Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 6strona oryginału ↗

Taras Szewczenko: «Zacząłem pisać w 1837 r.»

Слово Просвіти, №11 за 2017 рік

Wołodymyr MELNYCZENKO, doktor nauk historycznych, laureat Narodowej Nagrody Ukrainy im. Tarasa Szewczenki Przypomnijmy zatem, że dziś dzieli nas 180 lat od historycznego momentu rozpoczęcia poetyckiej twórczości narodowego geniusza. Rok 1837 zapisał się w pamięci całej Rosji śmiercią Aleksandra Puszkina. Za wiersz „Śmierć poety” aresztowano dawnego kolegę z uczelni Osipa Bodiańskiego, ulubionego poetę Szewczenki, Michaiła Lermontowa. Dla nas, Ukraińców, najważniejsze jest jednak to, że właśnie w tym roku Szewczenko napisał swoje pierwsze wiersze. Podczas przesłuchania w III Oddziale tajnej policji politycznej w sprawie Bractwa Cyryla i Metodego w kwietniu 1847 r. zeznał: „Stihi ja ljubil s detstva i načal pisat’ v 1837 g.”. Tym rokiem orientacyjnie datowana jest ballada „Przyczynna”, która rozpoczyna się genialnymi wersami, wrytymi w genotyp każdego Ukraińca: Ryczy i jęczy szeroki Dniepr, Gniewny wiatr zawodzi, Ku ziemi gnie wysokie wierzby, Podnosi fale jak góry. I bladiutki księżyc o tej porze Spośród chmur tu i ówdzie wyglądał, Jak łódka w błękitnym morzu To wynurzał się, to tonął. Jeszcze trzecie koguty nie pieli, Nikt nigdzie nie szemrał, Puszczyki w gaju przekrzykiwały się, A jesion raz po raz skrzypiał. W autobiografii (1860) Szewczenko zaznaczył, że swoje pierwsze wiersze napisał w Petersburgu, w Letnim Ogrodzie: „W tym ogrodzie… zaczął on (Szewczenko pisał o sobie w trzeciej osobie. — W. M.) robić etiudy w sztuce wierszopisarskiej; z licznych prób opublikował później tylko jedną balladę »Przyczynna«”. W „Liście T. Gr. Szewczenki do redaktora »Народного чтения«” (1860) pisał nieco szczegółowiej: „O moich pierwszych literackich próbach powiem tylko, że zaczęły się w tym samym Letnim Ogrodzie, w jasne, bezksiężycowe noce. Surowa ukraińska muza długo stroniła od mojego smaku, zepsutego życiem w szkole, w przedpokojach obszarników, w zajazdach i w miejskich mieszkaniach; lecz kiedy oddech wolności przywrócił moim uczuciom czystość wczesnych lat dzieciństwa, spędzonych pod ubogą strzechą ojca, ona, dzięki Bogu, objęła mnie i przytuliła na obcej ziemi. Z moich pierwszych, słabych prób, napisanych w Letnim Ogrodzie, wydrukowano tylko jedną balladę »Przyczynna«”. Do pierwszych poetyckich prób mógł należeć także wiersz „Nudno mnie, ciężko — co mam robić?..”: Ja w szarej siermędze, wy panowie bogaci, Nie śmiejcie się ze mnie, że jestem sierotą! Przyjdzie godzina, gdy nie zginę — Między wami, panami, moja niedola, — Polecę, zobaczę swoją Ukrainę: To matka rodzona, to siostry stoją — Na stepie przy drodze — wysokie mogiły… Tam moja dola, tam świat Boży miły! Rosyjski pisarz i wydawca Iwan Panajew pisał później: „Ja pierwszy raz zobaczyłem Szewczenkę dwadzieścia cztery lata temu (w 1837 r.), na wieczorze u Grebionki. Wtedy toczyła się sprawa wykupu poety. O to starali się Żukowski i Michaił Jurjewicz Wielhorski. Szewczence było wtedy dwadzieścia trzy lata; życie w nim kipiało, myśl o bliskiej wolności i nadzieja na lepszą przyszłość ożywiały go. Napisał już wtedy kilka wierszy… Jego małoruscy przyjaciele już wtedy mówili o nim z zapałem i twierdzili, że Szewczenko obiecuje ujawnić geniusz poetycki…” Właśnie wtedy — w 1837 roku — rozpoczęła się praca nad wykupem Szewczenki z pańszczyzny. Apollon Mokrycki, który zabiegał u Karola Briułłowa i Aleksieja Wenecjanowa o uwolnienie Szewczenki od zależności poddańczej i o umieszczenie go na nauce w Akademii Sztuk Pięknych, zapisał w dzienniku 18 marca 1837 r.: „…Mówiłem z Briułłowem o Szewczence, starałem się nakłonić go do dobrego czynu i wydaje się, że będzie to jedyny sposób, by przez Briułłowa uwolnić go od ciężkich, znienawidzonych kajdan niewoli. I co za rzecz! Człowiek utalentowany cierpi w niewoli z kaprysu grubiańskiego pana!” Ten sam Mokrycki odnotował w dzienniku 31 marca 1837 r.: „Pokazałem jego (T. G. Szewczenki. — W. M.) wiersz, z którego Briułłow był niezwykle zadowolony, i, widząc z niego myśli i uczucia młodego człowieka, postanowił wyciągnąć go ze stanu poddańczego…” (podkreślenie moje. — W. M.). Zatem to właśnie poetycki talent młodego Szewczenki skłonił Briułłowa do podjęcia sprawy jego uwolnienia z pańszczyzny. Autorzy biografii Szewczenki (1960) pisali nawet, że dało to „powód do zaangażowania w los Szewczenki wpływowego w ówczesnym Petersburgu poety W. A. Żukowskiego”. Już za dzień — 2 kwietnia — Mokrycki zanotował: „Po obiedzie wezwał mnie Briułłow. Był u niego Żukowski, chciał znać szczegóły o Szewczence. Chwała Bogu, nasza sprawa, zdaje się, dobrze się toczy… Briułłow dziś zaczął portret Żukowskiego i wychodzi bardzo podobny”. Z drugiej strony Briułłow ocenił także talent Szewczenki-malarza! Pierwszym dowodem jest to, że wziął go do siebie jako ucznia i zamieszkał w swojej pracowni, gdzie Taras Szewczenko z nim przebywał. Wstawał wcześnie rano, pracował do śniadania, o jedenastej szedł na śniadanie do swojego nauczyciela, potem znów pracował do trzeciej. O trzeciej sławny sługa Briułłowa Łukjan wołał go na obiad, na niezmienny befsztyk, po czym — znów praca do wieczora. Potem albo szedł do teatru, albo znów pracował. Ale to jest rozkład dnia ustalony przez Briułłowa. A co działo się w duszy Szewczenki, czym ona żyła? Już na zesłaniu poeta zapisał w Dzienniku 1 lipca 1857 r., wspominając swoje życie w pracowni Karola Briułłowa: „I cóż ja wtedy robiłem? Czym się zajmowałem w tej świątyni? Dziwnie o tym myśleć. Zajmowałem się wtedy komponowaniem wierszy małoruskich, które później spadły tak strasznym ciężarem na moją ubogą duszę. Przed jego przedziwnymi dziełami1 zamyślałem się i pielęgnowałem w sercu mojego ślepego Kobzarza2 i moich krwiożerczych hajdamaków3. W cieniu jego wytwornej, bogatej pracowni, jak w upalnym dzikim stepie naddnieprzańskim, przesuwały mi się przede mną męczeńskie cienie naszych biednych hetmanów. Przede mną rozciągał się step, usiany kurhanami4. Przede mną rysowała się moja piękna, moja biedna Ukraina w całej nieskazitelnej melancholijnej swej urodzie. I zamyślałem się, nie mogłem odwrócić swoich duchowych oczu od tego rodzinnego, czarującego uroku. Powołanie, i nic więcej”. Był to poruszający, znamienny i niełatwy czas duchowego wyboru, gdy wczorajszy bezprawny poddany, a dziś wolny młody artysta i poeta, w pełni odczuł moc Bożego powołania nie tylko we własnej twórczości, ale także w losie całej Ukrainy. Nasz wielki współczesny Iwan Dziuba pisał o zwróceniu się Szewczenki ku Słowu, ku rodzinnemu Słowu: „Najważniejsze było zapewne rosnące wewnętrzne pragnienie wyrażenia swojego poczucia Ukrainy, stania się jej rzecznikiem. I, przekonawszy się o sile swojego słowa, ogarnia go wiara, że zdoła nim obudzić w rodakach pamięć o dawnej chwale swojej ziemi i żądzę zdobycia dla niej nowej chwały. Tak rodziło się poczucie jego powołania, jego misji, którą później Ukraina przyjmie jak misję apostoła i proroka. Ale to dopiero się zaczynało…”5. I znów Dziennik Szewczenki: „Dziwne jednak to wszechmocne powołanie. Dobrze wiedziałem, że malarstwo jest moim przyszłym zawodem, moim chlebem powszednim. A zamiast zgłębiać jego głębokie tajemnice, i to pod kierunkiem takiego nauczyciela, jakim był nieśmiertelny Briułłow, układałem wiersze, za które nikt mi nie zapłacił ani grosza i które w końcu pozbawiły mnie wolności, i które, mimo wszechmocnego, nieludzkiego zakazu, i tak potajemnie skrobię… Zaprawdę, dziwne to nieustanne powołanie”. Jak wiadomo, Szewczenko doskonale poznał także „głębokie tajemnice” malarstwa, zostając wybitnym artystą, a w 1860 r. Akademia Sztuk Pięknych nadała mu tytuł akademika. Jednak w tym diarystycznym zapisie szczególnie wyraźnie oddał dawne przeczucie tego, że „zajmowanie się wyłącznie malarstwem… kryło w sobie pewne niebezpieczeństwo rozpuszczenia się w kulturze imperialnej, podczas gdy twórczość słowna w języku ojczystym pozostawiła go wraz z jego narodem w żywym, dialogicznym obcowaniu”6. A co najważniejsze, Szewczenko pozostawił wszystkim Ukraińcom pewne, mocne i przekonujące poczucie swojego poetyckiego powołania — pojmował je jako boskie wskazanie. To było Boże przeznaczenie! „Kobzarz” Szewczenki ucieleśnił w sobie najwyższe powołanie Poety-twórcy narodu, obudził świadomość narodową, ukształtował jednolitą wolę narodową, duchowo skonsolidował Ukraińców i pokazał im, że Moskwa nigdy nie odgadnie „wielkiego lochu” — narodowej tajemnicy ukraińskiej duszy, gdyż historyczna słuszność należy nie do Moskwy z podporządkowaną jej Małą Rosją, lecz do wolnej — właśnie wolnej, nowej! — Ukrainy. Narodowy prorok zmienił historyczny los Ukrainy, jednak Szewczenko musiał znacznie dłużej niż prorok Mojżesz wyprowadzać swój naród z „egipskiej niewoli” do królestwa wolności i godności narodowej. On też dziś przewodzi naszemu, ukraińskiemu marszowi, bo, przypomnijmy, w „Testamencie” (25 grudnia 1845 r.) oświadczył, że „wzniesie się do samego Boga” dopiero wtedy, gdy „z Ukrainy poniesie / W sine morze / Krew wroga…” Zatem Taras Szewczenko nie był zwolennikiem niekończącego się i bezkarnego pijaństwa Ukraińców „z moskiewskiego kielicha moskiewską truciznę”. Nie leniwcie się, przeczytajcie ponownie jego „Testament”, oderwawszy się od zwyczajowej radzieckiej tradycji, i zastanówcie się, jakie kajdany Taras Grigoriewicz naprawdę pragnął zerwać. A wskazówkę zostawił w poemacie „Kaukaz”, napisanym pięć tygodni przed „Testamentem”, wskazując na tych, którzy nauczą „Kuć kajdany / Tak, jak je nosić!..” Przypomnę tylko, że wszystkie inwektywy Szewczenki pod adresem Moskwy znajdują się w jego utworach poetyckich, powstałych w latach 1844—1845, czyli po pierwszej wizycie w tym mieście i napisaniu tam w lutym 1844 r. „Czyhryni, Czyhryni…” z jego „moskiewskimi żebrami”, a później, w lipcu 1844 r., już w Petersburgu, poematu „Sen” (komedia), a także po drugim przejeździe przez Moskwę na Ukrainę wiosną 1845 r. i stworzeniu tam misterium „Wielki loch” (październik 1845), poematu „Kaukaz” (listopad 1845 r.), poslania „Umarłym i żywym, i nienarodzonym moim ziomkom na Ukrainie i nie na Ukrainie…” (grudzień 1845 r.). Wymienione poetyckie arcydzieła stały się fundamentem twórczości Kobzarza i zostały przez niego włączone do rękopiśmiennego zbioru „Trzy lata”, który otwiera „Czyhyryn, Czyhyryn…”, a kończy „Testament”, napisany dziesięć dni po „I umarłym, i żywym…”. Może się to wydawać mistyczne, ale „Testament” Szewczenko napisał zaraz po tym, jak powiedział swojemu narodowi wszystko najważniejsze o wrogiej Moskwie na wieki naprzód, aż do nienarodzonych jeszcze Ukraińców. Później Szewczenko nigdy już nie dotykał jej tak bezlitośnie bolesnym i oskarżycielsko zabójczym tonem. Zatem najwyraźniej wierzył i miał nadzieję, że jego ostatnia wola została już wyrażona i na pewno zostanie spełniona: „Kajdany porwijcie…” Przynajmniej wnioskując o rzeczywiście śmiertelnym zagrożeniu, jakie wiersze Szewczenki stanowiły dla Moskwy, śledztwo w sprawie Bractwa Cyryla i Metodego, które odbyło się nieco mniej niż półtora roku po „Testamencie”, dalekosiężnie przewidywało, że „z ukochanymi wierszami na Małorosji mogły zasiać się i w późniejszym czasie zakorzenić myśli o urojonej szczęśliwości czasów hetmańszczyzny, o szczęściu powrotu tych czasów i o możliwości, by Ukraina istniała jako odrębne państwo”. Niemal równocześnie z jeszcze w pełni nieprzeczytanym „Testamentem” Szewczenko podarował nam cykl przekładów Psałterza „Psalmy Dawida” (19 grudnia 1845 r.), z których przypomnę modlitewne wersy o najwyższym przeznaczeniu jego poetyckiego Słowa: Módlę się, Panie, wlej w nich Słowa ust moich. Bo na moją duszę powstali Silni obcy, Nie widzą Boga nad sobą, Nie wiedzą, co czynią. Dopóki tak będzie, dusza Szewczenki pozostaje na ziemi, wśród Ukraińców, i ponosi ciężką pokutę za władców, którzy wciąż nie dają narodowi możliwości wywalczenia godnego życia. Synom ojczyzny, wielkiego i wielokrotnie cierpiącego narodu, Taras Szewczenko zostawił testament — pierwszy i ostatni: Swą Ukrainę miłujcie, Miłujcie ją… W czas srogi, W ostatnią ciężką chwilę Za nią Boga błagajcie. ______________________ 1 W powieści Szewczenki „Artysta” (1856) czytamy o K. P. Briułłowie: „Wielka jego sława! I bezmierny jego geniusz!” 2 Powiedzmy, że „Noc Tarasowa” (1838) zaczynała się wersami: Na rozdrożu siedzi kobzarz I na kobzie gra… . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Gra kobzarz, śpiewa, Wymawia słowami, Jak moskale, horda, lachy Walczyli z kozakami… Jak widzimy, młody poeta od razu postawił moskali na pierwszym miejscu. 3 Szewczenko lepiej od wszystkich rozumiał, że w jego hajdamakach „Ulice, bazary / Kryły się trupem, płynęły krwią”. Dobrze pamiętał pouczające słowa P. O. Kulisza o tym, że okrucieństwo hajdamaków to „triumf rzeźników, a Wasz dramat — krwawa rzeź, od której mimowolnie się odwracasz”. Jednak poeta, jak wiadomo, nie uwzględnił propozycji Kulisza dotyczących poprawek i skrótów w „Hajdamakach”. Jak wykazał akademik Mykoła Żulynski, hajdamacy, którzy „prawie rok poili Ukrainę szlachecką krwią”, dla Szewczenki są mścicielami za bezlitosne uciskanie Ukraińców, ale ich „czerwoną ucztę” poeta, jak i cały naród ukraiński, przeżywał boleśnie. We „Przedmowie” do „Hajdamaków” z głębi swego serca wyrzucił z siebie: „Serce boli, a opowiadać trzeba”. W samym poemacie powtórzył: „Boli serce, gdy wspominasz”. I w tym — siła i wielkość geniuszu Szewczenki. 4 W tej samej „Nocy Tarasowej”: Gdzie się podziało kozactwo, Czerwone żupany? Gdzie się podziała dola-wola? Buńczuki? Hetmani? Gdzie się podziało? Spłonęło? A może zalało Sine morze twoje góry, Wysokie mogiły?.. 5 Dziuba I. Taras Szewczenko // Historia literatury ukraińskiej. T. 4. Kijów: Naukowa Dumka, 2014. — S. 80. 6 Dziuba I., Żulynski M. Na wiecznej drodze do Szewczenki // Taras Szewczenko. Pełne zbiorowe dzieła w dwunastu tomach. T. 1. Kijów: Naukowa Dumka, 2011. — S. 14.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn