Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 14strona oryginału ↗

Taras Szewczenko i Mychajło Kociubynski na życiowej drodze Zosyma Nedoborowskiego

Слово Просвіти, №11 за 2014 рік

Anatolij PODOLINNYJ, kandydat nauk filologicznych. Członkowie hromady okresowo zbierali się w mieszkaniach F. Czernenki, P. Kulisza, M. Kostomarowa, W. Biłozerskiego i innych, bywali też u Z. Nedoborowskiego. O każdym z wymienionych tutaj, oprócz tego ostatniego, można znaleźć wystarczające świadectwa w literaturze szewczenkoznawczej. T. Szewczenko dołączył do rodaków-hromadiwców po powrocie z dziesięcioletniego zesłania. Z. Nedoborowski poznał poetę przez S. Hułaka-Artemowskiego, bywał u niego, więc i T. Szewczenko odwiedzał go, przynosił jego małym córkom książeczki, rysunki, podarował im swój „Elementarz”. Petersburska hromada ukraińskiej inteligencji prowadziła zauważalną, stale rozszerzaną działalność oświatową, kulturalną i wydawniczą, w szczególności P. Kulisz założył drukarnię, gdzie wydawał książki w ojczystym języku. Podobne hromady zaczęły powstawać także na Ukrainie. Jednym z ich osiągnięć stało się zakładanie szkół niedzielnych, gdzie młodzież uczono czytać i pisać po ukraińsku. W ten sposób udział Z. Nedoborowskiego w działalności hromady mówi sam za siebie: był on świadomym narodowo Ukraińcem, przejmował się losem narodu, zachwycał się genialną poezją Tarasa Szewczenki. Z. Nedoborowski brał udział w pogrzebie poety w Petersburgu, a później zaproszono go do sporządzenia spisu majątku Szewczenki, o czym po trzydziestu latach opowiedział we wspomnieniach, wydrukowanych w „Kijewskoj starinie” w 1893 roku. Możliwe, że do tego skłonił go M. Kociubynski. Niedługo po śmierci poety, w 1864 roku, Z. Nedoborowski opuścił Petersburg i powrócił w rodzinne strony. Gdzie dokładnie zamieszkał, nie wiadomo. Wiadomo jedynie, że dziesięć lat, od 1883 do 1893 roku, pracował jako asesor opieki szlacheckiej w Winnicy. Miał żonę, trzy córki — Hannę, Ołeksandrę i Marię, oraz dwóch synów — Dmytra i siedmioletniego Jewłampija. Już w pierwszym roku pobytu w Winnicy Z. Nedoborowski zaprasza 19-letniego M. Kociubynskiego do nauczania swojego małego syna. Tak zaczęła się ich znajomość. Najstarsza córka Hanna znalazła pracę nauczycielską gdzieś pod Winnicą. W latach 1904—1913 była nadzorczynią żeńskiego oddziału Kamieniecko-Podolskiej dwuklasowej szkoły miejskiej. Z 1895 roku zachowała się informacja o synu Dmytro, emerytowanym chorążym, który służył w Ułanowie w powiecie lityńskim jako komisarz policyjny. A Ołeksandra i Maria, M. Kociubynski i jego siostra Lida, koledzy szkolni M. Kociubynskiego Witalij Dziubynski, Wałerij Borżkowski, Hryhorij Lwowycz oraz jeszcze niektórzy z młodych winniczan utworzyli swoiste koło kulturalne, interesowali się literaturą piękną, dużo czytali, w tym także książki zakazane przez władze. Ojciec tej rodziny, będąc bibliofilem, najwyraźniej nie stronił od młodej grupy. Nazwanie go współtwórcą formowania świadomości narodowej M. Kociubynskiego byłoby błędne. Jeszcze jako nastolatek, jak sam zaświadczył, Mychajło bardzo dużo czytał. Największy wpływ wywarli na niego Marko Wowczok, Taras Szewczenko. Wspominając czasy wspólnej nauki, O. Salikowski pisał: „Czym wyjaśnia się przebudzenie u Mychajła Mychajłowycza ciekawości do literatury ukraińskiej i to na tyle silnej, że określiła ona całą jego dalszą drogę — nie wiem”. A jednak Z. Nedoborowski mógł wpływać na utalentowanego młodzieńca i jego przyjaciół: opowiadał o Tarasie Szewczence, innych znanych ukraińskich działaczach, z którymi zapoznał się w Petersburgu, przekazał mu listy kozackiego atamana z Kubania, pisarza Jakowa Kucharenki, z którym korespondował w petersburskim okresie swojego życia. Na podstawie jego opowieści M. Kociubynski opublikował „Przyczynek do biografii Tarasa Szewczenki” w czasopiśmie „Prawda” z marca 1891 roku, zaznaczając, że te informacje otrzymał „od pewnego starszego Ukraińca” i podkreślając jego ukraińskie przekonania, bo przecież mógł napisać: „starszego człowieka” czy „winniczanina”. Trzy lata później Z. Nedoborowski sam wydrukował swoje wspomnienia o Kobziarzu. Od tamtej pory wchodzą one w całości lub w skróconej formie do różnych wydawnictw szewczenkoznawczych. Jeśli chodzi o listy Kucharenki do Z. Nedoborowskiego, to zniknęły one w jakiś sposób w mieszkaniu Kociubynskich. Zachował się tylko jeden i został wydrukowany wraz z niewielkim szkicem M. Kociubynskiego w czasopiśmie „Zoria” z 1892 roku. Nie należy zapominać, że i siostry Nedoborowskie mogły co nieco pamiętać o Kobziarzu i dzielić się swoimi wspomnieniami z M. Kociubynskim, pokazywać podarowany im „Elementarz” Szewczenki. Z. Nedoborowski jeszcze w Winnicy stał się świadkiem szybkiego wzrostu M. Kociubynskiego jako wybitnego ukraińskiego pisarza: w prasie pojawiły się jego opowiadania „Charytia”, „Choinka”, „Mały grzesznik”, „Pięciozłotnik”, „Cepiarz” i inne utwory. Dokąd udała się rodzina Nedoborowskich w 1893 roku, nie wiadomo. Możliwe, że do Kamieńca Podolskiego, wszak miejscowy krajoznawca Ju. Fil po ponad trzydziestu latach rozmawiał w nim z siostrami Nedoborowskimi i zapisał od nich ciekawe wspomnienia o M. Kociubynskim. Nie było dotąd żadnej publikacji ani fotografii Z. Nedoborowskiego. Teraz została odnaleziona w archiwum muzeum M. Kociubynskiego w Winnicy, prawda, w bardzo zniszczonym stanie, i odrestaurowana. Zdjęcie jest ciekawe: w centrum siedzi, bez wątpienia, sam Zosym Nedoborowski, z lewej, być może, jedna z jego córek, czyżby Maria, bo jest podobna do fotografii młodej Marii, którą możemy zobaczyć w albumie „Mychajło Kociubynski. Życie i twórczość w portretach, ilustracjach, dokumentach” (Kijów, 1970), a z prawej — być może syn Dmytro. Zdjęcie to jest ciekawe również tym, że w tle widać niewielki budynek, bardzo podobny do szopy w posiadłości Kociubynskiego, która zachowała się do dziś. Z. Nedoborowskiemu udało się poczuć szewczenkowski duch u młodego Kociubynskiego, zobaczyć, jak mimo strasznego, niepojętego tragizmu naszej historii, Ukraina żyje i rodzi nowych orędowników tego ducha, wybitnych artystów słowa, niczym naładowanych słonecznym ogniem miłości do niej jej największego geniusza Tarasa Szewczenki. Imię Zosyma Fedorowycza Nedoborowskiego jest związane z postaciami Tarasa Szewczenki i Mychajła Kociubynskiego. Z. Nedoborowski — autor wspomnień o T. Szewczence, odegrał pewną rolę w kształtowaniu się początkującego pisarza M. Kociubynskiego, ale mimo to, dotąd nie zainteresował historyków literatury. Zatem właśnie teraz pojawiła się poważna okazja, by wspomnieć to imię. Jednakże przedstawienie mniej lub bardziej szczegółowej biografii Z. Nedoborowskiego na razie jest niemożliwe: do tego brakuje świadectw. Pozostaje nakreślić przynajmniej konturowy zarys jego życiowej drogi, określić niech skromny, ale zasługujący na uwagę wkład do skarbca kultury narodowej. Po raz pierwszy publicznie dał się poznać wtedy, gdy zaczął brać udział w działalności ukraińskiej „Petersburskiej hromady”, która powstała w stolicy Imperium Rosyjskiego latem 1858 roku. Z. Nedoborowski mieszkał wtedy w Petersburgu i służył w cle komisariatu komisji.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn