko. W tym samym roku grupa twórcza Borszczowskiej „Proświty” (bandurzysta Mychajło Dubinewycz, recytatorzy Wasyl Łelyk, Wołodymyr Dutczak) przebywała z programem koncertowym na Kirovohradszczyźnie. W 1994 roku „Proświta” odnalazła i odrestaurowała grób wybitnego działacza społecznego, adwokata Mychajła Dorundjaka, ustanawiając na nim pomnik. Od lipca 1997 roku zaczęło działać radio „Borszcziwśkyj hołos”, którego założycielem jest rejonowe zjednoczenie „Proświty”. Wiele spraw „Proświta” zorganizowała na Borszczowszczyźnie po raz pierwszy: wieczory pamięci metropolity Andrzeja Szeptyckiego (1994), kardynała Josyfa Slipyja (1997), poświęcenie własnej świetlicy w Domu Ludowym (1996), uczczenie pamięci bohaterów Krut i Bazaru (1996), Wołodymyra Iwasiuka (1999), Oleny Telihy, Iryny Wilde, Sołomiji Kruszelnyćkiej, Stepana Bandery, Jarosława Helasa… 9 lutego 2001 roku członkowie borszczowskiej „Proświty” Petro i Marija Dowhoszyjowie, Hanna Kostiw-Huska wraz z pracownikami rejonowego domu kultury, śpiewaczkami Mariją Kaszubiak, Mariją Chrapczynśką, Olhą Stus, pianistą Myrosławem Szmańkiem, młodym bandurzystą Tarasem Kuźmyczem wystąpili z kompozycją artystyczną we Lwowskim Muzeum Pamięci Iwana Franki, dedykując ją pamięci poetki Kłymentyny Popowycz-Bojarśkiej. W 2003 roku ukazała się książka Petra Dowhoszyi „Borszczowska „Proświta”: przeszłość i teraźniejszość”. Dzisiejsza „Proświta” na Borszczowszczyźnie to 30 komórek we wsiach, osiedlach i mieście, to nowe oświatowe książki naukowo-publicystyczne Petra i Mariji Dowhoszyjów, zbiory poetyckie Hanny Kostiw-Huski, wieczory twórcze, spotkania i prezentacje w Kijowie, Tarnopolu, Kołomyi, Czortkowie, Zaleszczykach; aktywna promocja czarnej borszczowskiej koszuli oraz unikalnych historycznych i przyrodniczych miejsc pamięci Borszczowszczyzny; udział w międzynarodowych konferencjach ukraińsko-polsko-czesko-słowackich (2009, 2010, 2011 r., m. Kudowa-Zdrój, Polska, m. Borszczów). Tylko w 2013 roku Borszczowska „Proświta” przeprowadziła szereg wydarzeń z okazji rocznic urodzin Tarasa Szewczenki oraz jego powtórnego pochówku na Ukrainie, metropolity Andrzeja Szeptyckiego, obchodów rocznic UPA i ZUNR, a także świąt związanych z 80-leciem Romana Andrijaszyka, 1025-leciem Chrztu Ukrainy-Rusi, 100-leciem śmierci Łesi Ukrainki, 150-leciem Mychajła Dorundjaka, Olhy Kobylańskiej. Aktywnymi uczestnikami zostali młodzi członkowie „Proświty” Olha Drozdowśka, Rusłanka Łukijanczuk, Diana Jarema, Zoriana Pyłyp, Antonina Drozdowśka, Dmytryk Cybrij, którzy dołączyli do organizacji. Borszczowska „Proświta” przeprowadziła prezentację czarnej borszczowskiej koszuli oraz książki Tarasa Dowhoszyi „Czarna borszczowska koszula” w Jaremczu, książki Petra Dowhoszyi „Wejść w tajemnice ducha” w Narodowym Muzeum Huculszczyzny (m. Kołomyja), w miejscu urodzenia Mychajła Dorundjaka — we wsi Kyjdancz w obwodzie iwanofrankiwskim, w Tarnopolskiej Bibliotece Dziecięcej, w Zaleszczyckiej Centralnej Bibliotece Rejonowej.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn